वैपरीत्यपरिच्छिन्ने परम् अनवकाशम् इत्य् उक्तम्। तत्र कारणम् आह -- मूल इति। व्याप्तिस्मरणादि ह्य् अनुमानस्य मूलम्, तद् यावद् उत्तरं तत्तद्व्यापारव्यग्रतया विलम्बते तावच्छीघ्रभाविना पूर्वेण विषयापहाराद् विप्रकृष्टसाधनस्योत्पत्तिर् एव निरुध्यत इत्य् अनन्तरम् एव वक्ष्यत इति। कथं पुनर् अनुमानं बाध्यते। तद् अपि हि प्रमाणं कथं प्रमाणान्तरेण बाधितुं शक्यते। बाधे वा न क्वचिद् आश्वासो भवेत्। आभासो बाध्यत इति चेत्, कथम् आभासत्वम्। यदि बाधाद् एवेतराश्रयं तर्ह्य् अस्तु वा ज्येष्ठप्रमाणेन प्रत्यक्षेणानुमानबाधः। न तु ततो ऽपि जघन्यैर् अपरैर् बाध्यते, तत् कस्य हेतोः अत आह -- प्रत्यक्षादेर् इति स्यादन्तेन। अयम् अभिप्रायः -- न प्रमाणं नाम क्वचित् बाध्यते। अवधारणात्मकं ह्य् एवैतद् इति ज्ञानं प्रमाणम्। तद् यत्र कस्यचिद् अर्थस्य केनचिद् आत्मनावधारणं भवति तत्र तेनोत्पन्नस्योत्पत्स्यमानस्य वा ज्ञानस्य बाधो ऽभिधीयेत। तद्द्विविधो हि बाधः प्राप्तबाधश् चाप्राप्तबाधश् चेति। प्राप्तबाधो हि यथा -- शुक्तिकारजतज्ञाने। तत्र हि पूर्वोपमर्दनेनैवोत्तरम् ३,४४ आत्मानं लभत इति तत् तस्य बाधकम्। उत्तरं च देशादिभेदे ऽप्य् अबाधितं स्वभावतश् च प्रमाणं पूर्वम् आभासीकरोति। तद् एवं प्राप्तबाधे तावद् येनोत्तरेणार्थो ऽवधारितः। त्रिविधम् अप्य् अप्रामाण्यम् अवधारितपदेन व्युदस्यति। न ह्य् अज्ञातस् सन्दिग्धो विपर्यस्तो वार्थो ऽवधारितो भवतीति त्रिविधम् अप्य् अप्रामाण्यं यस्य नास्तीत्य् उक्तं भवति। तद् एवमात्मना ज्ञानेन पूर्वम् आभासीकृतम् इति तत्राभास एव बाध्यत इति नातिप्रसङ्गः। अप्राप्तबाधे तु यावत् क्लिष्टसाधनम् अनुमानं स्वगोचरे सामान्यशास्त्रं वा क्वचिद् विशेषविषये प्रवर्तितुम् आरभते तावत् प्रत्यक्षेणानुमानेन वा सिद्धसर्वाङ्गकेनागमेन वा विशेषविषयेण शीघ्रजन्मना येनैवार्थो ऽवधारितो भवति तेनैवोत्तरस्योत्पत्तिप्रतिबन्धलक्षणो बाधो भवति। न हि बलवता शीघ्रभाविना प्रमाणेन निरुद्धमुखम् उत्पत्तुम् अर्हति। तद् एवमप्राप्तबाधे परम् अनुत्पन्नम् एव प्राप्तिसम्भावनया तु बाध्यत इत्य् उच्यते श्रुत्य् एव लिङ्गम् इति न क्वचित् प्रमाणबाधः। यत् तु जघन्येन मुख्यबाधो न युक्त इति। तन् न। न हि प्रत्यक्षादीनां विनियोगप्रमाणानाम् इव पारदौर्बल्यनियमः। यद् एव तु शीघ्रभावि पूर्वोपमर्देन वात्मानं लभते तद् एव बाधकम् अभिदध्महे। इतरच् च बाध्यम् अत एव तेनैव तस्य बाधं ब्रूमः। प्राप्तबाध इव प्रत्यक्षस्य तेनैवानुमानेन च सिद्धाङ्गकेन साध्याङ्गकस्य विशेषशास्त्रेण सामान्यशास्त्रस्य। अतस् सर्वप्रमाणाविरुद्धम् एव पक्षम् अभिधास्यामः। न चानाश्वासः। आभासबाधात्। स्वतः प्रमाणेन चावधारणात्मना ज्ञानेनेतराभासीकरणात्। तद् इदम् अवधारितपदेनोक्तम् इति। ननु च बलवतापि नावश्यं दुर्बलं बाध्यते। असति हि सम्भवे बाधस् सम्भवति। अतो विषयव्यवस्थाया विकल्पेन समुच्चयेन वोभयम् उपपादयिष्यते विनात्यन्तिकबाधाश्रयणेन, अत आह -- विकल्पादेर् इति। नात्रोक्ता विकल्पादयस् सम्भवन्ति। न तावत्परस्परविरुद्धं रूपद्वयम् एकत्र समुच्चीयते। न हि श्रावणो ऽश्रावणश् च नित्यो ऽनित्यश् चेति सम्भवति। न च विकल्पः। विधिनिषेधविषयत्वात् तस्य सिद्धे वस्तुन्य् असम्भवात्। न च विषयव्यवस्था, वर्णात्मनाम् एव नित्यानित्यत्वसाधनात्। अतो ऽसम्भवाद् एव बाधम् अभिदध्मह इति। एवम् उपपादितो बाध उदाहरणैर् दर्शयितव्यः। तत्र प्रत्यक्षबाधम् एव तावद् दर्शयति अग्राह्यतेति। इमं तु प्रत्यक्षबाधं न बुध्यामहे। स्वगोचरविपरीतार्थं हि प्रमाणं ३,४५ प्रत्यक्षेण बाध्यत इति युक्तम्। न च ग्राह्यता प्रत्यक्षविषया ग्राह्यग्रहणसम्बन्धविषयत्वात् तलः। तस्य च प्रत्यक्षागोचरत्वात्। शब्दो हि प्रत्यक्षः न ग्राह्यता। अत एव ह्य् अश्रावणतापक्षो ऽपि न प्रत्यक्षेण विरुध्यत इति वक्ष्यते। अत्रोच्यते। सत्यम्, नेन्द्रियविषयो ग्राह्यता, ग्राह्यस् तु तद्विषयः। तद् इह ग्राह्यापलापस्यैव प्रत्यक्षविरोधो दर्शितः। निरालम्बनानुमानस्येति यावत्। प्रत्ययस् त्व् अग्राह्यपदाद् उपपन्नस् तस्यैवाभावम् अभिधत्ते। कश् च ग्राह्यस्य भावो ऽन्यद् अतो भावात्। इयं हि शशविषाणस्याग्राह्यता यन् न भवति। तदभावाद् एव तत्राग्राह्यताभिधानप्रत्ययौ। तद् अनेन प्रकारेण शब्दाभावपक्षस्यैव प्रत्यक्षविरोध उपदिष्ट इति न किञ्चिद् अनुपपन्नम् इति ॥ ५८ -- ५९ ॥ अनुमानविरोधोदाहरणम् आह -- तेषाम् इति। तेषाम् एव शब्दादीनाम् अश्रावणत्वाद्यनुमानविरुद्धं यो ह्य् अश्रावणम् अनित्यं वा शब्दं पक्षम् इच्छति तस्यासौ शीघ्रभाविना विपर्ययानुमानेन बाध्यत इति। इदं तु प्रत्यक्षविरोधम् अन्ये मन्यन्ते। तान् निराकरोति -- न हीति। शब्दो हि प्रत्यक्षः न तच्छ्रावणता ग्राह्यग्राहकसम्बन्धो हि शब्दस्य श्रावणस्य च त्वतल्भ्याम् उच्यते। कृत्तद्धितसमासेषु सम्बन्धाभिधानं त्वतल्भ्याम् इति स्मृतेः। स च न प्रत्यक्षेण समधिगम्यः। अपि च अतीन्द्रियं श्रोत्रं, कथं तत्सम्बन्धश् शब्दस्य प्रत्यक्षो भविष्यति। न ह्य् ऐन्द्रियानैन्द्रियाधारस् सम्बन्धः प्रत्यक्षो भवति वायुवनस्पत्योर् इव। अतो नायं प्रत्यक्षविरोध इति
vaiparītyaparicchinne param anavakāśam ity uktam. tatra kāraṇam āha -- mūla iti. vyāptismaraṇādi hy anumānasya mūlam, tad yāvad uttaraṃ tattadvyāpāravyagratayā vilambate tāvacchīghrabhāvinā pūrveṇa viṣayāpahārād viprakṛṣṭasādhanasyotpattir eva nirudhyata ity anantaram eva vakṣyata iti. kathaṃ punar anumānaṃ bādhyate. tad api hi pramāṇaṃ kathaṃ pramāṇāntareṇa bādhituṃ śakyate. bādhe vā na kvacid āśvāso bhavet. ābhāso bādhyata iti cet, katham ābhāsatvam. yadi bādhād evetarāśrayaṃ tarhy astu vā jyeṣṭhapramāṇena pratyakṣeṇānumānabādhaḥ. na tu tato 'pi jaghanyair aparair bādhyate, tat kasya hetoḥ ata āha -- pratyakṣāder iti syādantena. ayam abhiprāyaḥ -- na pramāṇaṃ nāma kvacit bādhyate. avadhāraṇātmakaṃ hy evaitad iti jñānaṃ pramāṇam. tad yatra kasyacid arthasya kenacid ātmanāvadhāraṇaṃ bhavati tatra tenotpannasyotpatsyamānasya vā jñānasya bādho 'bhidhīyeta. taddvividho hi bādhaḥ prāptabādhaś cāprāptabādhaś ceti. prāptabādho hi yathā -- śuktikārajatajñāne. tatra hi pūrvopamardanenaivottaram 3,44 ātmānaṃ labhata iti tat tasya bādhakam. uttaraṃ ca deśādibhede 'py abādhitaṃ svabhāvataś ca pramāṇaṃ pūrvam ābhāsīkaroti. tad evaṃ prāptabādhe tāvad yenottareṇārtho 'vadhāritaḥ. trividham apy aprāmāṇyam avadhāritapadena vyudasyati. na hy ajñātas sandigdho viparyasto vārtho 'vadhārito bhavatīti trividham apy aprāmāṇyaṃ yasya nāstīty uktaṃ bhavati. tad evamātmanā jñānena pūrvam ābhāsīkṛtam iti tatrābhāsa eva bādhyata iti nātiprasaṅgaḥ. aprāptabādhe tu yāvat kliṣṭasādhanam anumānaṃ svagocare sāmānyaśāstraṃ vā kvacid viśeṣaviṣaye pravartitum ārabhate tāvat pratyakṣeṇānumānena vā siddhasarvāṅgakenāgamena vā viśeṣaviṣayeṇa śīghrajanmanā yenaivārtho 'vadhārito bhavati tenaivottarasyotpattipratibandhalakṣaṇo bādho bhavati. na hi balavatā śīghrabhāvinā pramāṇena niruddhamukham utpattum arhati. tad evamaprāptabādhe param anutpannam eva prāptisambhāvanayā tu bādhyata ity ucyate śruty eva liṅgam iti na kvacit pramāṇabādhaḥ. yat tu jaghanyena mukhyabādho na yukta iti. tan na. na hi pratyakṣādīnāṃ viniyogapramāṇānām iva pāradaurbalyaniyamaḥ. yad eva tu śīghrabhāvi pūrvopamardena vātmānaṃ labhate tad eva bādhakam abhidadhmahe. itarac ca bādhyam ata eva tenaiva tasya bādhaṃ brūmaḥ. prāptabādha iva pratyakṣasya tenaivānumānena ca siddhāṅgakena sādhyāṅgakasya viśeṣaśāstreṇa sāmānyaśāstrasya. atas sarvapramāṇāviruddham eva pakṣam abhidhāsyāmaḥ. na cānāśvāsaḥ. ābhāsabādhāt. svataḥ pramāṇena cāvadhāraṇātmanā jñānenetarābhāsīkaraṇāt. tad idam avadhāritapadenoktam iti. nanu ca balavatāpi nāvaśyaṃ durbalaṃ bādhyate. asati hi sambhave bādhas sambhavati. ato viṣayavyavasthāyā vikalpena samuccayena vobhayam upapādayiṣyate vinātyantikabādhāśrayaṇena, ata āha -- vikalpāder iti. nātroktā vikalpādayas sambhavanti. na tāvatparasparaviruddhaṃ rūpadvayam ekatra samuccīyate. na hi śrāvaṇo 'śrāvaṇaś ca nityo 'nityaś ceti sambhavati. na ca vikalpaḥ. vidhiniṣedhaviṣayatvāt tasya siddhe vastuny asambhavāt. na ca viṣayavyavasthā, varṇātmanām eva nityānityatvasādhanāt. ato 'sambhavād eva bādham abhidadhmaha iti. evam upapādito bādha udāharaṇair darśayitavyaḥ. tatra pratyakṣabādham eva tāvad darśayati agrāhyateti. imaṃ tu pratyakṣabādhaṃ na budhyāmahe. svagocaraviparītārthaṃ hi pramāṇaṃ 3,45 pratyakṣeṇa bādhyata iti yuktam. na ca grāhyatā pratyakṣaviṣayā grāhyagrahaṇasambandhaviṣayatvāt talaḥ. tasya ca pratyakṣāgocaratvāt. śabdo hi pratyakṣaḥ na grāhyatā. ata eva hy aśrāvaṇatāpakṣo 'pi na pratyakṣeṇa virudhyata iti vakṣyate. atrocyate. satyam, nendriyaviṣayo grāhyatā, grāhyas tu tadviṣayaḥ. tad iha grāhyāpalāpasyaiva pratyakṣavirodho darśitaḥ. nirālambanānumānasyeti yāvat. pratyayas tv agrāhyapadād upapannas tasyaivābhāvam abhidhatte. kaś ca grāhyasya bhāvo 'nyad ato bhāvāt. iyaṃ hi śaśaviṣāṇasyāgrāhyatā yan na bhavati. tadabhāvād eva tatrāgrāhyatābhidhānapratyayau. tad anena prakāreṇa śabdābhāvapakṣasyaiva pratyakṣavirodha upadiṣṭa iti na kiñcid anupapannam iti || 58 -- 59 || anumānavirodhodāharaṇam āha -- teṣām iti. teṣām eva śabdādīnām aśrāvaṇatvādyanumānaviruddhaṃ yo hy aśrāvaṇam anityaṃ vā śabdaṃ pakṣam icchati tasyāsau śīghrabhāvinā viparyayānumānena bādhyata iti. idaṃ tu pratyakṣavirodham anye manyante. tān nirākaroti -- na hīti. śabdo hi pratyakṣaḥ na tacchrāvaṇatā grāhyagrāhakasambandho hi śabdasya śrāvaṇasya ca tvatalbhyām ucyate. kṛttaddhitasamāseṣu sambandhābhidhānaṃ tvatalbhyām iti smṛteḥ. sa ca na pratyakṣeṇa samadhigamyaḥ. api ca atīndriyaṃ śrotraṃ, kathaṃ tatsambandhaś śabdasya pratyakṣo bhaviṣyati. na hy aindriyānaindriyādhāras sambandhaḥ pratyakṣo bhavati vāyuvanaspatyor iva. ato nāyaṃ pratyakṣavirodha iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.