Sucaritamisra: Mimamsaslokavarttikakasika 16

किंप्रमाणिका तर्हि श्रावणता। अत आह -- सेति। अबधिरादिषु शब्दोपलब्धेर् बधिरादिषु चानुपलब्धेर् अन्वयव्यतिरेकौ दृश्येते। तथा हि श्रोत्रोपघातमात्रेण चक्षुरादिमतो बधिरस्य शब्दबुद्धिर् न दृश्यते। श्रोत्रे च दृढे चक्षुरादिष्व् असम्भवे ऽपि शब्दग्रहणं दृष्टम्, अत आभ्याम् अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् इदं श्रावणत्वं गम्यत इति। नन्व् एवं कथम् अनुमानविरोधः, न ह्य् ३,४६ अन्वयव्यतिरेकाव् अनुमानम्, तत्प्रभवस् तु मानसःश्रावणत्वविकल्पः, अतो मानसप्रत्यक्ष एवायम् इति कश्चित् भ्राम्यति स वक्तव्यः। न बहिर्विषयबोधे मनः स्वतन्त्रम् इति वर्णितम् असकृत्। यद् यदीयन्वयव्यतिरेकाव् अनुविधत्ते तत्तत्कारणकम् इति सर्वकार्येषु समधिगतम्, अनुविधत्ते च शब्दज्ञानं श्रवणम् इति तत्तत्कारणकम् इति। इदम् एव च शब्दस्य श्रावणत्वम्। यत् तु ज्ञानस्य श्रवणजन्यत्वम् अतो ऽनुमानम् एवेदम्। नन्व् अन्यत्राप्य् अन्वयव्यतिरेकानुविधायिनः कथं तत्कारणकत्वम् अवगन्तव्यम्, यन् न मानसं प्रत्यक्षम् आश्रीयते, श्रूयताम्। पश्यामो हि वयं कुम्भकारव्यापारानन्तरं कुम्भसम्भवम् उदीक्षमाणाः कार्यकारणभावं चक्षुषैव। इदं हि कुम्भस्य तत्कार्यत्वं या तदनन्तरसम्भूतिः। स च कुम्भस् तत्सम्भवश् चोभयं चाक्षुषम् एवेति किम् अत्र मनसा। अतो यद् यस्मिन् सति भवति, असति च न भवति, तत्तत्कारणकम् इति प्रत्यक्षतो विदितव्याप्तेर् अनुमानम् उपपन्नम् एव। एवं च प्रयोगः -- श्रवणप्रमाणप्रकाश्यश् शब्दः तस्मिन् सत्य् एवोपलभ्यमानत्वात्। यद् एवं तत्तत्प्रकाश्यं सन्तमस इव घटः प्रदीपप्रकाश्य इति। इदं च प्रत्यक्षपूर्वकार्थापत्तिपूर्वकम् अनुमानं तया श्रावणत्वसिद्धेः। इदं च सिद्धसर्वांगत्वाद् अश्रावणत्वानुमानाद् बलवत्। यावद् धि गुणत्वस्याश्रावणत्वेन व्याप्तिर् ग्रहीतुम् इष्यते, तावच्छीघ्रजन्मना श्रावणत्वानुमानेन व्याप्तिसंविदं प्रतिबन्धता तस्योत्पत्तिर् एव निरुध्यते। एवम् एवानित्यत्वानुमानम् अपि। यत् कृतकत्वादिहेतुकं तद् अप्य् असिद्धिव्यभिचारादिदोषान् न शीघ्रम् उपजायत इति सिद्धावयवैश् शीघ्रजन्मभिर् नित्यत्वानुमानैर् बाध्यते। यथा देशकालादिभिन्ना गोशब्दबुद्धयस् समानविषयाः गौर् इत्य् उत्पद्यमानत्वात् सम्प्रत्युत्पन्नगोशब्दबुद्धिवद् ह्य् अस्तनोच्चरितो वा गोशब्दो ऽद्याप्य् अस्ति गोशब्दत्वाद्, अद्योच्चरितगोशब्दवद् इत्यादिभिर् इति

kiṃpramāṇikā tarhi śrāvaṇatā. ata āha -- seti. abadhirādiṣu śabdopalabdher badhirādiṣu cānupalabdher anvayavyatirekau dṛśyete. tathā hi śrotropaghātamātreṇa cakṣurādimato badhirasya śabdabuddhir na dṛśyate. śrotre ca dṛḍhe cakṣurādiṣv asambhave 'pi śabdagrahaṇaṃ dṛṣṭam, ata ābhyām anvayavyatirekābhyām idaṃ śrāvaṇatvaṃ gamyata iti. nanv evaṃ katham anumānavirodhaḥ, na hy 3,46 anvayavyatirekāv anumānam, tatprabhavas tu mānasaḥśrāvaṇatvavikalpaḥ, ato mānasapratyakṣa evāyam iti kaścit bhrāmyati sa vaktavyaḥ. na bahirviṣayabodhe manaḥ svatantram iti varṇitam asakṛt. yad yadīyanvayavyatirekāv anuvidhatte tattatkāraṇakam iti sarvakāryeṣu samadhigatam, anuvidhatte ca śabdajñānaṃ śravaṇam iti tattatkāraṇakam iti. idam eva ca śabdasya śrāvaṇatvam. yat tu jñānasya śravaṇajanyatvam ato 'numānam evedam. nanv anyatrāpy anvayavyatirekānuvidhāyinaḥ kathaṃ tatkāraṇakatvam avagantavyam, yan na mānasaṃ pratyakṣam āśrīyate, śrūyatām. paśyāmo hi vayaṃ kumbhakāravyāpārānantaraṃ kumbhasambhavam udīkṣamāṇāḥ kāryakāraṇabhāvaṃ cakṣuṣaiva. idaṃ hi kumbhasya tatkāryatvaṃ yā tadanantarasambhūtiḥ. sa ca kumbhas tatsambhavaś cobhayaṃ cākṣuṣam eveti kim atra manasā. ato yad yasmin sati bhavati, asati ca na bhavati, tattatkāraṇakam iti pratyakṣato viditavyāpter anumānam upapannam eva. evaṃ ca prayogaḥ -- śravaṇapramāṇaprakāśyaś śabdaḥ tasmin saty evopalabhyamānatvāt. yad evaṃ tattatprakāśyaṃ santamasa iva ghaṭaḥ pradīpaprakāśya iti. idaṃ ca pratyakṣapūrvakārthāpattipūrvakam anumānaṃ tayā śrāvaṇatvasiddheḥ. idaṃ ca siddhasarvāṃgatvād aśrāvaṇatvānumānād balavat. yāvad dhi guṇatvasyāśrāvaṇatvena vyāptir grahītum iṣyate, tāvacchīghrajanmanā śrāvaṇatvānumānena vyāptisaṃvidaṃ pratibandhatā tasyotpattir eva nirudhyate. evam evānityatvānumānam api. yat kṛtakatvādihetukaṃ tad apy asiddhivyabhicārādidoṣān na śīghram upajāyata iti siddhāvayavaiś śīghrajanmabhir nityatvānumānair bādhyate. yathā deśakālādibhinnā gośabdabuddhayas samānaviṣayāḥ gaur ity utpadyamānatvāt sampratyutpannagośabdabuddhivad hy astanoccarito vā gośabdo 'dyāpy asti gośabdatvād, adyoccaritagośabdavad ityādibhir iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दविरोधप्रकारम् इदानीं प्रतिजानाति -- त्रिधेति। प्रतिज्ञाविरोधादयो हि शब्दविरोधतया प्रसिद्धा इति ते तथाभिधीयन्ते। न त्व् एते शब्दविरोधाः। यत्र हि क्वचिद् अर्थे प्रतिष्ठितेन शब्देन प्रतिज्ञान्तरं बाध्यते, तत्र शब्दविरोधो भवति। न च स्ववाग्विरोधे शब्दस्य क्वचिद् अर्थे प्रतिष्ठास्ति व्याहताभिधानात्। पूर्वसञ्जल्पविरोधे ऽपि पूर्वापरन्यायबलाबलानुसार्य् एव निर्णय ३,४७ इति न शब्दविरोधः। न हि तत्र शब्दप्रमाणतो ऽर्थः न्यायगम्यत्वात्। लोक प्रसिद्धिस् तु न शब्दो न प्रमाणान्तरम्। अपि अतु प्रत्यक्षाद्यन्तर्गतैवेति तद्विरुद्धपक्षप्रदर्शनेनैव प्रदर्शितेति न शब्दविरोधे ऽन्तर्भावयितुम् उचिता। न ह्य् अचन्द्रश् शशीति पक्षश् शब्देन विरुध्यते। न हि चन्द्रशब्दश् शाङ्कयोस् सम्बन्धं शब्दो वदति येनातद्वाच्यपक्षस्य शब्दविरोधो भवति सम्बन्धवाच्यत्वे हीतरेतराश्रयं भवेत्। अभिधानात् सम्बन्धः सम्बन्धाच् चाभिधानम् इति। तस्मान् नैते शब्दविरोधाः। पूर्वोत्तरशब्दसामर्थ्यपरामर्शेन त्व् एकपरित्यागेनेतरपरिग्रहाच् छब्दविरोधतया प्रसिद्धा इति तन्त्रान्तरप्रसिद्धिविभागस् त्रिधा शब्दविरोध इत्य् उच्यते। परमार्थेन तु वेदार्थवचनविपरीतार्थप्रतिज्ञैव शब्देन विरुध्यते। तत्र हि प्रतिष्ठितं शब्दस्य प्रामाण्यं शक्नोति विपरीतप्रतिज्ञो वारयितुम्। तच् चानन्तरम् इहैव वक्ष्याम इति

śabdavirodhaprakāram idānīṃ pratijānāti -- tridheti. pratijñāvirodhādayo hi śabdavirodhatayā prasiddhā iti te tathābhidhīyante. na tv ete śabdavirodhāḥ. yatra hi kvacid arthe pratiṣṭhitena śabdena pratijñāntaraṃ bādhyate, tatra śabdavirodho bhavati. na ca svavāgvirodhe śabdasya kvacid arthe pratiṣṭhāsti vyāhatābhidhānāt. pūrvasañjalpavirodhe 'pi pūrvāparanyāyabalābalānusāry eva nirṇaya 3,47 iti na śabdavirodhaḥ. na hi tatra śabdapramāṇato 'rthaḥ nyāyagamyatvāt. loka prasiddhis tu na śabdo na pramāṇāntaram. api atu pratyakṣādyantargataiveti tadviruddhapakṣapradarśanenaiva pradarśiteti na śabdavirodhe 'ntarbhāvayitum ucitā. na hy acandraś śaśīti pakṣaś śabdena virudhyate. na hi candraśabdaś śāṅkayos sambandhaṃ śabdo vadati yenātadvācyapakṣasya śabdavirodho bhavati sambandhavācyatve hītaretarāśrayaṃ bhavet. abhidhānāt sambandhaḥ sambandhāc cābhidhānam iti. tasmān naite śabdavirodhāḥ. pūrvottaraśabdasāmarthyaparāmarśena tv ekaparityāgenetaraparigrahāc chabdavirodhatayā prasiddhā iti tantrāntaraprasiddhivibhāgas tridhā śabdavirodha ity ucyate. paramārthena tu vedārthavacanaviparītārthapratijñaiva śabdena virudhyate. tatra hi pratiṣṭhitaṃ śabdasya prāmāṇyaṃ śaknoti viparītapratijño vārayitum. tac cānantaram ihaiva vakṣyāma iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान् एव त्रीन् प्रकारान् दर्शयति -- प्रतिज्ञेति। तत्र प्रतिज्ञाविरोध एवैकस् त्रिधा भिद्यत इत्य् आह -- यावद् इति सार्धेन। अयम् अर्थः -- प्रतिज्ञाविरोधो हि स्ववाग्विरोधः। स च त्रेधा भिद्यते। उच्चारणधर्मधर्मिभेदात्। यावज्जीवम् अहं मौनीति पक्षः प्रतिज्ञयैव बाध्यते। न ह्य् अनुक्ता सती प्रतिज्ञा भवति। उक्तिमात्रेण च मौनं बाध्यते। अतः प्रतिज्ञाशरीरान्तर्गतेनोक्तिमात्रेण बाधाद् भवति प्रतिज्ञया बाधः। सर्ववाक्यमृषात्वपक्षस् तु धर्मोक्त्या बाध्यते। सर्वमृषात्वे हि प्रतिज्ञावचनम् अपि मृषेति नेतरन्मृषा भवेत्। तदमृषात्वे वा न सर्वमिथ्यात्वम्। तद् इह प्रतिज्ञान्तर्गतधर्मसंसर्गासम्भवपरामर्शात् पक्षबाध इति धर्मोक्तिविरोधाभिधानम्। पूर्वत्र त्व् अविशिष्टमुक्तिमात्रम् एव मौनं बाधते इत्य् उक्तिमात्रेणेत्य् उक्तम्। आत्मबाधनम् इति। धर्मबाधनम् इत्य् अर्थः। धर्म एवायुक्त आत्मानं बाधत इति यावत्। वन्ध्या मे जननीति पक्षो धर्म्युक्त्या बाध्यते। जननीत्वे ह्य् उद्दिष्टमात्रे न ३,४८ वन्ध्यात्वम् आस्पदं लभते। न च गौणो जननीशब्द इत्य् अपि वक्तव्यम्। अहं यतो जात इति विशेषणात्। एवं विशेषिते पक्षे धर्म्युक्तिविरोध इत्य् उक्तं भवति। एतच् चाभ्युपगमवादेनोक्तम्। न तु श्रुतिस्मृत्यतिरेकीणि जल्पाकवचनानि गौणत्वादिभिस् समीकर्तुं शक्यन्ते। सर्वदूषणोच्छेदप्रसङ्गात्। प्रमादाज्ञानजान्य् एव हि दूषणानि भवन्ति। तेषु कथञ्चित् समाधीयमानेषु न किञ्चिद् दूषणं नाम भवेद् इति ॥ ६२ -- ६३ ॥ पूर्वसञ्जल्पविरोधम् उदाहरति बौद्धस्येति। अनित्यश् शब्द इति बौद्धेनोक्ते कथं क्षणिकाद् अगृहीतसम्बन्धाद् अर्थप्रत्यय इत्य् अनुयुक्तेन तेनैव यदा पुनर् उच्यते नित्यस् तर्हीति तदा तस्य पूर्वाभ्युपगमविरोधः। यद्य् अपि चात्र न्यायबलाबलानुसारी बाध्यबाधकभावः, तथाप्य् एवंविधा पूर्वापरविरुद्धा प्रतिज्ञैवात्मानं न लभत इति न न्यायावतारम् अपेक्षते। सम्भावितो हि प्रतिज्ञायाम् अर्थो न्यायेन साध्यते। असम्भाविते तु नायापेक्षा नास्त्य् एव, स्वरसभङ्गुरत्वात्। अतश् शब्दविरोध एवैनम् अन्तर्भावयति। शब्दसन्दर्भ एव हि तादृशः पूर्वापरविरुद्धः पक्षं विनाशयतीति तेषाम् अभिप्राय इति। सर्वलोकप्रसिद्धिविरोधस्योदाहरणम् आह -- चन्द्रेति। अत्रापि महाजनविपरीतार्थश् शब्दसंसर्गः स्वरसाद् एव भज्यते न प्रमाणं यावदपेक्षत इति शब्दबाध उदाहृत इति

tān eva trīn prakārān darśayati -- pratijñeti. tatra pratijñāvirodha evaikas tridhā bhidyata ity āha -- yāvad iti sārdhena. ayam arthaḥ -- pratijñāvirodho hi svavāgvirodhaḥ. sa ca tredhā bhidyate. uccāraṇadharmadharmibhedāt. yāvajjīvam ahaṃ maunīti pakṣaḥ pratijñayaiva bādhyate. na hy anuktā satī pratijñā bhavati. uktimātreṇa ca maunaṃ bādhyate. ataḥ pratijñāśarīrāntargatenoktimātreṇa bādhād bhavati pratijñayā bādhaḥ. sarvavākyamṛṣātvapakṣas tu dharmoktyā bādhyate. sarvamṛṣātve hi pratijñāvacanam api mṛṣeti netaranmṛṣā bhavet. tadamṛṣātve vā na sarvamithyātvam. tad iha pratijñāntargatadharmasaṃsargāsambhavaparāmarśāt pakṣabādha iti dharmoktivirodhābhidhānam. pūrvatra tv aviśiṣṭamuktimātram eva maunaṃ bādhate ity uktimātreṇety uktam. ātmabādhanam iti. dharmabādhanam ity arthaḥ. dharma evāyukta ātmānaṃ bādhata iti yāvat. vandhyā me jananīti pakṣo dharmyuktyā bādhyate. jananītve hy uddiṣṭamātre na 3,48 vandhyātvam āspadaṃ labhate. na ca gauṇo jananīśabda ity api vaktavyam. ahaṃ yato jāta iti viśeṣaṇāt. evaṃ viśeṣite pakṣe dharmyuktivirodha ity uktaṃ bhavati. etac cābhyupagamavādenoktam. na tu śrutismṛtyatirekīṇi jalpākavacanāni gauṇatvādibhis samīkartuṃ śakyante. sarvadūṣaṇocchedaprasaṅgāt. pramādājñānajāny eva hi dūṣaṇāni bhavanti. teṣu kathañcit samādhīyamāneṣu na kiñcid dūṣaṇaṃ nāma bhaved iti || 62 -- 63 || pūrvasañjalpavirodham udāharati bauddhasyeti. anityaś śabda iti bauddhenokte kathaṃ kṣaṇikād agṛhītasambandhād arthapratyaya ity anuyuktena tenaiva yadā punar ucyate nityas tarhīti tadā tasya pūrvābhyupagamavirodhaḥ. yady api cātra nyāyabalābalānusārī bādhyabādhakabhāvaḥ, tathāpy evaṃvidhā pūrvāparaviruddhā pratijñaivātmānaṃ na labhata iti na nyāyāvatāram apekṣate. sambhāvito hi pratijñāyām artho nyāyena sādhyate. asambhāvite tu nāyāpekṣā nāsty eva, svarasabhaṅguratvāt. ataś śabdavirodha evainam antarbhāvayati. śabdasandarbha eva hi tādṛśaḥ pūrvāparaviruddhaḥ pakṣaṃ vināśayatīti teṣām abhiprāya iti. sarvalokaprasiddhivirodhasyodāharaṇam āha -- candreti. atrāpi mahājanaviparītārthaś śabdasaṃsargaḥ svarasād eva bhajyate na pramāṇaṃ yāvadapekṣata iti śabdabādha udāhṛta iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमानविरोधोदाहरणम् आह -- ज्ञातेति। येन हि नगरे गवाकारो दृष्टः सम्प्रति चारण्ये गवयाकारः, तं प्रति गौर् गवयसदृशो न भवतीति पक्ष उपमानेन विरुध्यत इति। ३,४९ परोक्षे गवि सादृश्यम् उपमेयम्। प्रत्यक्षे तु प्रत्यक्षम् एव। अत एव ज्ञातगोगवयाकारम् इति क्रमो विवक्षित इति

upamānavirodhodāharaṇam āha -- jñāteti. yena hi nagare gavākāro dṛṣṭaḥ samprati cāraṇye gavayākāraḥ, taṃ prati gaur gavayasadṛśo na bhavatīti pakṣa upamānena virudhyata iti. 3,49 parokṣe gavi sādṛśyam upameyam. pratyakṣe tu pratyakṣam eva. ata eva jñātagogavayākāram iti kramo vivakṣita iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थापत्तिविरोधम् इदानीं विवक्षन् भाष्यकारानुसारेणाभावपूर्विकायास् तावदुदाहरणम् आह -- गेहेति

arthāpattivirodham idānīṃ vivakṣan bhāṣyakārānusāreṇābhāvapūrvikāyās tāvadudāharaṇam āha -- geheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षपूर्विकाम् उदाहरति -- अग्नाव् इति। अदाहक इति। अतच्छक्तियुक्त इत्य् अर्थः। अनुमानपूर्विकाम् उदाहरति -- शब्दे चानभिधायक इति। शब्दश्रवणानन्तरम् अर्थप्रतीतिं चेष्टयानुमाय तत्र शब्दः कारणम् इत्य् उन्नीयते। अतस् सर्वकारकाणां क्रियाविनाभावाद् अभिधाभिधानो व्यापारः, तदनुपपत्त्या चार्थापत्त्या तच्छक्तिसिद्धिर् इति

pratyakṣapūrvikām udāharati -- agnāv iti. adāhaka iti. atacchaktiyukta ity arthaḥ. anumānapūrvikām udāharati -- śabde cānabhidhāyaka iti. śabdaśravaṇānantaram arthapratītiṃ ceṣṭayānumāya tatra śabdaḥ kāraṇam ity unnīyate. atas sarvakārakāṇāṃ kriyāvinābhāvād abhidhābhidhāno vyāpāraḥ, tadanupapattyā cārthāpattyā tacchaktisiddhir iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.