द्वयं वान्यपदार्थ इत्य् आह -- द्वयं वेति। सम्बन्धगरहणकाले परस्परसम्बन्धम् उपलब्धं व्याप्यव्यापकद्वयं ज्ञातसम्बन्धम् उच्यते, तस्य च स मुदायिनाव् एकदेशौ। यथा चैतद् एवं तथा प्राग् एवोक्तम् इति। किं ३,६ पुनः कर्मधारयपक्षे द्वयान्यपदार्थत्वे वा प्रमेयम्। न तावत् सम्बन्धसमुदायाव् एव। तयोः पूर्वम् एवावगतत्वात्। अधुना च धर्मधर्मिविभागेनानवगमात्। न चान्य एकदेशी। तस्यानुपादानात्। न चैकदेशाभ्याम् आक्षेपः। सम्बन्धसमुदायनिराकाङ्क्षत्वात्। न च स्वतन्त्रैकदेशदर्शनात् स्वतन्त्रैकदेशान्तरे ज्ञानम् अनुमानं, सिद्धत्वात्। वक्ष्यति हि न धर्ममात्रं, सिद्धत्वाद् इति। अत्राभिधीयते -- अयम् अत्रार्थो ज्ञातस्य सम्बन्धस्य ज्ञातसम्बन्धस्य वा द्वयस्य क्वचिद् एकदेशदर्शनात् तत्रैवैकदेशान्तरे बुद्धिर् अनुमानम् इति। कुत एतत्। असन्निकृष्टग्रहणात्। न हि स्वतन्त्रैकदेशो ऽसन्निकृष्टः। क्वचिद् एव पर्वतादाव् एकदेशो ऽसन्निकृष्टो भवति। तत्रानवगतपूर्वत्वाद् इति किम् अनुपपन्नम् इति। कः पुनर् अत्र सम्बन्धो ऽनुमानाङ्गम् इष्यते। अविनाभावस् तादात्म्यतदुत्पत्तिनिमित्तक इति केचित्। एवं हि तैर् उक्तम्। कार्यकारणभावाद् वा स्वभावाद् वा नियामकात् । अविनाभावनियमो ऽदर्शनान् न न दर्शनात् ॥ इति। न हि विपक्षसपक्षयोर् अदर्शनाद् दर्शनाद् वाविनाभावसिद्धिः। तेनानियतस्यापि तत्र वृत्तेः सम्भवात्। किञ्चिद्विपक्षव्यावृत्त्या च सर्वविपक्षव्यावृत्त्यसिद्धेः। सर्वविपक्षाणां च युगपद् ग्रहीतुम् अशक्तेः। किन् तु अग्न्यादौ सति धूमादेर् भावाद् असति चाभावात् तदायत्तस्वभावो धूमादिर् इति विदिते तदविनाभावस् सिद्ध्यति। तत्कार्यस्य तम् अन्तरेणात्मलाभाभावात्। तद् अत्राग्नौ दर्शनम् इतरत्रादर्शनं तदुत्पत्तौ हेतुः। ततो ऽविनाभावसिद्धिः। तादात्म्ये ऽपि तत्सिद्धिः तं विना भवतस् तादात्म्यानुपपत्तेः। नन्व् एवंविधान्वयविरहिणो गन्धान् न रूपरसादयो ऽनुमीयेरन्। न च खलु तस्य रूपम् आत्मा। न च कारणम् इति कथं ततस् तत्सिद्धिः। श्रूयतां यथा सिद्ध्यति। रसाद् एव हि स्वहेताव् अग्नाव् इव धूमाद् अनुमीयमाने समसामग्रीकेन्धनविकारवद्रूपावगतिर् इति नानुपपत्तिः। यथाहुः -- एकसामग्र्यधीनस्य रूपादेर् रसतो गतिः । हेतुधर्मानुमानेन धूमेन्धनविकारवत् ॥ ३,७ इति। ननु युक्तेन्धनविकारे तस्य धूमस्य चैकाग्निकारणत्वाद् अवगतिः। न तु रूपरसाव् एककारणकौ। कारणरसा हि कार्ये रसम् आरभन्ते। कारणरूपाणि च कार्ये रूपम्। तत् कुतस् समानकारणता। नैककारणतयैकसामग्र्यधीनत्वम्। किन् तु रसाद् रसहेतुर् अनुमीयमानः प्रवृत्तिरूपजननशक्तिरूपोपादानकारणसहकृतो ऽनुमीयते। तथाविधस्यैव कारणत्वात् प्रवृत्तिशक्तिना च कारणेन रूपं जन्यत इति रूपसिद्धिः। तद् इदम् अनुपपन्नम् यत् तावत् कार्यं कारणेन विना न भवतीति ततस् तज्ज्ञानम् उक्तम्। तद् अयुक्तम्। कथं हि कारणेन विना कार्यम् एव न भवति इत्य् एतद् एवावसेयम्। तद् विना भवतो नित्यं सत्त्वम् असत्त्वं वा स्यात्। ततश् च कार्यतैव हीयेत। उक्तं हि तैः -- नित्यं सत्त्वम् असत्त्वं वा हेतोर् अन्यानपेक्षणात् । अपेक्षातो हि भावानां कादाचित्कत्वसम्भवः ॥ इति। अपेक्षातः कादाचित्कत्वम् अनपेक्षं तु सदसद् वा स्यात्। गगनशशविषाणवद् इति चेत्। यद्य् एवम् अन्यो ऽयं कार्यकारणभावात् स्वभावनियमः यदनपेक्षं तन्नित्यं सदसद् वा भवतीति। यच् च रसाद् रूपावगतिर् एकसामग्र्यधीनत्वाद् इत्य् उक्तम्। तद् अप्य् अयुक्तम्। यद्य् अपि प्रवृत्तिशक्तिरूपोपादानकारणसहकृतो रसहेतुर् अवगतः स्वकार्याद्, रूपं तु कुतो ऽअवगम्यते। प्रवृत्तिसामर्थ्यात् कारणाद् इति चेत्। ननु नादो रूपस्य कार्यं नात्मेति कथं तदवगमे हेतुः। प्रवृत्तिशक्तेः कारणस्य कार्याव्यभिचाराद् इति चेत्। न। तर्हि कार्यतदात्मनोर् एवाविनाभावः कारणे ऽपि (?भावाद्।भवेत्)। भवत्व् इति चेत्। न। अग्नेर् अपि धूमानुमानप्रसङ्गात्। अस्त्व् इति चेत्। अतन्त्रं तर्हि कार्यत्वम् अनुमाने। स्यान् मतम्। न प्रवृत्तिसामर्थ्यात् कारणाद् रूपानुमानम्। अपि तर्हि रूपवद्रूपकारणसहकारिणा रसकारणेन रसो जन्यते। सहकारिकारणम् अपि सविशेषणं कारणम् एवेति रसाद् इतरेतरानुगृहीतं कारणचक्रम् अनुभास्यत इति। तन् न। कार्यकारणयोर् अयौगपद्याद् रूपकारणस्य तद्वत्तानुपपत्तिः। पारिशेष्याद् (?दूष्याद्) रूपम् एव सहकारीति वाच्यम्। तत्र च वृथा तत्कारणानुमानपरिश्रमः। रूपं सहकारीत्य् अपि नानिर्णीतरूपरसाविनाभावो ऽनुभवितुम् उत्सहते। प्राग् एव तु तन्निर्णये वृथारूपतद्धेत्वोस् सहकारित्वकल्पना। ३,८ अपि चानुभवविरुद्धम् एवेदम्। न खलु रसम् उपलभ्य तद्धेत्वनुमानमुखेन रूपावगतिर् लौकिकानाम्। अपि तर्हि रूपरसयोस् साहित्यनियमात् सहसैव रसाद् रूपम् अनुमीयते। अपि च कार्यकारणभूतयोर् एव बहुलम् अनुमानव्यवहारो दृश्यते इत्य् अनादृत्यं कार्यत्वम् अव्यभिचारे। तादात्म्यम् अपि मेयाभावप्रसङ्गाद् धेयम् एव। किं हि वृक्षात्मनि शिंशपात्वे विदिते मेयम् अवशिष्यते। निर्भागत्वात्। ऐकात्म्ये ऽपि वस्तुनः काल्पनिको भेद इति चेत्, न तावन्निर्भागं वस्तु, भागावग्रहाणां देशादिभेदे ऽप्य् अबाधितानां सम्यक्त्वात्। काल्पनिकभेदाश्रयत्वाच् चानुमानस्य वास्तवम् ऐकात्म्यम् अनङ्गम्। वृक्षव्यवहारो ऽनुमीयत इति चेद् कथम् अनात्मव्यवहारश् शिंशपात्वाद् अनुमीयते। तादात्म्ये वृक्षवदननुमानप्रसङ्गात्। व्यवहारयोग्यतायाम् अप्य् एवम् एवेति यत् किञ्चिद् एतत्। एवम् एव वैशेषिकादिसमयसिद्धा अपि कार्यकारणभावादयस् सम्बन्धप्रकाराः प्रत्युक्ता वेदितव्याः। ते ऽपि ह्य् अनियताननुमानोत्पत्तिकारणम्। अस्तु तर्हि नियमो वानुमानाङ्गम्। न। प्रमाणाभावाद् अनवगतेः। न तावदापातजं प्रत्यक्षम् अस्यावधारणक्षमम्। ईक्षते खल्व् अयं विस्फारिताक्षस् सहसा महानसे धूमम् अग्निना सहितम्। न तु जानाति नियतो ऽयम् अनेनेति। दुरधिगमो हि सर्वभावानां स्वभावनियमः। न तम् उन्नेतुम् उत्सहन्ते झट् इति महान्तो ऽपि। न हि निर्विकल्पकागोचरे विकल्पः प्रमाणम्। तत्पुरस्सरत्वात् तस्य। स्याद् एतत्। देशादिभेदेष्व् अव्यभिचारात् स्वभावनियमो ऽवधार्यत इति। केनावधार्यते सर्वदर्शनानाम् अन्वयमात्रे व्यापारात्। अथ पूर्वपूर्वज्ञानजनितभावनासचिवम् अन्तिमम् अनेनायं नियत इति भवत्य् आलोचनाज्ञानम्। ततो विकल्पाः प्रवर्तिष्यन्त इति। नैतद् एवम्। इन्द्रियव्यापारसापेक्षं हि प्रत्यक्षम्। न च सहभावदर्शनाद् अन्यत्र बहिर् इन्द्रियव्यापारः। न च बहिर् विषयवेदने तन्निरपेक्षम् अन्तःकरणं प्रवर्तते। अपि च निरूपितरूपा अपि भावा देशादिभेदेष्व् अन्यथाभवन्तो ऽनुभूयन्त इति न स्वभावनियमं प्रत्याश्रयितुम् उचितं प्रामाणिकानाम्। तदाहुः -- देशकालादिरूपाणां भेदाद् भिन्नासु शक्तिषु । भावानाम् अनुमानेन प्रसिद्धिर् अतिदुर्लभा ॥ ३,९ इति तस्माद् वक्तव्यो ऽनुमानाङ्गभूतस् सम्बन्धः। अत आह -- सम्बन्ध इति। व्याप्तिर् हि साहित्यनियमम् अपदिशति। तद्दर्शिनो ह्य् एकदेशदर्शनाद् एकदेशान्तरे बुद्धिर् उत्पद्यते, अतस् सामान्यवचनो ऽपि सम्बन्धशब्द उपरितनसमभिव्याहाराद् अत्रानुमानलक्षणग्रन्थे विशेषपरो भवति। उपरि चास्यावधारणे प्रमाणं वक्ष्यत इति
dvayaṃ vānyapadārtha ity āha -- dvayaṃ veti. sambandhagarahaṇakāle parasparasambandham upalabdhaṃ vyāpyavyāpakadvayaṃ jñātasambandham ucyate, tasya ca sa mudāyināv ekadeśau. yathā caitad evaṃ tathā prāg evoktam iti. kiṃ 3,6 punaḥ karmadhārayapakṣe dvayānyapadārthatve vā prameyam. na tāvat sambandhasamudāyāv eva. tayoḥ pūrvam evāvagatatvāt. adhunā ca dharmadharmivibhāgenānavagamāt. na cānya ekadeśī. tasyānupādānāt. na caikadeśābhyām ākṣepaḥ. sambandhasamudāyanirākāṅkṣatvāt. na ca svatantraikadeśadarśanāt svatantraikadeśāntare jñānam anumānaṃ, siddhatvāt. vakṣyati hi na dharmamātraṃ, siddhatvād iti. atrābhidhīyate -- ayam atrārtho jñātasya sambandhasya jñātasambandhasya vā dvayasya kvacid ekadeśadarśanāt tatraivaikadeśāntare buddhir anumānam iti. kuta etat. asannikṛṣṭagrahaṇāt. na hi svatantraikadeśo 'sannikṛṣṭaḥ. kvacid eva parvatādāv ekadeśo 'sannikṛṣṭo bhavati. tatrānavagatapūrvatvād iti kim anupapannam iti. kaḥ punar atra sambandho 'numānāṅgam iṣyate. avinābhāvas tādātmyatadutpattinimittaka iti kecit. evaṃ hi tair uktam. kāryakāraṇabhāvād vā svabhāvād vā niyāmakāt | avinābhāvaniyamo 'darśanān na na darśanāt || iti. na hi vipakṣasapakṣayor adarśanād darśanād vāvinābhāvasiddhiḥ. tenāniyatasyāpi tatra vṛtteḥ sambhavāt. kiñcidvipakṣavyāvṛttyā ca sarvavipakṣavyāvṛttyasiddheḥ. sarvavipakṣāṇāṃ ca yugapad grahītum aśakteḥ. kin tu agnyādau sati dhūmāder bhāvād asati cābhāvāt tadāyattasvabhāvo dhūmādir iti vidite tadavinābhāvas siddhyati. tatkāryasya tam antareṇātmalābhābhāvāt. tad atrāgnau darśanam itaratrādarśanaṃ tadutpattau hetuḥ. tato 'vinābhāvasiddhiḥ. tādātmye 'pi tatsiddhiḥ taṃ vinā bhavatas tādātmyānupapatteḥ. nanv evaṃvidhānvayavirahiṇo gandhān na rūparasādayo 'numīyeran. na ca khalu tasya rūpam ātmā. na ca kāraṇam iti kathaṃ tatas tatsiddhiḥ. śrūyatāṃ yathā siddhyati. rasād eva hi svahetāv agnāv iva dhūmād anumīyamāne samasāmagrīkendhanavikāravadrūpāvagatir iti nānupapattiḥ. yathāhuḥ -- ekasāmagryadhīnasya rūpāder rasato gatiḥ | hetudharmānumānena dhūmendhanavikāravat || 3,7 iti. nanu yuktendhanavikāre tasya dhūmasya caikāgnikāraṇatvād avagatiḥ. na tu rūparasāv ekakāraṇakau. kāraṇarasā hi kārye rasam ārabhante. kāraṇarūpāṇi ca kārye rūpam. tat kutas samānakāraṇatā. naikakāraṇatayaikasāmagryadhīnatvam. kin tu rasād rasahetur anumīyamānaḥ pravṛttirūpajananaśaktirūpopādānakāraṇasahakṛto 'numīyate. tathāvidhasyaiva kāraṇatvāt pravṛttiśaktinā ca kāraṇena rūpaṃ janyata iti rūpasiddhiḥ. tad idam anupapannam yat tāvat kāryaṃ kāraṇena vinā na bhavatīti tatas tajjñānam uktam. tad ayuktam. kathaṃ hi kāraṇena vinā kāryam eva na bhavati ity etad evāvaseyam. tad vinā bhavato nityaṃ sattvam asattvaṃ vā syāt. tataś ca kāryataiva hīyeta. uktaṃ hi taiḥ -- nityaṃ sattvam asattvaṃ vā hetor anyānapekṣaṇāt | apekṣāto hi bhāvānāṃ kādācitkatvasambhavaḥ || iti. apekṣātaḥ kādācitkatvam anapekṣaṃ tu sadasad vā syāt. gaganaśaśaviṣāṇavad iti cet. yady evam anyo 'yaṃ kāryakāraṇabhāvāt svabhāvaniyamaḥ yadanapekṣaṃ tannityaṃ sadasad vā bhavatīti. yac ca rasād rūpāvagatir ekasāmagryadhīnatvād ity uktam. tad apy ayuktam. yady api pravṛttiśaktirūpopādānakāraṇasahakṛto rasahetur avagataḥ svakāryād, rūpaṃ tu kuto 'avagamyate. pravṛttisāmarthyāt kāraṇād iti cet. nanu nādo rūpasya kāryaṃ nātmeti kathaṃ tadavagame hetuḥ. pravṛttiśakteḥ kāraṇasya kāryāvyabhicārād iti cet. na. tarhi kāryatadātmanor evāvinābhāvaḥ kāraṇe 'pi (?bhāvād/bhavet). bhavatv iti cet. na. agner api dhūmānumānaprasaṅgāt. astv iti cet. atantraṃ tarhi kāryatvam anumāne. syān matam. na pravṛttisāmarthyāt kāraṇād rūpānumānam. api tarhi rūpavadrūpakāraṇasahakāriṇā rasakāraṇena raso janyate. sahakārikāraṇam api saviśeṣaṇaṃ kāraṇam eveti rasād itaretarānugṛhītaṃ kāraṇacakram anubhāsyata iti. tan na. kāryakāraṇayor ayaugapadyād rūpakāraṇasya tadvattānupapattiḥ. pāriśeṣyād (?dūṣyād) rūpam eva sahakārīti vācyam. tatra ca vṛthā tatkāraṇānumānapariśramaḥ. rūpaṃ sahakārīty api nānirṇītarūparasāvinābhāvo 'nubhavitum utsahate. prāg eva tu tannirṇaye vṛthārūpataddhetvos sahakāritvakalpanā. 3,8 api cānubhavaviruddham evedam. na khalu rasam upalabhya taddhetvanumānamukhena rūpāvagatir laukikānām. api tarhi rūparasayos sāhityaniyamāt sahasaiva rasād rūpam anumīyate. api ca kāryakāraṇabhūtayor eva bahulam anumānavyavahāro dṛśyate ity anādṛtyaṃ kāryatvam avyabhicāre. tādātmyam api meyābhāvaprasaṅgād dheyam eva. kiṃ hi vṛkṣātmani śiṃśapātve vidite meyam avaśiṣyate. nirbhāgatvāt. aikātmye 'pi vastunaḥ kālpaniko bheda iti cet, na tāvannirbhāgaṃ vastu, bhāgāvagrahāṇāṃ deśādibhede 'py abādhitānāṃ samyaktvāt. kālpanikabhedāśrayatvāc cānumānasya vāstavam aikātmyam anaṅgam. vṛkṣavyavahāro 'numīyata iti ced katham anātmavyavahāraś śiṃśapātvād anumīyate. tādātmye vṛkṣavadananumānaprasaṅgāt. vyavahārayogyatāyām apy evam eveti yat kiñcid etat. evam eva vaiśeṣikādisamayasiddhā api kāryakāraṇabhāvādayas sambandhaprakārāḥ pratyuktā veditavyāḥ. te 'pi hy aniyatānanumānotpattikāraṇam. astu tarhi niyamo vānumānāṅgam. na. pramāṇābhāvād anavagateḥ. na tāvadāpātajaṃ pratyakṣam asyāvadhāraṇakṣamam. īkṣate khalv ayaṃ visphāritākṣas sahasā mahānase dhūmam agninā sahitam. na tu jānāti niyato 'yam aneneti. duradhigamo hi sarvabhāvānāṃ svabhāvaniyamaḥ. na tam unnetum utsahante jhaṭ iti mahānto 'pi. na hi nirvikalpakāgocare vikalpaḥ pramāṇam. tatpurassaratvāt tasya. syād etat. deśādibhedeṣv avyabhicārāt svabhāvaniyamo 'vadhāryata iti. kenāvadhāryate sarvadarśanānām anvayamātre vyāpārāt. atha pūrvapūrvajñānajanitabhāvanāsacivam antimam anenāyaṃ niyata iti bhavaty ālocanājñānam. tato vikalpāḥ pravartiṣyanta iti. naitad evam. indriyavyāpārasāpekṣaṃ hi pratyakṣam. na ca sahabhāvadarśanād anyatra bahir indriyavyāpāraḥ. na ca bahir viṣayavedane tannirapekṣam antaḥkaraṇaṃ pravartate. api ca nirūpitarūpā api bhāvā deśādibhedeṣv anyathābhavanto 'nubhūyanta iti na svabhāvaniyamaṃ pratyāśrayitum ucitaṃ prāmāṇikānām. tadāhuḥ -- deśakālādirūpāṇāṃ bhedād bhinnāsu śaktiṣu | bhāvānām anumānena prasiddhir atidurlabhā || 3,9 iti tasmād vaktavyo 'numānāṅgabhūtas sambandhaḥ. ata āha -- sambandha iti. vyāptir hi sāhityaniyamam apadiśati. taddarśino hy ekadeśadarśanād ekadeśāntare buddhir utpadyate, atas sāmānyavacano 'pi sambandhaśabda uparitanasamabhivyāhārād atrānumānalakṣaṇagranthe viśeṣaparo bhavati. upari cāsyāvadhāraṇe pramāṇaṃ vakṣyata iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.