तान् एव त्रीन् प्रकारान् दर्शयति -- प्रतिज्ञेति। तत्र प्रतिज्ञाविरोध एवैकस् त्रिधा भिद्यत इत्य् आह -- यावद् इति सार्धेन। अयम् अर्थः -- प्रतिज्ञाविरोधो हि स्ववाग्विरोधः। स च त्रेधा भिद्यते। उच्चारणधर्मधर्मिभेदात्। यावज्जीवम् अहं मौनीति पक्षः प्रतिज्ञयैव बाध्यते। न ह्य् अनुक्ता सती प्रतिज्ञा भवति। उक्तिमात्रेण च मौनं बाध्यते। अतः प्रतिज्ञाशरीरान्तर्गतेनोक्तिमात्रेण बाधाद् भवति प्रतिज्ञया बाधः। सर्ववाक्यमृषात्वपक्षस् तु धर्मोक्त्या बाध्यते। सर्वमृषात्वे हि प्रतिज्ञावचनम् अपि मृषेति नेतरन्मृषा भवेत्। तदमृषात्वे वा न सर्वमिथ्यात्वम्। तद् इह प्रतिज्ञान्तर्गतधर्मसंसर्गासम्भवपरामर्शात् पक्षबाध इति धर्मोक्तिविरोधाभिधानम्। पूर्वत्र त्व् अविशिष्टमुक्तिमात्रम् एव मौनं बाधते इत्य् उक्तिमात्रेणेत्य् उक्तम्। आत्मबाधनम् इति। धर्मबाधनम् इत्य् अर्थः। धर्म एवायुक्त आत्मानं बाधत इति यावत्। वन्ध्या मे जननीति पक्षो धर्म्युक्त्या बाध्यते। जननीत्वे ह्य् उद्दिष्टमात्रे न ३,४८ वन्ध्यात्वम् आस्पदं लभते। न च गौणो जननीशब्द इत्य् अपि वक्तव्यम्। अहं यतो जात इति विशेषणात्। एवं विशेषिते पक्षे धर्म्युक्तिविरोध इत्य् उक्तं भवति। एतच् चाभ्युपगमवादेनोक्तम्। न तु श्रुतिस्मृत्यतिरेकीणि जल्पाकवचनानि गौणत्वादिभिस् समीकर्तुं शक्यन्ते। सर्वदूषणोच्छेदप्रसङ्गात्। प्रमादाज्ञानजान्य् एव हि दूषणानि भवन्ति। तेषु कथञ्चित् समाधीयमानेषु न किञ्चिद् दूषणं नाम भवेद् इति ॥ ६२ -- ६३ ॥ पूर्वसञ्जल्पविरोधम् उदाहरति बौद्धस्येति। अनित्यश् शब्द इति बौद्धेनोक्ते कथं क्षणिकाद् अगृहीतसम्बन्धाद् अर्थप्रत्यय इत्य् अनुयुक्तेन तेनैव यदा पुनर् उच्यते नित्यस् तर्हीति तदा तस्य पूर्वाभ्युपगमविरोधः। यद्य् अपि चात्र न्यायबलाबलानुसारी बाध्यबाधकभावः, तथाप्य् एवंविधा पूर्वापरविरुद्धा प्रतिज्ञैवात्मानं न लभत इति न न्यायावतारम् अपेक्षते। सम्भावितो हि प्रतिज्ञायाम् अर्थो न्यायेन साध्यते। असम्भाविते तु नायापेक्षा नास्त्य् एव, स्वरसभङ्गुरत्वात्। अतश् शब्दविरोध एवैनम् अन्तर्भावयति। शब्दसन्दर्भ एव हि तादृशः पूर्वापरविरुद्धः पक्षं विनाशयतीति तेषाम् अभिप्राय इति। सर्वलोकप्रसिद्धिविरोधस्योदाहरणम् आह -- चन्द्रेति। अत्रापि महाजनविपरीतार्थश् शब्दसंसर्गः स्वरसाद् एव भज्यते न प्रमाणं यावदपेक्षत इति शब्दबाध उदाहृत इति
tān eva trīn prakārān darśayati -- pratijñeti. tatra pratijñāvirodha evaikas tridhā bhidyata ity āha -- yāvad iti sārdhena. ayam arthaḥ -- pratijñāvirodho hi svavāgvirodhaḥ. sa ca tredhā bhidyate. uccāraṇadharmadharmibhedāt. yāvajjīvam ahaṃ maunīti pakṣaḥ pratijñayaiva bādhyate. na hy anuktā satī pratijñā bhavati. uktimātreṇa ca maunaṃ bādhyate. ataḥ pratijñāśarīrāntargatenoktimātreṇa bādhād bhavati pratijñayā bādhaḥ. sarvavākyamṛṣātvapakṣas tu dharmoktyā bādhyate. sarvamṛṣātve hi pratijñāvacanam api mṛṣeti netaranmṛṣā bhavet. tadamṛṣātve vā na sarvamithyātvam. tad iha pratijñāntargatadharmasaṃsargāsambhavaparāmarśāt pakṣabādha iti dharmoktivirodhābhidhānam. pūrvatra tv aviśiṣṭamuktimātram eva maunaṃ bādhate ity uktimātreṇety uktam. ātmabādhanam iti. dharmabādhanam ity arthaḥ. dharma evāyukta ātmānaṃ bādhata iti yāvat. vandhyā me jananīti pakṣo dharmyuktyā bādhyate. jananītve hy uddiṣṭamātre na 3,48 vandhyātvam āspadaṃ labhate. na ca gauṇo jananīśabda ity api vaktavyam. ahaṃ yato jāta iti viśeṣaṇāt. evaṃ viśeṣite pakṣe dharmyuktivirodha ity uktaṃ bhavati. etac cābhyupagamavādenoktam. na tu śrutismṛtyatirekīṇi jalpākavacanāni gauṇatvādibhis samīkartuṃ śakyante. sarvadūṣaṇocchedaprasaṅgāt. pramādājñānajāny eva hi dūṣaṇāni bhavanti. teṣu kathañcit samādhīyamāneṣu na kiñcid dūṣaṇaṃ nāma bhaved iti || 62 -- 63 || pūrvasañjalpavirodham udāharati bauddhasyeti. anityaś śabda iti bauddhenokte kathaṃ kṣaṇikād agṛhītasambandhād arthapratyaya ity anuyuktena tenaiva yadā punar ucyate nityas tarhīti tadā tasya pūrvābhyupagamavirodhaḥ. yady api cātra nyāyabalābalānusārī bādhyabādhakabhāvaḥ, tathāpy evaṃvidhā pūrvāparaviruddhā pratijñaivātmānaṃ na labhata iti na nyāyāvatāram apekṣate. sambhāvito hi pratijñāyām artho nyāyena sādhyate. asambhāvite tu nāyāpekṣā nāsty eva, svarasabhaṅguratvāt. ataś śabdavirodha evainam antarbhāvayati. śabdasandarbha eva hi tādṛśaḥ pūrvāparaviruddhaḥ pakṣaṃ vināśayatīti teṣām abhiprāya iti. sarvalokaprasiddhivirodhasyodāharaṇam āha -- candreti. atrāpi mahājanaviparītārthaś śabdasaṃsargaḥ svarasād eva bhajyate na pramāṇaṃ yāvadapekṣata iti śabdabādha udāhṛta iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.