रात्रौ हि दीपप्रभादीनां रूपमात्रम् उपलभ्यते, न स्पर्शः। अभिभूतत्वाद् इत्य् आह -- दिवेति। स्पर्शरूपयोश् च नक्तन्दिवम् अभिभवे चन्द्रमसः शीतस्पर्शः प्रबलं च तारणं तेजः कारणम् इति। एवं तावदभिभवे कारणान्तरसन्निधानाद् अभिभूतस्याग्रहणम् उक्तम्। इदानीं स्वयम् अपि सूक्ष्मत्वाद् अभिभूतं न गृह्यते इत्य् उदाहरणेन दर्शयति -- गन्धवद् इति। यदा खलु वायुना प्रेर्यमाणाः सूक्ष्मा द्रव्यभागा घ्राणेन्द्रियगोचरा भवन्ति, तदा तेषु वर्तमानेष्व् अपि गन्धमात्रम् एवोपलभ्यते न द्रव्यम् अभिभूतत्वात्। सा पुनर् इयं द्रव्यसङ्क्रान्तिर् अयुक्तेति मन्यन्ते। यदि खलु तिलादिषु चम्पकादिद्रव्यम् एव सङ्कामेद् एवं मृद्यमानेषु तेषु चम्पकगन्धो नश्येत् पुष्पस्थ इव। चम्पकादिद्रव्येषु मृद्यमानेषु तद्गन्धस्य नाशो दृष्टः। एवं तिलस्थकुसुमावयवमर्दने ऽपि भवेत्। यः खलु स्थूलेष्व् एव कुसुमेषु मृद्यमानेषु नश्यति, स कथं सूक्ष्मावयवस्थं न नङ्क्ष्यतीत्य् उत्प्रेक्ष्यते। अतश् चम्पकादिसन्निधानाद् गन्धान्तरम् एव तिलादिषु जायते इति मन्यते। एवम् अप्स्वग्निसंयोगाद् गुणान्तरागमो वक्तव्यः। नाग्निसङ्क्रान्तिर् अनुपलम्भनात्। स्पर्शमात्रम् एव हि तत्राग्नेर् वयम् उपलभामहे, नाग्निम्। अपि चायं तपस्वी द्रव्यसङ्क्रान्तिम् आतिष्ठमानः सुराघ्राणे पतेत्। सुरात्रसरेणूनां घ्राणोदरेण वक्त्रसञ्चारात्। अत आत्मवधायैवेयं द्रव्यसङ्क्रान्तिर् आश्रिता भवेत्। अत्राभिधीयते -- न तावत् स्वाश्रयपरित्यागेनाश्रयान्तरं गन्धो गच्छतीति सम्भावयामः। गुणानाम् अस्वतन्त्रत्वात्। आश्रयपारतन्त्र्यम् एव हि तल्लक्षणम्। गुणान्तरम् अपि न तावत् सन्निहितेष्व् आकाशानिलादिषु कुसुमसम्पर्काज् २,१३७ जायते इति वाच्यम्। तेषु गन्धस्यात्यन्ताभावात्। नापि नासिकायाम् एव गन्धान्तरं जायत इति वक्तव्यम्। अतिदूरत्वेन कुसुमासंसर्गात्। अतः कुसुमावयवा एव दृष्टतद्गन्धसम्बन्धावायुना प्रेर्यमाणा घ्राणोदरं यावदागता गृह्यन्त इति प्रमाणवती कल्पना। यो ऽपि मर्दने गन्धनाश उक्तः, सो ऽप्य् अयुक्तः। सूक्ष्मा हि तत्र कुसुमावयवाः सङ्क्रान्ताः। न ते मृद्यन्ते। अतो गन्धो न नश्यतीत्य् उक्तम्। यो ऽपि गन्धाघ्राणे सुरापानदोषो ऽभिहितः, नासौ। पानं हि सुराया निषिद्धं, नाघ्राणम्। अल्पस् तु तदाघ्राणे दोषः। न च सुरां जिघ्रन् पिबतीत्य् उच्यते। अतो न सूक्ष्मावयवानां नासिकासन्निधानमात्रात् सुरापानापत्तिर् इति सिद्धं गन्धवद् एव द्रव्यं तत्र वर्तते सूक्ष्मत्वात् तु नोपलभ्यत इति
rātrau hi dīpaprabhādīnāṃ rūpamātram upalabhyate, na sparśaḥ. abhibhūtatvād ity āha -- diveti. sparśarūpayoś ca naktandivam abhibhave candramasaḥ śītasparśaḥ prabalaṃ ca tāraṇaṃ tejaḥ kāraṇam iti. evaṃ tāvadabhibhave kāraṇāntarasannidhānād abhibhūtasyāgrahaṇam uktam. idānīṃ svayam api sūkṣmatvād abhibhūtaṃ na gṛhyate ity udāharaṇena darśayati -- gandhavad iti. yadā khalu vāyunā preryamāṇāḥ sūkṣmā dravyabhāgā ghrāṇendriyagocarā bhavanti, tadā teṣu vartamāneṣv api gandhamātram evopalabhyate na dravyam abhibhūtatvāt. sā punar iyaṃ dravyasaṅkrāntir ayukteti manyante. yadi khalu tilādiṣu campakādidravyam eva saṅkāmed evaṃ mṛdyamāneṣu teṣu campakagandho naśyet puṣpastha iva. campakādidravyeṣu mṛdyamāneṣu tadgandhasya nāśo dṛṣṭaḥ. evaṃ tilasthakusumāvayavamardane 'pi bhavet. yaḥ khalu sthūleṣv eva kusumeṣu mṛdyamāneṣu naśyati, sa kathaṃ sūkṣmāvayavasthaṃ na naṅkṣyatīty utprekṣyate. ataś campakādisannidhānād gandhāntaram eva tilādiṣu jāyate iti manyate. evam apsvagnisaṃyogād guṇāntarāgamo vaktavyaḥ. nāgnisaṅkrāntir anupalambhanāt. sparśamātram eva hi tatrāgner vayam upalabhāmahe, nāgnim. api cāyaṃ tapasvī dravyasaṅkrāntim ātiṣṭhamānaḥ surāghrāṇe patet. surātrasareṇūnāṃ ghrāṇodareṇa vaktrasañcārāt. ata ātmavadhāyaiveyaṃ dravyasaṅkrāntir āśritā bhavet. atrābhidhīyate -- na tāvat svāśrayaparityāgenāśrayāntaraṃ gandho gacchatīti sambhāvayāmaḥ. guṇānām asvatantratvāt. āśrayapāratantryam eva hi tallakṣaṇam. guṇāntaram api na tāvat sannihiteṣv ākāśānilādiṣu kusumasamparkāj 2,137 jāyate iti vācyam. teṣu gandhasyātyantābhāvāt. nāpi nāsikāyām eva gandhāntaraṃ jāyata iti vaktavyam. atidūratvena kusumāsaṃsargāt. ataḥ kusumāvayavā eva dṛṣṭatadgandhasambandhāvāyunā preryamāṇā ghrāṇodaraṃ yāvadāgatā gṛhyanta iti pramāṇavatī kalpanā. yo 'pi mardane gandhanāśa uktaḥ, so 'py ayuktaḥ. sūkṣmā hi tatra kusumāvayavāḥ saṅkrāntāḥ. na te mṛdyante. ato gandho na naśyatīty uktam. yo 'pi gandhāghrāṇe surāpānadoṣo 'bhihitaḥ, nāsau. pānaṃ hi surāyā niṣiddhaṃ, nāghrāṇam. alpas tu tadāghrāṇe doṣaḥ. na ca surāṃ jighran pibatīty ucyate. ato na sūkṣmāvayavānāṃ nāsikāsannidhānamātrāt surāpānāpattir iti siddhaṃ gandhavad eva dravyaṃ tatra vartate sūkṣmatvāt tu nopalabhyata iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.