अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर् लक्षणेष्यते । लक्ष्यमाणगुणैर् योगाद् वृत्तेर् इष्टा तु गौणता ॥ इति। तद् इहौत्पत्तिकसूत्रे ह्य् औत्पत्तिकशब्द उत्पत्तौ भव इत्य् अनया व्युत्पत्त्या शब्दार्थसम्बन्धानां त्रयाणाम् अनित्यताभिधानाद् विवक्षितनित्यत्वविपरीतवचन इति विवक्षितासम्भवेन गौणो गृहीतः। उत्पत्तिशब्दो ह्य् उत्पत्तिलक्षितोत्पद्यमानसमवेतसत्तागुणयोगात् शब्दार्थयोर् वर्तमानो गौणो भवति। अतश् च शब्दार्थस्वरूपाधीनः सम्बन्ध इत्य् उक्तं भवति। तत्स्वरूपनित्यत्वाच् च सम्बन्धो ऽपि नित्य इति विविक्षितसिद्धिः। तथादित्यानामयनादिषु सत्रेषु किं द्वादशाहिको विध्यन्त उत यावामयनिक इति सन्देहे अहर्गणसामान्याद् द्वादशाहिक इति प्रतिज्ञाय, गव्यस्य च तदादिषु (८।१।१८) इति गव्यस्य विध्यन्तो दर्शितः न। चायं गव्यशब्दः क्वचित् क्रतुभेदे प्रसिद्धः। न च विवक्षितगवामयनार्पणक्षम इति विवक्षितासम्भवाद् गौणो व्याख्यातः। एष च गोर् अवयवे तद्विकारे वा मुख्यः। तत्रैव गोपयसोर्यत् (पा ४।३।१६०) इति स्मरणात्। तद् अयं सम्बन्धविशेषवचनस् तदन्तर्गतलक्षितसामान्यसम्बन्धगुणयोगिनि गवामयने प्रयुक्तो गौणो जायते। गवामयने हि गावो वा एतत् सत्रमासतेत्यर्थवादोदितगोकर्तृकत्वावगमाद् भवति गोसम्बन्धः। तद् अयम् अर्थः -- आदित्यानामयनादिषु गवामयनस्य विध्यन्तो ऽयनसामान्यातिरेकाद् इति। तथा दर्शपूर्णमासयोः सन्ति काम्याः सामिधेनीकल्पाः एकविंशतिम् अनुब्रूयात् प्रतिष्ठाकामस्येत्यादयः। तत्रागमेन सङ्ख्यापूरणम् इति स्थिते आनीयमानास्व् ऋक्षु सन्देहः किं ता अन्ते निविशन्ताम् उत समिध्यमानवतीसमिद्धवत्योर् मध्य इति। तत्र यथावगतक्रमानुरोधेनागन्तूनामन्ते निवेश इति प्राप्ते, उक्तं समिध्यमानवतीसमिद्धवत्योर् मध्य इति। कुतः। एवं ह्य् आह इयं समिध्यमानवती असौ समिद्धवती यदन्तरा तद्धाय्येति धाय्यानां सामिधेनीनाम् अन्तरालत्वेन १,३० संस्तवादन्तराले विधानम् अवसीयते। तथा उष्णिक्ककुभोर् अन्ते दर्शनात् (५।३।६) इति लिङ्गम् उपदिष्टम्। तच् चायुक्तम् उष्णिक्ककुभोर् मुख्ययोर् अन्ते अभावात् त्रिष्टुभा परिदधातीति त्रिष्टुभो ऽन्ते दर्शनात्। तदभिप्रायम् इदम् आनीयमानासु च मध्ये सतीषु समिद्धवत्या जुहोतेन्ते (?) भवतः। ते च समाहृते त्रिष्टुभा समसङ्ख्ये इति सङ्ख्यासामान्यात् त्रिष्टुबन्ते भवति। एवम् अपि त्रिष्टुभो ऽन्ते दर्शनाद् इति वक्तव्यम्। सत्यम्। तथापि त्रिष्टुभो वा एतद् वीर्यं यद् उष्णिक्ककुभाव् इत्य् अर्थवादावगतत्रिष्टुप्कार्यत्वाद् उष्णिक्ककुभोः कारणे कार्योपचाराद् उष्णिक्ककुप्छब्दस्त्रिष्टुभि प्रयुक्तः। तथा ज्योतिष्टोमे द्वादश शतं दक्षिणेति समधिगते षोडशानाम् ऋत्विजां समो विभाग उत विषम इति संशये, विशेषाश्रुतेर् भागसाम्यम् उक्त्वा कर्मपरिमाणाद् दक्षिणापरिमाणं लोके तथा दर्शनाद् इति विशेषो दर्शितः। पुनश् च दर्शनाच् च विशेषस्य तथाभ्युदये इति लिङ्गम् उपदिष्टम्। अत्र चाभ्युदयशब्देनाभ्युदयसाधनत्वाद् द्वादशाहो लक्ष्यते। तत्र हि दीक्षाक्रमपरे वचने अध्वर्युर् ग्रहपतिं दीक्षयित्वे[८८]त्यादिके अर्धिनो दीक्षयति तृतीयिनो दीक्षयति इत्यादिभिः समाख्याभिर् ऋत्विजाम्(?र्धा।र्ध्या)दिभिः सम्बन्धो ऽनूदितः। स चायं ज्योतिष्टोमविकारत्वाद् द्वादशाहस्य प्रकृतौ भागवैषम्यम् अन्तरेणानुपपद्यमानो वैषम्ये लिङ्गम् इति। ननु च गुणकल्पा इत्य् उक्तम्। इह चौत्पत्तिकगव्यशब्दयोर् एवं कथिञ्चिद् गुणवादो दर्शितः उष्णिक्ककुप्शब्दे तूपचारः अभ्युदयशब्दे तु लक्षणा अतः कथं गुणकल्पा इति बहुचननम्। उच्यते -- जघन्यवृत्तिसामान्यात् लिङ्गसमवायाद् वा प्राणभृत उपदधातीतिवद् गुणकल्पा इत्य् उक्तम् इत्य् अदोष इति
abhidheyāvinābhūtapratītir lakṣaṇeṣyate | lakṣyamāṇaguṇair yogād vṛtter iṣṭā tu gauṇatā || iti. tad ihautpattikasūtre hy autpattikaśabda utpattau bhava ity anayā vyutpattyā śabdārthasambandhānāṃ trayāṇām anityatābhidhānād vivakṣitanityatvaviparītavacana iti vivakṣitāsambhavena gauṇo gṛhītaḥ. utpattiśabdo hy utpattilakṣitotpadyamānasamavetasattāguṇayogāt śabdārthayor vartamāno gauṇo bhavati. ataś ca śabdārthasvarūpādhīnaḥ sambandha ity uktaṃ bhavati. tatsvarūpanityatvāc ca sambandho 'pi nitya iti vivikṣitasiddhiḥ. tathādityānāmayanādiṣu satreṣu kiṃ dvādaśāhiko vidhyanta uta yāvāmayanika iti sandehe ahargaṇasāmānyād dvādaśāhika iti pratijñāya, gavyasya ca tadādiṣu (8.1.18) iti gavyasya vidhyanto darśitaḥ na. cāyaṃ gavyaśabdaḥ kvacit kratubhede prasiddhaḥ. na ca vivakṣitagavāmayanārpaṇakṣama iti vivakṣitāsambhavād gauṇo vyākhyātaḥ. eṣa ca gor avayave tadvikāre vā mukhyaḥ. tatraiva gopayasoryat (Pā 4.3.160) iti smaraṇāt. tad ayaṃ sambandhaviśeṣavacanas tadantargatalakṣitasāmānyasambandhaguṇayogini gavāmayane prayukto gauṇo jāyate. gavāmayane hi gāvo vā etat satramāsatetyarthavādoditagokartṛkatvāvagamād bhavati gosambandhaḥ. tad ayam arthaḥ -- ādityānāmayanādiṣu gavāmayanasya vidhyanto 'yanasāmānyātirekād iti. tathā darśapūrṇamāsayoḥ santi kāmyāḥ sāmidhenīkalpāḥ ekaviṃśatim anubrūyāt pratiṣṭhākāmasyetyādayaḥ. tatrāgamena saṅkhyāpūraṇam iti sthite ānīyamānāsv ṛkṣu sandehaḥ kiṃ tā ante niviśantām uta samidhyamānavatīsamiddhavatyor madhya iti. tatra yathāvagatakramānurodhenāgantūnāmante niveśa iti prāpte, uktaṃ samidhyamānavatīsamiddhavatyor madhya iti. kutaḥ. evaṃ hy āha iyaṃ samidhyamānavatī asau samiddhavatī yadantarā taddhāyyeti dhāyyānāṃ sāmidhenīnām antarālatvena 1,30 saṃstavādantarāle vidhānam avasīyate. tathā uṣṇikkakubhor ante darśanāt (5.3.6) iti liṅgam upadiṣṭam. tac cāyuktam uṣṇikkakubhor mukhyayor ante abhāvāt triṣṭubhā paridadhātīti triṣṭubho 'nte darśanāt. tadabhiprāyam idam ānīyamānāsu ca madhye satīṣu samiddhavatyā juhotente (?) bhavataḥ. te ca samāhṛte triṣṭubhā samasaṅkhye iti saṅkhyāsāmānyāt triṣṭubante bhavati. evam api triṣṭubho 'nte darśanād iti vaktavyam. satyam. tathāpi triṣṭubho vā etad vīryaṃ yad uṣṇikkakubhāv ity arthavādāvagatatriṣṭupkāryatvād uṣṇikkakubhoḥ kāraṇe kāryopacārād uṣṇikkakupchabdastriṣṭubhi prayuktaḥ. tathā jyotiṣṭome dvādaśa śataṃ dakṣiṇeti samadhigate ṣoḍaśānām ṛtvijāṃ samo vibhāga uta viṣama iti saṃśaye, viśeṣāśruter bhāgasāmyam uktvā karmaparimāṇād dakṣiṇāparimāṇaṃ loke tathā darśanād iti viśeṣo darśitaḥ. punaś ca darśanāc ca viśeṣasya tathābhyudaye iti liṅgam upadiṣṭam. atra cābhyudayaśabdenābhyudayasādhanatvād dvādaśāho lakṣyate. tatra hi dīkṣākramapare vacane adhvaryur grahapatiṃ dīkṣayitve[88]tyādike ardhino dīkṣayati tṛtīyino dīkṣayati ityādibhiḥ samākhyābhir ṛtvijām(?rdhā/rdhyā)dibhiḥ sambandho 'nūditaḥ. sa cāyaṃ jyotiṣṭomavikāratvād dvādaśāhasya prakṛtau bhāgavaiṣamyam antareṇānupapadyamāno vaiṣamye liṅgam iti. nanu ca guṇakalpā ity uktam. iha cautpattikagavyaśabdayor evaṃ kathiñcid guṇavādo darśitaḥ uṣṇikkakupśabde tūpacāraḥ abhyudayaśabde tu lakṣaṇā ataḥ kathaṃ guṇakalpā iti bahucananam. ucyate -- jaghanyavṛttisāmānyāt liṅgasamavāyād vā prāṇabhṛta upadadhātītivad guṇakalpā ity uktam ity adoṣa iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.