धर्मविशेषबाधस् त्व् एवं प्रयुक्ते भवतीत्य् आह -- बाध इति। तम् एव प्रयोगं दर्शयति -- अर्थवद् इति पादत्रयेण। स्वरूपाभिधानवादिनो ह्य् आहुः -- गौर् अयम् इति शब्दाकारविशिष्टो ऽर्थो ऽवगम्यते। न च विशेषणम् अनभिधाय विशिष्टो ऽभिधातुं शक्यत इति स्वरूपम् एव तावद् आदौ शब्दो ३,६८ भिधत्ते ततो विशिष्टम्। अपि चार्थशब्दो व्यभिचरति, अज्ञातसम्बन्धस्य तदनवगतेः। स्वरूपं तु न कदाचिद् व्यभिचरति सम्बन्धावधारणात् प्राग् अपि तदवगमात्, अव्यभिचारी च शब्दार्थ इति युक्तम्। अतः स्वरूपं तावदवश्याभिधेयं शब्दानां, तदभिधानोत्तरकालं तु विशिष्टाभिधानम् अपि भवतु नामेति। एवं प्रसाध्यान्ते प्रयोगम् आहुः -- शब्दस्वरूपं सम्बन्धावधारणात् प्रागर्थवद् विभक्तिसम्बन्धात्, अगृहीतसम्बन्धो ऽपि हि स्वादिविभक्तियुक्तान् शब्दानवगच्छति। यदा च विभक्तियोगः तदार्थवत्त्वं दृष्टं यथा सम्बन्धग्रहणात् पश्चाद् इति। कथं पुनर् एवं प्रयुज्यमाने धर्मविशेषबाधो भवत्य् अत आह -- स्वरूपेणेति चाश्रित इति। यदा हि स्वरूपेणार्थेनार्थवत्त्वं प्रथमम् आश्रित्यार्थवत्तामात्रविशिष्टं साध्यते, तदार्थाद् इदम् अवगम्यते -- स्वरूपार्थवत्त्वम् अस्य सिषाधयिषितम् इति। एवं च भवत्य् अर्थाक्षिप्तस्य धर्मविशेषस्य बाध इति। कथं पुनस् स्वरूपेणेति चाश्रिते धर्मविशेषो बाध्यते। अत आह -- अस्वरूपेति। विभक्तिमत्त्वं हि स्वरूपातिरेकेणार्थान्तरेणार्थवत्त्वम् अविनाभावबलेन शब्दस्यावगमयति, सम्बन्धग्रहणात् पश्चाद् अर्थान्तरस्य दर्शनात्। अतो व्याप्तिबलेन तद् एव विभक्तिमत्तया साध्यते। अतो ऽर्थवत्ताया विशेषं स्वस्वरूपार्थवत्त्वं हेतुर् अयं विरुणद्धीति भवति धर्मविशेषबाध इति
dharmaviśeṣabādhas tv evaṃ prayukte bhavatīty āha -- bādha iti. tam eva prayogaṃ darśayati -- arthavad iti pādatrayeṇa. svarūpābhidhānavādino hy āhuḥ -- gaur ayam iti śabdākāraviśiṣṭo 'rtho 'vagamyate. na ca viśeṣaṇam anabhidhāya viśiṣṭo 'bhidhātuṃ śakyata iti svarūpam eva tāvad ādau śabdo 3,68 bhidhatte tato viśiṣṭam. api cārthaśabdo vyabhicarati, ajñātasambandhasya tadanavagateḥ. svarūpaṃ tu na kadācid vyabhicarati sambandhāvadhāraṇāt prāg api tadavagamāt, avyabhicārī ca śabdārtha iti yuktam. ataḥ svarūpaṃ tāvadavaśyābhidheyaṃ śabdānāṃ, tadabhidhānottarakālaṃ tu viśiṣṭābhidhānam api bhavatu nāmeti. evaṃ prasādhyānte prayogam āhuḥ -- śabdasvarūpaṃ sambandhāvadhāraṇāt prāgarthavad vibhaktisambandhāt, agṛhītasambandho 'pi hi svādivibhaktiyuktān śabdānavagacchati. yadā ca vibhaktiyogaḥ tadārthavattvaṃ dṛṣṭaṃ yathā sambandhagrahaṇāt paścād iti. kathaṃ punar evaṃ prayujyamāne dharmaviśeṣabādho bhavaty ata āha -- svarūpeṇeti cāśrita iti. yadā hi svarūpeṇārthenārthavattvaṃ prathamam āśrityārthavattāmātraviśiṣṭaṃ sādhyate, tadārthād idam avagamyate -- svarūpārthavattvam asya siṣādhayiṣitam iti. evaṃ ca bhavaty arthākṣiptasya dharmaviśeṣasya bādha iti. kathaṃ punas svarūpeṇeti cāśrite dharmaviśeṣo bādhyate. ata āha -- asvarūpeti. vibhaktimattvaṃ hi svarūpātirekeṇārthāntareṇārthavattvam avinābhāvabalena śabdasyāvagamayati, sambandhagrahaṇāt paścād arthāntarasya darśanāt. ato vyāptibalena tad eva vibhaktimattayā sādhyate. ato 'rthavattāyā viśeṣaṃ svasvarūpārthavattvaṃ hetur ayaṃ viruṇaddhīti bhavati dharmaviśeṣabādha iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.