एवं सप्तसु पक्षेषु निराकृतेष्व् अष्टमः पक्षो ऽवशिष्यते एतद् देशविशिष्टो वा यो ऽयम् अग्निर् इति तन्निराकरोति -- एतद् इति। अयं पुरःस्थितो ऽग्निर् अनेन देशेन विशिष्ट इति नैतत् साधयितुं शक्यम्। न ह्य् अप्रत्यक्षदेशो वह्निर् अयम् इति निर्देष्टुं शक्यः, नितरां विशिष्टतया साधयितुम्। यस् तु वदति स्मृत एव वह्निर् अनेन विशिष्टः साध्यत इति, स वक्तव्यः। स्वदेशकालवर्त्त्य् एव स्मरणेन विषयीकृतः कथम् असाव् अनेन देशेन विशेष्टुं शक्यः। तद् एवंवादिना नापि पूर्वस्येत्य् अपि नालोचितम्। अनवच्छिन्नस्मृताव् अपि च धर्मो धर्मिणो विशेषणम् इति नेदं युक्तिसाध्यम्। धर्माणां धर्मिविशेषणतयैव सर्वदावगतेर् इत्य् अलम् अनेनेति। देश एव तु पूर्वावगतो विशेष्यताम् अर्हतीत्य् अभिप्रायेणाह -- अग्नेर् इति ॥ ४४ -- ४५ ॥ यदि चाग्निर् विशेष्यो भवेत् ततस् तस्यैवायम् आद्यो ज्ञानकालो भवेत्, प्रसिद्धस्याप्रसिद्धेन विशेषणात्। इह त्व् आदौ पर्वत एव ज्ञायते। कथम् असौ पश्चात् प्रत्येष्यमाणस्याग्नेर् विशेषणं भवतीत्य् आह -- तज्ज्ञानेति। तद्वृत्तेनाग्निं निर्दिशति। अग्नेर् ज्ञानकाले हि स एव देशो बुद्धः, नाग्निः, अतः कस्य ३,३५ देशो विशेषणं भवति। प्रमितं हि वस्त्वप्रमितेन धर्मेण प्रमित्सितं भवति कीदृग्धर्मो ऽयम् इति। तथा च देश इति स एव प्रमित्स्यते, प्रमीयते च, न पुनरग्निर् इति। ननु देशो ऽपि प्रत्यक्षावगत एवेति कथम् असाव् अनुमानस्य विषयो भविष्यतीत्य् अत आह -- देशस्येति। स्वरूपमात्रम् एव हि देशस्य प्रत्यक्षेणावगतम्, अनुमानेन तु पावकादिविशिष्टता तस्यानुमीयत इति न गृहीतग्राहित्वम् इति। अतो धर्म्य् एव धर्मविशिष्टः प्रमेयः न धर्मो धर्मि विशिष्ट इत्य् आह -- तस्माद् इति ॥ ४६ -- ४७ ॥ एवं च देश एवाग्निविशिष्टः प्रमेयो ऽवतिष्ठते। स हि धर्मी, तदाश्रयत्वाद् अग्नेः। न त्व् अग्निः, अतदाश्रयत्वाद् देशस्येत्य् आह -- सा देशस्येति। अन्ये तु पूर्वावगतधूमम् अप्य् अग्निविशिष्टम् अनुमानस्य प्रमेयं मन्यन्ते। तद् अपि साध्व् एवेत्य् अभिप्रायेणाह -- धूमस्यान्यैश् च कल्पितेति। सा प्रमेयतेति सम्बन्धः। अत्र चोदयति -- नन्व् इति। विशिष्टो ऽनुमानस्य विषय इत्य् उक्तम्। नागृहीतविशेषणन्यायेन लिङ्गम् अपि शब्दवद् विशेषणमात्रपर्यवसाय्य् एव युक्तम्। शब्दो हि विशेषणमात्र एव वर्तत इत्य् आकृत्यधिकरणे वक्ष्यत इति
evaṃ saptasu pakṣeṣu nirākṛteṣv aṣṭamaḥ pakṣo 'vaśiṣyate etad deśaviśiṣṭo vā yo 'yam agnir iti tannirākaroti -- etad iti. ayaṃ puraḥsthito 'gnir anena deśena viśiṣṭa iti naitat sādhayituṃ śakyam. na hy apratyakṣadeśo vahnir ayam iti nirdeṣṭuṃ śakyaḥ, nitarāṃ viśiṣṭatayā sādhayitum. yas tu vadati smṛta eva vahnir anena viśiṣṭaḥ sādhyata iti, sa vaktavyaḥ. svadeśakālavartty eva smaraṇena viṣayīkṛtaḥ katham asāv anena deśena viśeṣṭuṃ śakyaḥ. tad evaṃvādinā nāpi pūrvasyety api nālocitam. anavacchinnasmṛtāv api ca dharmo dharmiṇo viśeṣaṇam iti nedaṃ yuktisādhyam. dharmāṇāṃ dharmiviśeṣaṇatayaiva sarvadāvagater ity alam aneneti. deśa eva tu pūrvāvagato viśeṣyatām arhatīty abhiprāyeṇāha -- agner iti || 44 -- 45 || yadi cāgnir viśeṣyo bhavet tatas tasyaivāyam ādyo jñānakālo bhavet, prasiddhasyāprasiddhena viśeṣaṇāt. iha tv ādau parvata eva jñāyate. katham asau paścāt pratyeṣyamāṇasyāgner viśeṣaṇaṃ bhavatīty āha -- tajjñāneti. tadvṛttenāgniṃ nirdiśati. agner jñānakāle hi sa eva deśo buddhaḥ, nāgniḥ, ataḥ kasya 3,35 deśo viśeṣaṇaṃ bhavati. pramitaṃ hi vastvapramitena dharmeṇa pramitsitaṃ bhavati kīdṛgdharmo 'yam iti. tathā ca deśa iti sa eva pramitsyate, pramīyate ca, na punaragnir iti. nanu deśo 'pi pratyakṣāvagata eveti katham asāv anumānasya viṣayo bhaviṣyatīty ata āha -- deśasyeti. svarūpamātram eva hi deśasya pratyakṣeṇāvagatam, anumānena tu pāvakādiviśiṣṭatā tasyānumīyata iti na gṛhītagrāhitvam iti. ato dharmy eva dharmaviśiṣṭaḥ prameyaḥ na dharmo dharmi viśiṣṭa ity āha -- tasmād iti || 46 -- 47 || evaṃ ca deśa evāgniviśiṣṭaḥ prameyo 'vatiṣṭhate. sa hi dharmī, tadāśrayatvād agneḥ. na tv agniḥ, atadāśrayatvād deśasyety āha -- sā deśasyeti. anye tu pūrvāvagatadhūmam apy agniviśiṣṭam anumānasya prameyaṃ manyante. tad api sādhv evety abhiprāyeṇāha -- dhūmasyānyaiś ca kalpiteti. sā prameyateti sambandhaḥ. atra codayati -- nanv iti. viśiṣṭo 'numānasya viṣaya ity uktam. nāgṛhītaviśeṣaṇanyāyena liṅgam api śabdavad viśeṣaṇamātraparyavasāyy eva yuktam. śabdo hi viśeṣaṇamātra eva vartata ity ākṛtyadhikaraṇe vakṣyata iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.