३,२८ अपि चायं सम्बन्धस् साध्यमानस् सन्मात्रतया वा साध्यते, केनचिद् वा धर्मेण विशिष्टः। न तावद् वस्तुसत्तामात्रम् अनुमानस्य विषयः। न च पर्वतादिवत् सिद्धसाध्यरूपम् आकारद्वयं सम्बन्धो वहति, येनानुमानस्य विषयो भवेत्। तस्मान् न कथञ्चित् सम्बन्धस् साध्य इत्य् आह -- न चेति। नन्व् असति सम्बन्धे विशिष्ट एव साधयितुं न शक्यते। नास्ति नाम स प्रकारः, यदसम्बन्ध्यमान एवाग्निना पर्वतस् तद्विशिष्टो भवतीत्य् अत आह -- तस्माद् इति व्यान्तेन। न(नु) सत्यम् असति सम्बन्धे विशिष्टो न भवति, न त्व् एतावता सम्बन्धसाध्यता सिध्यति, विशिष्टसाध्यत्वान्यथानुपपत्त्यैव त्व् अर्थगृहीता मतुबर्थस्य सम्बन्धस्य साध्यता न पुनः स्वतन्त्रस्येति। अत्रैव दृष्टान्तम् आह -- यथेति। दण्ड्यादिशब्दा हि दण्डादिविशिष्टम् एवाभिदधानास् सम्बन्धम् अप्य् अर्थाद् उपाददते, न त्व् अभिदधति। तद्वद् इहापि पर्वतो ऽग्निमान् इति साध्यमाने ऽर्थगृहीतो ऽग्निसम्बन्धः, न पुनस् स एव साध्यते। यथा दण्ड्यादिशब्दतो विशिष्टार्थप्रतीतौ सत्यां सम्बन्धो नान्तरीयको भवति, एवम् अत्रापि विशिष्टे साध्यमाने नुनिष्पादी भवतीत्य् अर्थः। इदं तु चिन्तनीयम्। कथं दण्ड्यादिशब्दा विशिष्टवचना इति। मत्वर्थीयप्रत्ययान्ता हि ते। स चास्यास्मिन् नास्तीति सम्बन्धे स्मर्यते, अतस् सम्बन्ध एवात्र प्रत्ययार्थः। स च प्रधानः। प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थं सह ब्रूतः प्राधान्येन इति स्मृतेः। इदं हि भेदेनैवोभयोर् अभिधाने प्राधान्यप्रतिपादनार्थं वचनम्। प्रधानं च शब्दार्थः। अतस् सम्बन्धवचना एव दण्ड्यादिशब्दा इति युक्तम्। अपि च नागृहीतविशेषणा विशेष्यते बुद्धिर् उत्पद्यत इति विशिष्टाभिधित्सायाम् अवश्यम् भावि प्रथमतरं विशेषणाभिधानम् आपतति तत एव विशिष्टावगाहसिद्धेर् न तद्यावच्छब्दस्याभिधानशक्तिर् उपकल्पयितुं ३,२९ शक्यते। अत एवाकृतिविशिष्टव्यक्त्यभिधानम् आकृत्यधिकरणे निराकरिष्यते। किञ् च -- कृत्तद्धितसमासेषु सम्बन्धाभिधानं त्वतल्भ्याम् इति स्मरति। कथं च ताभ्यां तद्धितवृत्तौ सम्बन्धो ऽभिधीयते। यदि तद्धिताभिधेयो न स्यात्। अभिधेयनिष्कर्षे हि तयोः स्मरणं, यस्य गुणस्य हि भावाद् द्रव्ये शब्दनिवेशः, तदभिधाने त्वतलाव् इति। तद् यदि दण्डपुरुषसम्बन्धो दण्डिशब्दस्याभिधेयः, तथा सति तन्निष्कर्षे दण्डित्वं दण्डितेति त्वतलोर् अनुशासनम् उपपद्यते। यथा गोशब्दाभिधेयं सामान्यं गोत्वम् इति त्व् अप्रत्ययेन निष्कृष्यते। अतस् सम्बन्ध एव दण्ड्यादिशब्दानाम् अभिधेय इति साम्प्रतं कथम् उच्यते नान्तरीयकस् सम्बन्ध इति। अत्राभिधीयते -- न तावत् स्मृत्यनुसारेण सम्बन्धवाच्यत्वम् अध्यवसातुं शक्यते। शब्दानुशासनमात्रं हि तद् अस्यास्त्य् अस्मिन्न् (५।२।९४) इति, न पुनरर्थानुशासनम्। अपि च वृत्तिविग्रहयोर् अन्यथान्यथा गुणप्रधानभावो दृश्यते। यथा चित्रगुर् इति चित्राभिर् गोभिर् विशिष्टो देवदत्तादिर् एव वृत्तौ प्रधानतयावगम्यते। विग्रहे तु चित्रा गावो यस्येति गवाम् एव देवदत्तादिर् विशेषणतया गुणभूतः। ताश् च प्रधानम्। वेदे ऽपि रथन्तरसामा सोम इति। तद् यद्य् अपि स्मृतिकारेण त(द् अ)स्येति विग्रहे सम्बन्धः प्रधानतया षष्ठ्या निर्दिष्टः, तथापि गोमदादितद्धितवृत्तौ तद्वान् एव प्रधानं भवति, तथा प्रतीतेः। गोमच्छब्दो हि पुरुषप्रधानो भासते न सम्बन्धप्रधानः। पाणिनेर् अपि भगवतस् सम्बन्धाभिधानद्वारेण विशिष्टवाच्यतैव प्रतिपादयितुम् अभिमता। वृत्तौ विगृह्यमाणायाम् अवर्जनीय एव षष्ठीप्रयोगः। तावता च तदर्थः प्रधानतया वाच्यत्वेन निर्दिष्ट इति भ्रान्तिर् उपजायते। अतो न तावत् स्मृत्यनुसारेण सम्बन्धस्य वाच्यता। यत् तु प्रथमतरं विशेषणम् अभिधेयम् इति। सत्यम्। न त्व् इह सम्बन्धो विशेषणम्। दण्डो हि दण्डिनो विशेषणं न सम्बन्धः। स च प्रकृत्या प्रथमम् अभिहित एव। अत एव नानेकाभिधानशक्तिकल्पनादोषः। निर्भागशब्देषु हि गवादिषु विशिष्टप्रतीताव् अपि विशेषणमात्रम् अभिधीयत इति युक्तम्। तत्र ह्य् एकस्यैवोभयाभिधानशक्तिकल्पनादोषो भवति। दण्ड्यादिशब्दास् तु भागवन्तः। तेषु भिन्नाभ्यां प्रकृतिप्रत्ययाभ्यांभिन्नौ ३,३० विशेषणविशेष्याव् अभिधीयेते इति किम् अनुपपन्नम्। अतः प्रकृत्यभिहितप्रथमतरावगतदण्डविशिष्टः पुरुषो दण्डिशब्देनाभिधीयते। नन्व् असति सम्बन्धे दण्डो विशेष्टुम् एव नरं न शक्नोति। सत्यम्। न त्व् एतावता सम्बन्धो वाच्यो भवति। न हि पृथिव्याम् अनवस्थिता गावो न तद्वन्तं विशिंषन्तीति पृथिव्य् अप्य् अभिधीयत इति युक्तम् अभिधातुम्। यत एव त्व् असति सम्बन्धे विशिष्टावगतिर् अनुपपन्ना, अत एव सम्बन्धो ऽप्य् अर्थाद् अन्तर्भाव्यते। न त्व् अभिधीयते। यत् तु सम्बन्धाभिधाने त्वतलोर् अनुशासनम् असति सम्बन्धवाच्यत्वे ऽनुपपन्नम् इति, तद् अयुक्तम्। न ह्य् अभिधेयनिष्कर्षे गोमदादिषु भावप्रत्ययानुशासनम्, अपि तर्हि अभिधेयनिष्कर्षे हि यस्य गुणस्य हि भावाद् इति त्व् अभिधेयनिष्कर्षार्थम् एव स्मरणम्। इतरथा त्व् अनेनैव गतार्थत्वात् कृत्तद्धितसमासेष्व् इत्य् अवचनीयम् आपद्येत। अतः प्राक् प्रतीते एकनिमित्तसम्बन्धिविशिष्टे ऽपरस्मिन् सम्बन्धिन्य् अभिहिते ऽर्थगृहीतस् सम्बन्धो नाभिधेयपक्षे निक्षिप्यते। सर्वयौगिकानाम् अपि चैषैव दिग् दर्शयितव्या। आह च -- सर्वत्र यौगिकैश् शब्दैर् द्रव्यम् एवाभिधीयते । न हि सम्बन्धवाच्यत्वं सम्भवत्य् अतिगौरवात् ॥ इति। अतो ऽनुमेयान्तरासम्भवाद् विशेषणविशेष्यभूतौ धर्मधर्मिणाव् एवानुमानसमधिगम्याव् इति ॥ ३२ -- ३३ ॥ उपसंहरति -- विशेषणेति गम्याव् इत्यन्तेन। स चायम् अङ्गाङ्गिभावः कैश्चिद् विकल्पेनाश्रितः। एवं हि मन्यन्ते। सर्वथा हि धर्ममात्रे धर्मिणि वा स्वतन्त्रे प्रमीयमाणे सिद्धसाध्यतादिदोषो भवति न विशिष्टप्रमायाम्। विशिष्टता तु कदाचित् कस्यचिद् यथाभिप्रायं भवतु नाम, न किञ्चिद् दुष्यति। सर्वथा तावत् धर्मिण एव पर्वतादेर् अग्न्यादिधर्मस् तद्धर्मेणैव धूमादिनावगन्तव्यः। स तु धर्मो विशेषणभूतो विशेष्यभूतो ३,३१ वावगन्तव्य इति न कश्चिद् विशेषः। उभयथापि स्वतन्त्रानुमानाभावाद् इत्य् आह -- अङ्गेत्य् अवधार्यते ऽन्तेन ॥ ३४ -- ३५ ॥ अत्र दूषणम् आह -- अत्रेति। अयम् अभिप्रायः -- लौकिकानि हि प्रमाणानि लक्षणकारैर् अपि यथालोकम् एवानुगन्तव्यानि। न तु विपरीतम्। न ह्य् अग्निः पर्वतविशिष्ट इति लोको बुध्यते। अपि तु पर्वतो ऽग्निमान् इति। तथा स्वयम् अनुमानेन प्रतिपन्नम् अर्थं तेनैव परं प्रतिपादयन्तो लौकिका धर्मिणा विशिष्टम् एव हेतुं प्रयुञ्जाना दृश्यन्ते, यथाग्न्यनुमान एव धूमवत्त्वाद् अग्निमान् इति। तच् चेदम् अग्नौ देशेन विशिष्टे नुमीयमाने नोपपद्यते। विशेषणतया हि पर्वतविशिष्टो ऽग्निर् इति धर्मिण्य् उपात्ते धूमवत्त्वाद् इति हेतुधर्मेण तस्य सम्बन्धो न स्फुटं प्रकाशते। धर्मधर्मितयावगतस्य हेतुत्वम्। न च गुणभावोपात्तो धर्मी हेतुधर्मसम्बन्धम् अर्हति, गुणानां परस्परासम्बन्धात्। अतो ऽस्मात् परार्थहेतुप्रयोगविशेषाद् एव लौकिकानाम् ईदृशी प्रतिपत्तिर् उन्नीयते। यत् स्वयम् अपि धर्मविशिष्टम् एव धर्मिणं बुध्यते न विपरीतम् इति
3,28 api cāyaṃ sambandhas sādhyamānas sanmātratayā vā sādhyate, kenacid vā dharmeṇa viśiṣṭaḥ. na tāvad vastusattāmātram anumānasya viṣayaḥ. na ca parvatādivat siddhasādhyarūpam ākāradvayaṃ sambandho vahati, yenānumānasya viṣayo bhavet. tasmān na kathañcit sambandhas sādhya ity āha -- na ceti. nanv asati sambandhe viśiṣṭa eva sādhayituṃ na śakyate. nāsti nāma sa prakāraḥ, yadasambandhyamāna evāgninā parvatas tadviśiṣṭo bhavatīty ata āha -- tasmād iti vyāntena. na(nu) satyam asati sambandhe viśiṣṭo na bhavati, na tv etāvatā sambandhasādhyatā sidhyati, viśiṣṭasādhyatvānyathānupapattyaiva tv arthagṛhītā matubarthasya sambandhasya sādhyatā na punaḥ svatantrasyeti. atraiva dṛṣṭāntam āha -- yatheti. daṇḍyādiśabdā hi daṇḍādiviśiṣṭam evābhidadhānās sambandham apy arthād upādadate, na tv abhidadhati. tadvad ihāpi parvato 'gnimān iti sādhyamāne 'rthagṛhīto 'gnisambandhaḥ, na punas sa eva sādhyate. yathā daṇḍyādiśabdato viśiṣṭārthapratītau satyāṃ sambandho nāntarīyako bhavati, evam atrāpi viśiṣṭe sādhyamāne nuniṣpādī bhavatīty arthaḥ. idaṃ tu cintanīyam. kathaṃ daṇḍyādiśabdā viśiṣṭavacanā iti. matvarthīyapratyayāntā hi te. sa cāsyāsmin nāstīti sambandhe smaryate, atas sambandha evātra pratyayārthaḥ. sa ca pradhānaḥ. prakṛtipratyayau pratyayārthaṃ saha brūtaḥ prādhānyena iti smṛteḥ. idaṃ hi bhedenaivobhayor abhidhāne prādhānyapratipādanārthaṃ vacanam. pradhānaṃ ca śabdārthaḥ. atas sambandhavacanā eva daṇḍyādiśabdā iti yuktam. api ca nāgṛhītaviśeṣaṇā viśeṣyate buddhir utpadyata iti viśiṣṭābhidhitsāyām avaśyam bhāvi prathamataraṃ viśeṣaṇābhidhānam āpatati tata eva viśiṣṭāvagāhasiddher na tadyāvacchabdasyābhidhānaśaktir upakalpayituṃ 3,29 śakyate. ata evākṛtiviśiṣṭavyaktyabhidhānam ākṛtyadhikaraṇe nirākariṣyate. kiñ ca -- kṛttaddhitasamāseṣu sambandhābhidhānaṃ tvatalbhyām iti smarati. kathaṃ ca tābhyāṃ taddhitavṛttau sambandho 'bhidhīyate. yadi taddhitābhidheyo na syāt. abhidheyaniṣkarṣe hi tayoḥ smaraṇaṃ, yasya guṇasya hi bhāvād dravye śabdaniveśaḥ, tadabhidhāne tvatalāv iti. tad yadi daṇḍapuruṣasambandho daṇḍiśabdasyābhidheyaḥ, tathā sati tanniṣkarṣe daṇḍitvaṃ daṇḍiteti tvatalor anuśāsanam upapadyate. yathā gośabdābhidheyaṃ sāmānyaṃ gotvam iti tv apratyayena niṣkṛṣyate. atas sambandha eva daṇḍyādiśabdānām abhidheya iti sāmprataṃ katham ucyate nāntarīyakas sambandha iti. atrābhidhīyate -- na tāvat smṛtyanusāreṇa sambandhavācyatvam adhyavasātuṃ śakyate. śabdānuśāsanamātraṃ hi tad asyāsty asminn (5.2.94) iti, na punararthānuśāsanam. api ca vṛttivigrahayor anyathānyathā guṇapradhānabhāvo dṛśyate. yathā citragur iti citrābhir gobhir viśiṣṭo devadattādir eva vṛttau pradhānatayāvagamyate. vigrahe tu citrā gāvo yasyeti gavām eva devadattādir viśeṣaṇatayā guṇabhūtaḥ. tāś ca pradhānam. vede 'pi rathantarasāmā soma iti. tad yady api smṛtikāreṇa ta(d a)syeti vigrahe sambandhaḥ pradhānatayā ṣaṣṭhyā nirdiṣṭaḥ, tathāpi gomadāditaddhitavṛttau tadvān eva pradhānaṃ bhavati, tathā pratīteḥ. gomacchabdo hi puruṣapradhāno bhāsate na sambandhapradhānaḥ. pāṇiner api bhagavatas sambandhābhidhānadvāreṇa viśiṣṭavācyataiva pratipādayitum abhimatā. vṛttau vigṛhyamāṇāyām avarjanīya eva ṣaṣṭhīprayogaḥ. tāvatā ca tadarthaḥ pradhānatayā vācyatvena nirdiṣṭa iti bhrāntir upajāyate. ato na tāvat smṛtyanusāreṇa sambandhasya vācyatā. yat tu prathamataraṃ viśeṣaṇam abhidheyam iti. satyam. na tv iha sambandho viśeṣaṇam. daṇḍo hi daṇḍino viśeṣaṇaṃ na sambandhaḥ. sa ca prakṛtyā prathamam abhihita eva. ata eva nānekābhidhānaśaktikalpanādoṣaḥ. nirbhāgaśabdeṣu hi gavādiṣu viśiṣṭapratītāv api viśeṣaṇamātram abhidhīyata iti yuktam. tatra hy ekasyaivobhayābhidhānaśaktikalpanādoṣo bhavati. daṇḍyādiśabdās tu bhāgavantaḥ. teṣu bhinnābhyāṃ prakṛtipratyayābhyāṃbhinnau 3,30 viśeṣaṇaviśeṣyāv abhidhīyete iti kim anupapannam. ataḥ prakṛtyabhihitaprathamatarāvagatadaṇḍaviśiṣṭaḥ puruṣo daṇḍiśabdenābhidhīyate. nanv asati sambandhe daṇḍo viśeṣṭum eva naraṃ na śaknoti. satyam. na tv etāvatā sambandho vācyo bhavati. na hi pṛthivyām anavasthitā gāvo na tadvantaṃ viśiṃṣantīti pṛthivy apy abhidhīyata iti yuktam abhidhātum. yata eva tv asati sambandhe viśiṣṭāvagatir anupapannā, ata eva sambandho 'py arthād antarbhāvyate. na tv abhidhīyate. yat tu sambandhābhidhāne tvatalor anuśāsanam asati sambandhavācyatve 'nupapannam iti, tad ayuktam. na hy abhidheyaniṣkarṣe gomadādiṣu bhāvapratyayānuśāsanam, api tarhi abhidheyaniṣkarṣe hi yasya guṇasya hi bhāvād iti tv abhidheyaniṣkarṣārtham eva smaraṇam. itarathā tv anenaiva gatārthatvāt kṛttaddhitasamāseṣv ity avacanīyam āpadyeta. ataḥ prāk pratīte ekanimittasambandhiviśiṣṭe 'parasmin sambandhiny abhihite 'rthagṛhītas sambandho nābhidheyapakṣe nikṣipyate. sarvayaugikānām api caiṣaiva dig darśayitavyā. āha ca -- sarvatra yaugikaiś śabdair dravyam evābhidhīyate | na hi sambandhavācyatvaṃ sambhavaty atigauravāt || iti. ato 'numeyāntarāsambhavād viśeṣaṇaviśeṣyabhūtau dharmadharmiṇāv evānumānasamadhigamyāv iti || 32 -- 33 || upasaṃharati -- viśeṣaṇeti gamyāv ityantena. sa cāyam aṅgāṅgibhāvaḥ kaiścid vikalpenāśritaḥ. evaṃ hi manyante. sarvathā hi dharmamātre dharmiṇi vā svatantre pramīyamāṇe siddhasādhyatādidoṣo bhavati na viśiṣṭapramāyām. viśiṣṭatā tu kadācit kasyacid yathābhiprāyaṃ bhavatu nāma, na kiñcid duṣyati. sarvathā tāvat dharmiṇa eva parvatāder agnyādidharmas taddharmeṇaiva dhūmādināvagantavyaḥ. sa tu dharmo viśeṣaṇabhūto viśeṣyabhūto 3,31 vāvagantavya iti na kaścid viśeṣaḥ. ubhayathāpi svatantrānumānābhāvād ity āha -- aṅgety avadhāryate 'ntena || 34 -- 35 || atra dūṣaṇam āha -- atreti. ayam abhiprāyaḥ -- laukikāni hi pramāṇāni lakṣaṇakārair api yathālokam evānugantavyāni. na tu viparītam. na hy agniḥ parvataviśiṣṭa iti loko budhyate. api tu parvato 'gnimān iti. tathā svayam anumānena pratipannam arthaṃ tenaiva paraṃ pratipādayanto laukikā dharmiṇā viśiṣṭam eva hetuṃ prayuñjānā dṛśyante, yathāgnyanumāna eva dhūmavattvād agnimān iti. tac cedam agnau deśena viśiṣṭe numīyamāne nopapadyate. viśeṣaṇatayā hi parvataviśiṣṭo 'gnir iti dharmiṇy upātte dhūmavattvād iti hetudharmeṇa tasya sambandho na sphuṭaṃ prakāśate. dharmadharmitayāvagatasya hetutvam. na ca guṇabhāvopātto dharmī hetudharmasambandham arhati, guṇānāṃ parasparāsambandhāt. ato 'smāt parārthahetuprayogaviśeṣād eva laukikānām īdṛśī pratipattir unnīyate. yat svayam api dharmaviśiṣṭam eva dharmiṇaṃ budhyate na viparītam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.