Sucaritamisra: Mimamsaslokavarttikakasika 17

तथेन्द्रियापलापपक्षो ऽपि प्रत्यक्षपूर्विकयार्थापत्त्या विरुध्यत इत्य् आह -- श्रोत्रेति। यद्य् अपि प्रत्यक्षपूर्विकोदाहृतैव तथापि पक्षदोषोद्भावनच्छलेनेन्द्रियापलापपक्षस्याप्य् अयं दोष इति विवक्षता पुनस्तद्विरोधो ऽभिहितः। अत्रैवादिशब्देनोपमानपूर्विकया विरोधो दर्शयितव्यः -- यथा गवयोपमिताया गोस् तज्ज्ञानग्राह्यशक्त्यपह्नव इति। अर्थापत्तिपूर्विकया विरोधम् उदाहरति -- शब्देति। अर्थाभिधानान्यथानुपपत्त्या हि वाचकशक्तिम् अर्थापत्त्या प्रमाय पुनस्तदनुपपत्त्यार्थापत्त्यन्तरेण शब्दनित्यत्वम् अवगम्यत इति

tathendriyāpalāpapakṣo 'pi pratyakṣapūrvikayārthāpattyā virudhyata ity āha -- śrotreti. yady api pratyakṣapūrvikodāhṛtaiva tathāpi pakṣadoṣodbhāvanacchalenendriyāpalāpapakṣasyāpy ayaṃ doṣa iti vivakṣatā punastadvirodho 'bhihitaḥ. atraivādiśabdenopamānapūrvikayā virodho darśayitavyaḥ -- yathā gavayopamitāyā gos tajjñānagrāhyaśaktyapahnava iti. arthāpattipūrvikayā virodham udāharati -- śabdeti. arthābhidhānānyathānupapattyā hi vācakaśaktim arthāpattyā pramāya punastadanupapattyārthāpattyantareṇa śabdanityatvam avagamyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दपूर्विकार्थापत्तिविरोधम् उदाहरति -- श्रुतार्थापत्तिबाध इति। किं पुनर् अर्थापत्तिः प्रपञ्चेनोदाह्रियते, तद्विरोधप्रतिपादनं हि ययाकयाचिद् एकयापि सिध्यत्य् एव। तथा च प्रमाणान्तरविरोधेषु प्रपञ्चो न दर्शितः। अर्थापत्तिवद् वा प्रमाणान्तरविरोधो ऽपि प्रपञ्चेन वाच्यः। सत्यम्। षोढा भिन्नैर् एव षड्भिर् अत्र विरोधो वार्तिककारस्य विवक्षितः, तत्प्रदर्शनार्थम् एव षट्प्रमाणप्रसूतार्थापत्तिर् उदाहृता। तेनैव तु मार्गेण प्रमाणान्तरेष्व् अपि प्रपञ्चो दर्शयितव्यः। ३,५० यथा तावत् प्रत्यक्षबाध एवानुभूतिस्मृत्यनुमानादिभिः षष्ठवर्जं षोढा भिद्यते। स्वेद्यमानस्य वादिनो ऽनुष्णो वह्निर् इति प्रतिज्ञा अनुभवस्थेनैव प्रत्यक्षेण विरुध्यते। अनासन्नाग्नेस् तु सैव प्रतिज्ञा स्मृतिस्थेन प्रत्यक्षेण विरुध्यते, यदा खल्व् अयं वादकाले ऽनुष्णो वह्निर् इति प्रतिजानाति तदैनम् इतरः स्मारयति किं न स्मरसि पूर्वानुभूतम् अग्नेर् उष्णत्वं यद् एवम् आत्थेति, स तत् स्मृत्वा ततः प्रत्यक्षान्निवर्तत इति भवति स्मृतप्रत्यक्षबाधः। अनुमितप्रत्यक्षबाधस् तु यत्राप्तमुखे चेष्टाविशेषादर्शनेन तदवगततिक्तादिर् असनिवारणं प्रतिज्ञायते, मुखवैरूप्येण हि तस्य तिक्तानुभवो ऽनुमीयते अतस् तद्विपरीतपक्षस्यानुमितप्रत्यक्षबाधः। श्रुतप्रत्यक्षबाधस् तु यत्र केनचिद् अर्थे कस्मिंश्चिद् अपह्नुते साक्षिभिर् दृष्टो ऽयम् अर्थ इति साक्षिप्रत्यक्षेण बाधो ऽभिधीयते। न चैष शब्दबाधः। न ह्य् अत्र तैर् अर्थो ऽभिधीयते। किन् तु दर्शनम्। अतस् तद्दर्शनानुसार्य् एव निर्णयः। दर्शनं तु तैः स्वशब्देन प्रत्याय्यत इति शब्दावगतप्रत्यक्षविरोध एवायम्। उपमानं तु प्रमाणान्तरप्रसिद्धवस्तुसादृश्यमात्रविषयम् इत्य् अन्यतस् सिद्धस्य सादृश्यं गोचरयति। यथा दात्रादिप्रत्यभिज्ञायां यादृशी स्वात्मनि चेष्टा दृष्टा तां परत्रापि दृष्ट्वोपमिनोति ममेवास्यापि दात्रादिप्रत्यभिज्ञा प्रत्यक्षम् उत्पन्ना, कथम् अन्यथा पूर्वेद्युर् अर्धकृतकर्मसमापने परेद्युः प्रवर्तते। इह च चेष्टया तदनुरूपं परगोचरम् अनुमाय स्वज्ञानसादृश्यं तत्रोपमीयते। यद्य् अपि चात्रानुमानावगतप्रत्यक्षबाध एव शक्यो दर्शयितुम्, तथापि स्वज्ञानसादृश्यपरिच्छेदे शक्यं दर्शयितुम् इति तदवगतप्रत्यक्षबाधो ऽभिधीयते। प्रत्यक्षसत्तैवोपमानेन प्रमीयते। अर्थापत्त्यवगतप्रत्यक्षबाधस् त्व् एवं दर्शयितव्यः। यदा हि बहुषु गच्छत्सु तोयार्थिषु तटाकम् एकस् तदाहरणाय प्रस्थितो विलम्बते तदा तद्विलम्बनान्यथानुपपत्त्या तदीयं तोयप्रत्यक्षम् अर्थापत्त्या प्रमीयते। तत्र तद्विपरीतो निस्तोयतटाकपक्षो ऽर्थापत्तिसिद्धेन प्रत्यक्षेण बाध्यते। अभावेन तु भावरूपं प्रत्यक्षं नावगम्यत इति तदनवगतप्रत्यक्षविरोधो नेहोदाह्रियते। षोढा विभक्तम् अनुमानबाधमतःपरम् अनुसन्धास्यामः -- धूमावगतवह्निप्रतिषेधे तावत् प्रत्यक्षपूर्वानुमानबाधः। धूमानुमिताद् एव बह्नेर् उष्णत्वे ऽनुमिते तद्विपरीतपक्षो ऽनुमितानुमानेन बाध्यते। यत्र तु देवस्य त्वेति निर्वपति ३,५१ इति प्रतीतविनियोगान् मन्त्रशेषे ऽनुमिते तद्विपरीतः पक्षो गृह्यते, तत्रागमानुमानबाधः। नित्ये तु कर्मणि प्रवृत्ते व्रीहीणाम् अपचारे तत्सदृशेषु नीवारेषूपमितेषु व्रीहिभिर् यजेतेति चोदना नीवारविषयत्वेनानुमीयते। व्रीह्यवयवा हि तद्विषयतया ज्ञातसम्बन्धास्ताम् अनुमापयन्ति। न हि तस्याः स्वरूपेण व्रीहयो विषयभूताः, तदवयवास् तु चूर्णीभूता व्रीहिशास्त्रार्थः। ते च नीवारेष्व् अपि सन्तीति व्रीह्यवयवसामान्योपमितनीवारगामिनी व्रीहिचोदनानुमीयते। तद् इहातद्गोचरत्वपक्षस्योपमानपूर्वकानुमानबाधः। अर्थापत्तिपूर्वकानुमानबाधस् तु श्रावणत्वपक्षे ऽभिहित एव। यत्र दूराद् वृक्षाभावं विदित्वा तच्छायाभावो ऽनुमीयते तत्राभावपूर्वकानुमानेन छायासद्भावपक्षो बाध्यते। प्रत्यक्षशब्दबाधस् तु त्रिधा दर्शित एव। अन्यो ऽपि श्रुतिस्मृतिभ्यां दर्शयितव्यः। अष्टकादीनाम् अधर्मत्वपक्षस् तु कर्तृसामान्यानुमितशब्दविरुद्धः स्मृत्यधिकरणे दर्शितः। शक्यं ह्य् अष्टकादयः शब्दमूलाः शास्त्रस्थार्यावर्तनिवासिकर्तृकत्वाद् अग्निहोत्रादिवद् इत्य् अनुमातुम्। आगमिकशब्दबाधस् तु यत्र शाखान्तरगतश्रुतिविषयविवादे स्मृतिनिबन्धनकाराणां वचनेन श्रुतिसद्भावो निश्चीयते, तत्र ह्य् आप्तागमावगतनित्यागमविरोधो विपरीतपक्षस्य सम्भवति। उपमितशब्दविरोधस् तु मन्वादिस्मृतिभ्यो ऽर्थापत्त्या वैदिकं किम् अपि मूलम् अस्तीति कल्पिते स्मार्तवाक्यसदृश एव मूल उपमिते र्थवादमूलत्वपक्ष उपमितशब्देन बाध्यते। विश्वजिदफलत्वपक्षस् तु श्रुतार्थापत्तिसिद्धशब्दविरुद्धः। अभावेन तु शब्दभावो ऽवगन्तुं न शक्यत इति शब्देयत् तावधारणे तस्य व्यापारः तत्राभावावधारितविधिकार्त्स्य्ने ज्योतिष्टामे प्राकृतेतिकर्तव्यताप्राप्तिपक्षो बाध्यते। यथा वक्ष्यति -- कृत्स्नविधानाद् अपूर्वस् सोम इति। व्रीह्यभावे तु नीवाराणाम् अग्राह्यतापक्षः प्रत्यक्षजोपमानविरुद्धः। अनुमानपूर्वकोपमानबाधस् तु यदा ह्य् आदित्यस्य देशान्तरप्राप्त्या गतिम् अनुमाय संवत्सरादिमध्यान्तेषु तस्यास् सादृश्यम् उपमीयते। यादृश्य् एकत्र संवत्सरादौ तन्मध्ये वान्ते वा सूर्यगतिः तादृशी वत्सरान्तेष्व् इति तत्र गतिवैसादृश्यपक्षो ऽनुमानपूर्वकोपमानेन बाध्यते। पूतीका न सोमसदृशा इति तु पक्षश् शब्दपूर्वकोपमानविरुद्धः। सामपूतीकयोर् हि सादृश्यं न प्रत्यक्षम्। न ३,५२ चानुमेयम्। शब्देनैव तु सोमांशुजातत्वं पूतीकानां प्रतिपादयता कार्यकारणयोर् औचित्येन सारूप्यं प्रतिपादितम् इति शब्दावगतकार्यकारणप्रभवत्वात् पूतीकानां सोमसादृश्योपमानस्य तद्विपर्ययः शब्दपूर्वकोपमानविरुद्धो भवति। ज्योतिष्टोमिका हि धर्मास् सत्राहीनेषु न भवन्तीति पक्ष उपमानोपमानेन बाध्यते। ज्योतिष्टोमोपमानेन हि ते द्वादशाहं गच्छन्ति द्वादशाहोपमानेन च सत्राहीनाव् इति। यदा त्व् आत्मेन्द्रियसादृश्यविशिष्टानि परेन्द्रियाण्य् उपमीयन्ते तत्र तन्निषेधो ऽर्थापत्त्युपमानेन बाध्यते। वेदकारनास्तिता शशशृङ्गाद्यभावसदृशी न भवतीति पक्षो ऽभावपूर्वकोपमानेन बाध्यते। द्वयोर् अप्य् अभावेनाभावे ऽवगते सादृश्यम् उपमीयते। अर्थापत्तिविरोधस् तु षड्विधो वर्णित एव। अभावविरोधं त्व् अनन्तरम् एव वक्ष्यामः

śabdapūrvikārthāpattivirodham udāharati -- śrutārthāpattibādha iti. kiṃ punar arthāpattiḥ prapañcenodāhriyate, tadvirodhapratipādanaṃ hi yayākayācid ekayāpi sidhyaty eva. tathā ca pramāṇāntaravirodheṣu prapañco na darśitaḥ. arthāpattivad vā pramāṇāntaravirodho 'pi prapañcena vācyaḥ. satyam. ṣoḍhā bhinnair eva ṣaḍbhir atra virodho vārtikakārasya vivakṣitaḥ, tatpradarśanārtham eva ṣaṭpramāṇaprasūtārthāpattir udāhṛtā. tenaiva tu mārgeṇa pramāṇāntareṣv api prapañco darśayitavyaḥ. 3,50 yathā tāvat pratyakṣabādha evānubhūtismṛtyanumānādibhiḥ ṣaṣṭhavarjaṃ ṣoḍhā bhidyate. svedyamānasya vādino 'nuṣṇo vahnir iti pratijñā anubhavasthenaiva pratyakṣeṇa virudhyate. anāsannāgnes tu saiva pratijñā smṛtisthena pratyakṣeṇa virudhyate, yadā khalv ayaṃ vādakāle 'nuṣṇo vahnir iti pratijānāti tadainam itaraḥ smārayati kiṃ na smarasi pūrvānubhūtam agner uṣṇatvaṃ yad evam āttheti, sa tat smṛtvā tataḥ pratyakṣānnivartata iti bhavati smṛtapratyakṣabādhaḥ. anumitapratyakṣabādhas tu yatrāptamukhe ceṣṭāviśeṣādarśanena tadavagatatiktādir asanivāraṇaṃ pratijñāyate, mukhavairūpyeṇa hi tasya tiktānubhavo 'numīyate atas tadviparītapakṣasyānumitapratyakṣabādhaḥ. śrutapratyakṣabādhas tu yatra kenacid arthe kasmiṃścid apahnute sākṣibhir dṛṣṭo 'yam artha iti sākṣipratyakṣeṇa bādho 'bhidhīyate. na caiṣa śabdabādhaḥ. na hy atra tair artho 'bhidhīyate. kin tu darśanam. atas taddarśanānusāry eva nirṇayaḥ. darśanaṃ tu taiḥ svaśabdena pratyāyyata iti śabdāvagatapratyakṣavirodha evāyam. upamānaṃ tu pramāṇāntaraprasiddhavastusādṛśyamātraviṣayam ity anyatas siddhasya sādṛśyaṃ gocarayati. yathā dātrādipratyabhijñāyāṃ yādṛśī svātmani ceṣṭā dṛṣṭā tāṃ paratrāpi dṛṣṭvopaminoti mamevāsyāpi dātrādipratyabhijñā pratyakṣam utpannā, katham anyathā pūrvedyur ardhakṛtakarmasamāpane paredyuḥ pravartate. iha ca ceṣṭayā tadanurūpaṃ paragocaram anumāya svajñānasādṛśyaṃ tatropamīyate. yady api cātrānumānāvagatapratyakṣabādha eva śakyo darśayitum, tathāpi svajñānasādṛśyaparicchede śakyaṃ darśayitum iti tadavagatapratyakṣabādho 'bhidhīyate. pratyakṣasattaivopamānena pramīyate. arthāpattyavagatapratyakṣabādhas tv evaṃ darśayitavyaḥ. yadā hi bahuṣu gacchatsu toyārthiṣu taṭākam ekas tadāharaṇāya prasthito vilambate tadā tadvilambanānyathānupapattyā tadīyaṃ toyapratyakṣam arthāpattyā pramīyate. tatra tadviparīto nistoyataṭākapakṣo 'rthāpattisiddhena pratyakṣeṇa bādhyate. abhāvena tu bhāvarūpaṃ pratyakṣaṃ nāvagamyata iti tadanavagatapratyakṣavirodho nehodāhriyate. ṣoḍhā vibhaktam anumānabādhamataḥparam anusandhāsyāmaḥ -- dhūmāvagatavahnipratiṣedhe tāvat pratyakṣapūrvānumānabādhaḥ. dhūmānumitād eva bahner uṣṇatve 'numite tadviparītapakṣo 'numitānumānena bādhyate. yatra tu devasya tveti nirvapati 3,51 iti pratītaviniyogān mantraśeṣe 'numite tadviparītaḥ pakṣo gṛhyate, tatrāgamānumānabādhaḥ. nitye tu karmaṇi pravṛtte vrīhīṇām apacāre tatsadṛśeṣu nīvāreṣūpamiteṣu vrīhibhir yajeteti codanā nīvāraviṣayatvenānumīyate. vrīhyavayavā hi tadviṣayatayā jñātasambandhāstām anumāpayanti. na hi tasyāḥ svarūpeṇa vrīhayo viṣayabhūtāḥ, tadavayavās tu cūrṇībhūtā vrīhiśāstrārthaḥ. te ca nīvāreṣv api santīti vrīhyavayavasāmānyopamitanīvāragāminī vrīhicodanānumīyate. tad ihātadgocaratvapakṣasyopamānapūrvakānumānabādhaḥ. arthāpattipūrvakānumānabādhas tu śrāvaṇatvapakṣe 'bhihita eva. yatra dūrād vṛkṣābhāvaṃ viditvā tacchāyābhāvo 'numīyate tatrābhāvapūrvakānumānena chāyāsadbhāvapakṣo bādhyate. pratyakṣaśabdabādhas tu tridhā darśita eva. anyo 'pi śrutismṛtibhyāṃ darśayitavyaḥ. aṣṭakādīnām adharmatvapakṣas tu kartṛsāmānyānumitaśabdaviruddhaḥ smṛtyadhikaraṇe darśitaḥ. śakyaṃ hy aṣṭakādayaḥ śabdamūlāḥ śāstrasthāryāvartanivāsikartṛkatvād agnihotrādivad ity anumātum. āgamikaśabdabādhas tu yatra śākhāntaragataśrutiviṣayavivāde smṛtinibandhanakārāṇāṃ vacanena śrutisadbhāvo niścīyate, tatra hy āptāgamāvagatanityāgamavirodho viparītapakṣasya sambhavati. upamitaśabdavirodhas tu manvādismṛtibhyo 'rthāpattyā vaidikaṃ kim api mūlam astīti kalpite smārtavākyasadṛśa eva mūla upamite rthavādamūlatvapakṣa upamitaśabdena bādhyate. viśvajidaphalatvapakṣas tu śrutārthāpattisiddhaśabdaviruddhaḥ. abhāvena tu śabdabhāvo 'vagantuṃ na śakyata iti śabdeyat tāvadhāraṇe tasya vyāpāraḥ tatrābhāvāvadhāritavidhikārtsyne jyotiṣṭāme prākṛtetikartavyatāprāptipakṣo bādhyate. yathā vakṣyati -- kṛtsnavidhānād apūrvas soma iti. vrīhyabhāve tu nīvārāṇām agrāhyatāpakṣaḥ pratyakṣajopamānaviruddhaḥ. anumānapūrvakopamānabādhas tu yadā hy ādityasya deśāntaraprāptyā gatim anumāya saṃvatsarādimadhyānteṣu tasyās sādṛśyam upamīyate. yādṛśy ekatra saṃvatsarādau tanmadhye vānte vā sūryagatiḥ tādṛśī vatsarānteṣv iti tatra gativaisādṛśyapakṣo 'numānapūrvakopamānena bādhyate. pūtīkā na somasadṛśā iti tu pakṣaś śabdapūrvakopamānaviruddhaḥ. sāmapūtīkayor hi sādṛśyaṃ na pratyakṣam. na 3,52 cānumeyam. śabdenaiva tu somāṃśujātatvaṃ pūtīkānāṃ pratipādayatā kāryakāraṇayor aucityena sārūpyaṃ pratipāditam iti śabdāvagatakāryakāraṇaprabhavatvāt pūtīkānāṃ somasādṛśyopamānasya tadviparyayaḥ śabdapūrvakopamānaviruddho bhavati. jyotiṣṭomikā hi dharmās satrāhīneṣu na bhavantīti pakṣa upamānopamānena bādhyate. jyotiṣṭomopamānena hi te dvādaśāhaṃ gacchanti dvādaśāhopamānena ca satrāhīnāv iti. yadā tv ātmendriyasādṛśyaviśiṣṭāni parendriyāṇy upamīyante tatra tanniṣedho 'rthāpattyupamānena bādhyate. vedakāranāstitā śaśaśṛṅgādyabhāvasadṛśī na bhavatīti pakṣo 'bhāvapūrvakopamānena bādhyate. dvayor apy abhāvenābhāve 'vagate sādṛśyam upamīyate. arthāpattivirodhas tu ṣaḍvidho varṇita eva. abhāvavirodhaṃ tv anantaram eva vakṣyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभावविरोधम् इदानीम् उदाहरति -- शशशृङ्गादीति। अयं च प्रत्यक्षाभावविरोधः। यदा त्व् अमुं राशिं सूर्यो गतो न वेति चिन्त्यमाने गणितकुशलेन गणितानुमानाभावान् न गत इत्य् अवगते भ्रान्तो गत इति वदति। तत्रानुमानाभावविरोधः। चैत्यवन्दनादिधर्मत्वपक्षस् तु श्रुत्याद्यागमाभावविरुद्धः। पूर्ववन्तो दर्वीहोमा इति तूपमानाभावेन विरुध्यते, न हि तेषां केनचित् कर्मणा सादृश्यं कथञ्चिद् अवगम्यत इति। पलालकूटकुञ्जरयोस् तु सादृश्यास्तितापक्ष उपमानाभावेन विरुध्यते। तथा शब्दे श्रोत्रदेशम् अनागच्छति श्रोत्रे च शब्ददेशं ध्वन्यागमनमात्रेणैव शब्दश्रवणोपपत्तेर् यो ऽर्थापत्या शब्दश् शब्दान्तरम् आरभते ततः क्रमेणान्त्यः श्रोत्रेण गृह्यते इत्य् अन्यथानुपपत्त्या प्रतिजानाति तत्प्रतिज्ञा अर्थापत्त्यभावेन बाध्यते। अभावाभावस् त्व् एवं दर्शयितव्यः -- यदा हि कर्त्रभावेन वेदानां दोषाभावो वगतो भवति तदा दोषवत्पक्षस्याभावाभावेन बाध इति

abhāvavirodham idānīm udāharati -- śaśaśṛṅgādīti. ayaṃ ca pratyakṣābhāvavirodhaḥ. yadā tv amuṃ rāśiṃ sūryo gato na veti cintyamāne gaṇitakuśalena gaṇitānumānābhāvān na gata ity avagate bhrānto gata iti vadati. tatrānumānābhāvavirodhaḥ. caityavandanādidharmatvapakṣas tu śrutyādyāgamābhāvaviruddhaḥ. pūrvavanto darvīhomā iti tūpamānābhāvena virudhyate, na hi teṣāṃ kenacit karmaṇā sādṛśyaṃ kathañcid avagamyata iti. palālakūṭakuñjarayos tu sādṛśyāstitāpakṣa upamānābhāvena virudhyate. tathā śabde śrotradeśam anāgacchati śrotre ca śabdadeśaṃ dhvanyāgamanamātreṇaiva śabdaśravaṇopapatter yo 'rthāpatyā śabdaś śabdāntaram ārabhate tataḥ krameṇāntyaḥ śrotreṇa gṛhyate ity anyathānupapattyā pratijānāti tatpratijñā arthāpattyabhāvena bādhyate. abhāvābhāvas tv evaṃ darśayitavyaḥ -- yadā hi kartrabhāvena vedānāṃ doṣābhāvo vagato bhavati tadā doṣavatpakṣasyābhāvābhāvena bādha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावद् धर्मसम्बन्धबाधः षोढा प्रपञ्चितः। धर्मधर्म्युभयस्वरूपस्वविशेषबाधमतःपरं वक्ष्याम इति संक्षिप्य सुखग्रहणार्थं श्रोतृबुद्धिसमाधानार्थं ३,५३ च वृत्तवर्तिष्यमाणयोस् सङ्कीर्तनं करोति -- एवम् इति सार्धेन। श्रुत्यर्थाक्षिप्तयोर् इति। स्वरूपं तावत् सर्वत्र श्रुत्यर्थ एव। तद्विशेषो ऽप्य् अर्थाक्षिप्तः। धर्मधर्मिणोर् हि स्वरूपं येन विशेषेण व्याप्तं तम् आक्षिपति। तच् चानन्तरम् एव वक्ष्यत इति। श्रुत्यर्थश् चाक्षिप्तश् चेति विग्रह इति

evaṃ tāvad dharmasambandhabādhaḥ ṣoḍhā prapañcitaḥ. dharmadharmyubhayasvarūpasvaviśeṣabādhamataḥparaṃ vakṣyāma iti saṃkṣipya sukhagrahaṇārthaṃ śrotṛbuddhisamādhānārthaṃ 3,53 ca vṛttavartiṣyamāṇayos saṅkīrtanaṃ karoti -- evam iti sārdhena. śrutyarthākṣiptayor iti. svarūpaṃ tāvat sarvatra śrutyartha eva. tadviśeṣo 'py arthākṣiptaḥ. dharmadharmiṇor hi svarūpaṃ yena viśeṣeṇa vyāptaṃ tam ākṣipati. tac cānantaram eva vakṣyata iti. śrutyarthaś cākṣiptaś ceti vigraha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र धर्मस्वरूपबाधो वर्णित एवेति तम् अकृत्वैव तद्विशेषणबाधम् उदाहरति -- तृणादीति। यो हि तृणादिविकारदर्शनाद् अग्निमद्धिमं साधयति तस्याभावेन तावद्धर्मस्वरूपबाधो भवत्य् एव। तद्विशेषणम् अप्य् उष्णत्वम् अर्थाक्षिप्तं प्रत्यक्षावगतेन शैत्येन बाध्यते। न च वाच्यम् अनुष्णो ऽपि वह्निः प्रभासु दृष्ट इति कथम् अर्थाक्षिप्तो विशेष इति। प्रभास्व् अप्य् एवं वह्निर् उष्ण एव, अभिभूतत्वात् तु स्पर्शो न गृह्यते, न पुनरुष्णतां जातु जहाति, स्वाभाविकी हि सा तस्य। न च हिमे ऽप्य् अभिभूतत्वाद् अग्रहणम् इति वाच्यम्। तद्विपरीतशैत्योपल्म्भात्। हेतूपन्यासस् तु पक्षदोषाभिधानावसरे तद्बीजमात्रप्रदर्शनार्थं सो ऽयम् अभावेन धर्मविशेषबाध इति

tatra dharmasvarūpabādho varṇita eveti tam akṛtvaiva tadviśeṣaṇabādham udāharati -- tṛṇādīti. yo hi tṛṇādivikāradarśanād agnimaddhimaṃ sādhayati tasyābhāvena tāvaddharmasvarūpabādho bhavaty eva. tadviśeṣaṇam apy uṣṇatvam arthākṣiptaṃ pratyakṣāvagatena śaityena bādhyate. na ca vācyam anuṣṇo 'pi vahniḥ prabhāsu dṛṣṭa iti katham arthākṣipto viśeṣa iti. prabhāsv apy evaṃ vahnir uṣṇa eva, abhibhūtatvāt tu sparśo na gṛhyate, na punaruṣṇatāṃ jātu jahāti, svābhāvikī hi sā tasya. na ca hime 'py abhibhūtatvād agrahaṇam iti vācyam. tadviparītaśaityopalmbhāt. hetūpanyāsas tu pakṣadoṣābhidhānāvasare tadbījamātrapradarśanārthaṃ so 'yam abhāvena dharmaviśeṣabādha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मिणस् तु द्विप्रकारो ऽपि बाधो ऽनुक्त एवेति उभयथा तद्बाधोदाहरणम् आह -- अधर्म इति सार्धेन। हिंसा किलाधर्म इति सामान्यतो ऽवगतम्। तद् यदा विहितो ऽधर्मो दैक्षपशुहिंसादिर् यद् दुःखं करोतीत्य् अनूद्य तदल्पम् इति साध्यते, तदापि विहितत्वेनाधर्मतैव बाध्यते तद्विशेषो ऽपि दुःखनिमित्तत्वं यदर्थाक्षिप्तं तद् अपि तेनैव बाध्यते। न हि विहितं नाम किम् अपि दुःखस्य निदानं भवति। पुरुषार्थैकसाधनत्वाद् विधेः। सो ऽयम् ३,५४ आगमेन धर्मिस्वरूपस्वविशेषबाधः। न चात्र श्रुत्युपात्त एव स्वविशेष इति चोदनीयम्। अर्थाक्षिप्तस्याल्पतया विधानार्थम् अनुवादाद् इति

dharmiṇas tu dviprakāro 'pi bādho 'nukta eveti ubhayathā tadbādhodāharaṇam āha -- adharma iti sārdhena. hiṃsā kilādharma iti sāmānyato 'vagatam. tad yadā vihito 'dharmo daikṣapaśuhiṃsādir yad duḥkhaṃ karotīty anūdya tadalpam iti sādhyate, tadāpi vihitatvenādharmataiva bādhyate tadviśeṣo 'pi duḥkhanimittatvaṃ yadarthākṣiptaṃ tad api tenaiva bādhyate. na hi vihitaṃ nāma kim api duḥkhasya nidānaṃ bhavati. puruṣārthaikasādhanatvād vidheḥ. so 'yam 3,54 āgamena dharmisvarūpasvaviśeṣabādhaḥ. na cātra śrutyupātta eva svaviśeṣa iti codanīyam. arthākṣiptasyālpatayā vidhānārtham anuvādād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयस्योभयविरोधम् उदाहरति -- अयथार्थेति। यदा हि सर्वज्ञानानि मिथ्येति साध्यते तदा धर्मधर्मिग्राहिणोर् अपि ज्ञानयोर् मिथ्यात्वात् तद्विशेषणग्राहिणोश् च मिथ्यात्वाद् भवत्य् उभयस्यैवोभयबाध इति। अयं च धर्मोक्त्योभयबाध इति शब्दबाध एव निवेशनीय इति समधिगतं तावद् उभयोः स्वरूपबाध इति

ubhayasyobhayavirodham udāharati -- ayathārtheti. yadā hi sarvajñānāni mithyeti sādhyate tadā dharmadharmigrāhiṇor api jñānayor mithyātvāt tadviśeṣaṇagrāhiṇoś ca mithyātvād bhavaty ubhayasyaivobhayabādha iti. ayaṃ ca dharmoktyobhayabādha iti śabdabādha eva niveśanīya iti samadhigataṃ tāvad ubhayoḥ svarūpabādha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौ पुनस् तद्विशेषाव् अर्थाक्षिप्तौ बाध्येते। अत आह -- क्षणिकेति। बाध्येते इति विपरिणम्य सम्बन्धो दर्शयितव्य इति। तत्र चैकदेशदर्शनाद् इत्य् उच्यते। तत्र च दर्शनग्रहणम् अतिरिच्यते। एकदेशाद् इत्य् एव वक्तव्यम्। तद् धि लिङ्गं न पुनर्दर्शनम् अतो व्याख्येयम् एकदेशदर्शनाद् इत्य् अत आह -- दर्शनाद् इति। अयम् अर्थः। नैकदेशस् सत्तामात्रेण लिङ्गम्। किन् तु स्वप्रतिपत्तौ ज्ञातः परप्रतिपादने च ज्ञापितः। तद् इदम् उभयम् उपादातुं दर्शनग्रहणम्। शक्नोति चोभयम् उपादातुम्, णिज्भावाभावयोर् अपि निर्देशसाधारण्यात्। स्वप्रतिपत्तौ तावद् एकदेशे दृष्टे बुद्धिर् अनुमानम् इत्य् अर्थः। परार्थप्रयोगे तु णिजन्तदर्शनपदम् एकदेशं दर्शयित्वा या बुद्धिर् जायते सानुमानम् इत्य् उक्तं भवति। तद् इदं तत्रोच्चरितदर्शनपदम् अर्थद्वये व्याख्येयम्। अनेन च यत्रैकदेशे वादिप्रतिवादिनोर् अकस्योभयोर् वा संशयो ऽधीर्विपर्ययो वा भवति सो ऽसिद्धाभिधानो हेत्वाभासो व्युदस्यते। न ह्य् असौ तादृशः परस्मै दर्शयितुं शक्यते। ३,५५ स्वयं वा दृष्टो भवति। अधीरज्ञानम् इत्य् अर्थः। तत्र द्वयविपर्यस्तोदाहरणम् आह -- शैत्याद् इति। वह्निशब्दयोर् द्वयोर् अपि शैत्यचाक्षुषत्वे वादिप्रतिवादिनोर् विपर्याद् असिद्ध इति ॥ ७५ -- ७६ ॥ अन्यतरासिद्धोदाहरणम् आह -- कृतकत्वेति। यदा वैशेषिको याज्ञिकं प्रति शब्दो ऽनित्यः कृतकत्वात् गुणत्वाद् वेति हेतुं प्रयुङ्क्ते, तदासौ स्वरूपेण तस्यासिद्धो भवति। यदा तु स्वयम् एवंप्रकारं हेतुं परं प्रति वदति तदा तस्यासिद्धिः। यथा नित्यः शब्दः द्रव्यत्वाद् आकाशवद् इति। न हि वैशेषिकाश् शब्दं द्रव्यम् अभ्युपगच्छन्ति गुणत्वाभ्युपगमात्। एवंप्रकार इति। परासिद्धप्रकार इत्य् अर्थः

kau punas tadviśeṣāv arthākṣiptau bādhyete. ata āha -- kṣaṇiketi. bādhyete iti vipariṇamya sambandho darśayitavya iti. tatra caikadeśadarśanād ity ucyate. tatra ca darśanagrahaṇam atiricyate. ekadeśād ity eva vaktavyam. tad dhi liṅgaṃ na punardarśanam ato vyākhyeyam ekadeśadarśanād ity ata āha -- darśanād iti. ayam arthaḥ. naikadeśas sattāmātreṇa liṅgam. kin tu svapratipattau jñātaḥ parapratipādane ca jñāpitaḥ. tad idam ubhayam upādātuṃ darśanagrahaṇam. śaknoti cobhayam upādātum, ṇijbhāvābhāvayor api nirdeśasādhāraṇyāt. svapratipattau tāvad ekadeśe dṛṣṭe buddhir anumānam ity arthaḥ. parārthaprayoge tu ṇijantadarśanapadam ekadeśaṃ darśayitvā yā buddhir jāyate sānumānam ity uktaṃ bhavati. tad idaṃ tatroccaritadarśanapadam arthadvaye vyākhyeyam. anena ca yatraikadeśe vādiprativādinor akasyobhayor vā saṃśayo 'dhīrviparyayo vā bhavati so 'siddhābhidhāno hetvābhāso vyudasyate. na hy asau tādṛśaḥ parasmai darśayituṃ śakyate. 3,55 svayaṃ vā dṛṣṭo bhavati. adhīrajñānam ity arthaḥ. tatra dvayaviparyastodāharaṇam āha -- śaityād iti. vahniśabdayor dvayor api śaityacākṣuṣatve vādiprativādinor viparyād asiddha iti || 75 -- 76 || anyatarāsiddhodāharaṇam āha -- kṛtakatveti. yadā vaiśeṣiko yājñikaṃ prati śabdo 'nityaḥ kṛtakatvāt guṇatvād veti hetuṃ prayuṅkte, tadāsau svarūpeṇa tasyāsiddho bhavati. yadā tu svayam evaṃprakāraṃ hetuṃ paraṃ prati vadati tadā tasyāsiddhiḥ. yathā nityaḥ śabdaḥ dravyatvād ākāśavad iti. na hi vaiśeṣikāś śabdaṃ dravyam abhyupagacchanti guṇatvābhyupagamāt. evaṃprakāra iti. parāsiddhaprakāra ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्दिग्धासिद्धम् उदाहरति -- बाष्पादीति स्यादन्तेन। यदा हि धूमो बाष्पादिभावेन सन्दिह्यते द्वाभ्याम् एकेन वा किंस्विद् अयं रजसामुद्गमो बाष्पो वा धूमो वेति तदा द्वयोर् अप्य् अन्यतरस वा सन्दिग्धासिद्धो भवति। एवं तावत् सन्देहविपर्ययाभ्याम् असिद्धतोदाहृता। अज्ञानेन त्व् अप्रसिद्धार्थपदप्रयोगे दर्शयितव्या। त्रिधेति। वादिप्रतिवाद्युभयैस् त्रयः प्रकारा इति। एवं तावत् स्वरूपतो हेतुर् असिद्धो भवतीत्य् उक्तम् इत्य् आह -- एवम् इति

sandigdhāsiddham udāharati -- bāṣpādīti syādantena. yadā hi dhūmo bāṣpādibhāvena sandihyate dvābhyām ekena vā kiṃsvid ayaṃ rajasāmudgamo bāṣpo vā dhūmo veti tadā dvayor apy anyatarasa vā sandigdhāsiddho bhavati. evaṃ tāvat sandehaviparyayābhyām asiddhatodāhṛtā. ajñānena tv aprasiddhārthapadaprayoge darśayitavyā. tridheti. vādiprativādyubhayais trayaḥ prakārā iti. evaṃ tāvat svarūpato hetur asiddho bhavatīty uktam ity āha -- evam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्रयासिद्धताप्य् एतैर् एव ज्ञानादिभिर् वादिप्रतिवाद्युभयापेक्षैस् त्रिधा भिद्यत इत्य् आह -- एत एवेति

āśrayāsiddhatāpy etair eva jñānādibhir vādiprativādyubhayāpekṣais tridhā bhidyata ity āha -- eta eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.