कौ पुनस् तद्विशेषाव् अर्थाक्षिप्तौ बाध्येते। अत आह -- क्षणिकेति। बाध्येते इति विपरिणम्य सम्बन्धो दर्शयितव्य इति। तत्र चैकदेशदर्शनाद् इत्य् उच्यते। तत्र च दर्शनग्रहणम् अतिरिच्यते। एकदेशाद् इत्य् एव वक्तव्यम्। तद् धि लिङ्गं न पुनर्दर्शनम् अतो व्याख्येयम् एकदेशदर्शनाद् इत्य् अत आह -- दर्शनाद् इति। अयम् अर्थः। नैकदेशस् सत्तामात्रेण लिङ्गम्। किन् तु स्वप्रतिपत्तौ ज्ञातः परप्रतिपादने च ज्ञापितः। तद् इदम् उभयम् उपादातुं दर्शनग्रहणम्। शक्नोति चोभयम् उपादातुम्, णिज्भावाभावयोर् अपि निर्देशसाधारण्यात्। स्वप्रतिपत्तौ तावद् एकदेशे दृष्टे बुद्धिर् अनुमानम् इत्य् अर्थः। परार्थप्रयोगे तु णिजन्तदर्शनपदम् एकदेशं दर्शयित्वा या बुद्धिर् जायते सानुमानम् इत्य् उक्तं भवति। तद् इदं तत्रोच्चरितदर्शनपदम् अर्थद्वये व्याख्येयम्। अनेन च यत्रैकदेशे वादिप्रतिवादिनोर् अकस्योभयोर् वा संशयो ऽधीर्विपर्ययो वा भवति सो ऽसिद्धाभिधानो हेत्वाभासो व्युदस्यते। न ह्य् असौ तादृशः परस्मै दर्शयितुं शक्यते। ३,५५ स्वयं वा दृष्टो भवति। अधीरज्ञानम् इत्य् अर्थः। तत्र द्वयविपर्यस्तोदाहरणम् आह -- शैत्याद् इति। वह्निशब्दयोर् द्वयोर् अपि शैत्यचाक्षुषत्वे वादिप्रतिवादिनोर् विपर्याद् असिद्ध इति ॥ ७५ -- ७६ ॥ अन्यतरासिद्धोदाहरणम् आह -- कृतकत्वेति। यदा वैशेषिको याज्ञिकं प्रति शब्दो ऽनित्यः कृतकत्वात् गुणत्वाद् वेति हेतुं प्रयुङ्क्ते, तदासौ स्वरूपेण तस्यासिद्धो भवति। यदा तु स्वयम् एवंप्रकारं हेतुं परं प्रति वदति तदा तस्यासिद्धिः। यथा नित्यः शब्दः द्रव्यत्वाद् आकाशवद् इति। न हि वैशेषिकाश् शब्दं द्रव्यम् अभ्युपगच्छन्ति गुणत्वाभ्युपगमात्। एवंप्रकार इति। परासिद्धप्रकार इत्य् अर्थः
kau punas tadviśeṣāv arthākṣiptau bādhyete. ata āha -- kṣaṇiketi. bādhyete iti vipariṇamya sambandho darśayitavya iti. tatra caikadeśadarśanād ity ucyate. tatra ca darśanagrahaṇam atiricyate. ekadeśād ity eva vaktavyam. tad dhi liṅgaṃ na punardarśanam ato vyākhyeyam ekadeśadarśanād ity ata āha -- darśanād iti. ayam arthaḥ. naikadeśas sattāmātreṇa liṅgam. kin tu svapratipattau jñātaḥ parapratipādane ca jñāpitaḥ. tad idam ubhayam upādātuṃ darśanagrahaṇam. śaknoti cobhayam upādātum, ṇijbhāvābhāvayor api nirdeśasādhāraṇyāt. svapratipattau tāvad ekadeśe dṛṣṭe buddhir anumānam ity arthaḥ. parārthaprayoge tu ṇijantadarśanapadam ekadeśaṃ darśayitvā yā buddhir jāyate sānumānam ity uktaṃ bhavati. tad idaṃ tatroccaritadarśanapadam arthadvaye vyākhyeyam. anena ca yatraikadeśe vādiprativādinor akasyobhayor vā saṃśayo 'dhīrviparyayo vā bhavati so 'siddhābhidhāno hetvābhāso vyudasyate. na hy asau tādṛśaḥ parasmai darśayituṃ śakyate. 3,55 svayaṃ vā dṛṣṭo bhavati. adhīrajñānam ity arthaḥ. tatra dvayaviparyastodāharaṇam āha -- śaityād iti. vahniśabdayor dvayor api śaityacākṣuṣatve vādiprativādinor viparyād asiddha iti || 75 -- 76 || anyatarāsiddhodāharaṇam āha -- kṛtakatveti. yadā vaiśeṣiko yājñikaṃ prati śabdo 'nityaḥ kṛtakatvāt guṇatvād veti hetuṃ prayuṅkte, tadāsau svarūpeṇa tasyāsiddho bhavati. yadā tu svayam evaṃprakāraṃ hetuṃ paraṃ prati vadati tadā tasyāsiddhiḥ. yathā nityaḥ śabdaḥ dravyatvād ākāśavad iti. na hi vaiśeṣikāś śabdaṃ dravyam abhyupagacchanti guṇatvābhyupagamāt. evaṃprakāra iti. parāsiddhaprakāra ity arthaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.