किंप्रमाणिका तर्हि श्रावणता। अत आह -- सेति। अबधिरादिषु शब्दोपलब्धेर् बधिरादिषु चानुपलब्धेर् अन्वयव्यतिरेकौ दृश्येते। तथा हि श्रोत्रोपघातमात्रेण चक्षुरादिमतो बधिरस्य शब्दबुद्धिर् न दृश्यते। श्रोत्रे च दृढे चक्षुरादिष्व् असम्भवे ऽपि शब्दग्रहणं दृष्टम्, अत आभ्याम् अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् इदं श्रावणत्वं गम्यत इति। नन्व् एवं कथम् अनुमानविरोधः, न ह्य् ३,४६ अन्वयव्यतिरेकाव् अनुमानम्, तत्प्रभवस् तु मानसःश्रावणत्वविकल्पः, अतो मानसप्रत्यक्ष एवायम् इति कश्चित् भ्राम्यति स वक्तव्यः। न बहिर्विषयबोधे मनः स्वतन्त्रम् इति वर्णितम् असकृत्। यद् यदीयन्वयव्यतिरेकाव् अनुविधत्ते तत्तत्कारणकम् इति सर्वकार्येषु समधिगतम्, अनुविधत्ते च शब्दज्ञानं श्रवणम् इति तत्तत्कारणकम् इति। इदम् एव च शब्दस्य श्रावणत्वम्। यत् तु ज्ञानस्य श्रवणजन्यत्वम् अतो ऽनुमानम् एवेदम्। नन्व् अन्यत्राप्य् अन्वयव्यतिरेकानुविधायिनः कथं तत्कारणकत्वम् अवगन्तव्यम्, यन् न मानसं प्रत्यक्षम् आश्रीयते, श्रूयताम्। पश्यामो हि वयं कुम्भकारव्यापारानन्तरं कुम्भसम्भवम् उदीक्षमाणाः कार्यकारणभावं चक्षुषैव। इदं हि कुम्भस्य तत्कार्यत्वं या तदनन्तरसम्भूतिः। स च कुम्भस् तत्सम्भवश् चोभयं चाक्षुषम् एवेति किम् अत्र मनसा। अतो यद् यस्मिन् सति भवति, असति च न भवति, तत्तत्कारणकम् इति प्रत्यक्षतो विदितव्याप्तेर् अनुमानम् उपपन्नम् एव। एवं च प्रयोगः -- श्रवणप्रमाणप्रकाश्यश् शब्दः तस्मिन् सत्य् एवोपलभ्यमानत्वात्। यद् एवं तत्तत्प्रकाश्यं सन्तमस इव घटः प्रदीपप्रकाश्य इति। इदं च प्रत्यक्षपूर्वकार्थापत्तिपूर्वकम् अनुमानं तया श्रावणत्वसिद्धेः। इदं च सिद्धसर्वांगत्वाद् अश्रावणत्वानुमानाद् बलवत्। यावद् धि गुणत्वस्याश्रावणत्वेन व्याप्तिर् ग्रहीतुम् इष्यते, तावच्छीघ्रजन्मना श्रावणत्वानुमानेन व्याप्तिसंविदं प्रतिबन्धता तस्योत्पत्तिर् एव निरुध्यते। एवम् एवानित्यत्वानुमानम् अपि। यत् कृतकत्वादिहेतुकं तद् अप्य् असिद्धिव्यभिचारादिदोषान् न शीघ्रम् उपजायत इति सिद्धावयवैश् शीघ्रजन्मभिर् नित्यत्वानुमानैर् बाध्यते। यथा देशकालादिभिन्ना गोशब्दबुद्धयस् समानविषयाः गौर् इत्य् उत्पद्यमानत्वात् सम्प्रत्युत्पन्नगोशब्दबुद्धिवद् ह्य् अस्तनोच्चरितो वा गोशब्दो ऽद्याप्य् अस्ति गोशब्दत्वाद्, अद्योच्चरितगोशब्दवद् इत्यादिभिर् इति
kiṃpramāṇikā tarhi śrāvaṇatā. ata āha -- seti. abadhirādiṣu śabdopalabdher badhirādiṣu cānupalabdher anvayavyatirekau dṛśyete. tathā hi śrotropaghātamātreṇa cakṣurādimato badhirasya śabdabuddhir na dṛśyate. śrotre ca dṛḍhe cakṣurādiṣv asambhave 'pi śabdagrahaṇaṃ dṛṣṭam, ata ābhyām anvayavyatirekābhyām idaṃ śrāvaṇatvaṃ gamyata iti. nanv evaṃ katham anumānavirodhaḥ, na hy 3,46 anvayavyatirekāv anumānam, tatprabhavas tu mānasaḥśrāvaṇatvavikalpaḥ, ato mānasapratyakṣa evāyam iti kaścit bhrāmyati sa vaktavyaḥ. na bahirviṣayabodhe manaḥ svatantram iti varṇitam asakṛt. yad yadīyanvayavyatirekāv anuvidhatte tattatkāraṇakam iti sarvakāryeṣu samadhigatam, anuvidhatte ca śabdajñānaṃ śravaṇam iti tattatkāraṇakam iti. idam eva ca śabdasya śrāvaṇatvam. yat tu jñānasya śravaṇajanyatvam ato 'numānam evedam. nanv anyatrāpy anvayavyatirekānuvidhāyinaḥ kathaṃ tatkāraṇakatvam avagantavyam, yan na mānasaṃ pratyakṣam āśrīyate, śrūyatām. paśyāmo hi vayaṃ kumbhakāravyāpārānantaraṃ kumbhasambhavam udīkṣamāṇāḥ kāryakāraṇabhāvaṃ cakṣuṣaiva. idaṃ hi kumbhasya tatkāryatvaṃ yā tadanantarasambhūtiḥ. sa ca kumbhas tatsambhavaś cobhayaṃ cākṣuṣam eveti kim atra manasā. ato yad yasmin sati bhavati, asati ca na bhavati, tattatkāraṇakam iti pratyakṣato viditavyāpter anumānam upapannam eva. evaṃ ca prayogaḥ -- śravaṇapramāṇaprakāśyaś śabdaḥ tasmin saty evopalabhyamānatvāt. yad evaṃ tattatprakāśyaṃ santamasa iva ghaṭaḥ pradīpaprakāśya iti. idaṃ ca pratyakṣapūrvakārthāpattipūrvakam anumānaṃ tayā śrāvaṇatvasiddheḥ. idaṃ ca siddhasarvāṃgatvād aśrāvaṇatvānumānād balavat. yāvad dhi guṇatvasyāśrāvaṇatvena vyāptir grahītum iṣyate, tāvacchīghrajanmanā śrāvaṇatvānumānena vyāptisaṃvidaṃ pratibandhatā tasyotpattir eva nirudhyate. evam evānityatvānumānam api. yat kṛtakatvādihetukaṃ tad apy asiddhivyabhicārādidoṣān na śīghram upajāyata iti siddhāvayavaiś śīghrajanmabhir nityatvānumānair bādhyate. yathā deśakālādibhinnā gośabdabuddhayas samānaviṣayāḥ gaur ity utpadyamānatvāt sampratyutpannagośabdabuddhivad hy astanoccarito vā gośabdo 'dyāpy asti gośabdatvād, adyoccaritagośabdavad ityādibhir iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.