व्याख्यातः साभासस् साधर्म्यदृष्टान्तः। वैधर्म्यदृष्टान्तमतः परं व्याख्यास्यति। तत्रैतद् एव तावत् प्रथमं वक्तव्यम्। किं सर्वदैव साधर्म्यवद् वैधर्म्यवचनं कार्यं न वेति। तत्र तावद् व्यतिरेकप्रधानवादिनस् सर्वदा वाच्यम् इति ये वदन्ति। तान् प्रत्याह -- व्याप्त्या साधर्म्य उक्त इति। एवं हि मन्यते -- व्याप्तिप्रज्ञापनाय हि दृष्टान्तवचनम्, सा चेत् साधर्म्यवचनेन ज्ञापिता किं वैधर्म्यवचनेन। साधर्म्यं चावश्यम् एव वचनीयम् अन्वयप्रज्ञापनाय, तत्प्रधानत्वाद् अनुमानस्य। व्यतिरेकस्यापि तन्मुखेनैव सिद्धेः। इतरथा दुरधिगमत्वात्। अतो यदि व्याप्त्या सहितं साधर्म्यम् उक्तं, अलं वैधर्म्यवचनेनेति। कदा तर्हि वैधर्म्यं वाच्यम् अत आह -- सहभावित्वदृष्ट्येति पादत्रयेण। यदा हि वक्त्रा सम्यग् एव दृष्टान्त उक्ते परः श्रोता जानाति -- यथा हेतुसाध्ययोस् साहित्यमात्रम् अनेनोक्तं न व्याप्तिर् इति, तदा साध्याभावे हेत्वभावं ज्ञापयितुं वैधर्म्येणेष्टसाधनम् इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्ध इति। यदा खल्व् अभ्यस्तवैधर्म्यस् तम् एवापेक्षते न साधर्म्यदृष्टान्तं तदा च वैधर्म्येणेष्टसाधनम् इत्य् आह -- तं वा नापेक्षते यदेति। यदा वा वक्ता सुशिक्षितवैधर्म्यस् साधर्म्यं वक्तुम् अजानानस् तेन साधर्म्यदृष्टान्तेन सहभावमात्रम् एव शुद्धं व्याप्तिहीनं कथयति, तदापि पर्यनुयुक्तेन तेनैव वैधर्म्येणेष्टसाधनं कार्यम् इत्य् आह -- वक्ता वेति
vyākhyātaḥ sābhāsas sādharmyadṛṣṭāntaḥ. vaidharmyadṛṣṭāntamataḥ paraṃ vyākhyāsyati. tatraitad eva tāvat prathamaṃ vaktavyam. kiṃ sarvadaiva sādharmyavad vaidharmyavacanaṃ kāryaṃ na veti. tatra tāvad vyatirekapradhānavādinas sarvadā vācyam iti ye vadanti. tān pratyāha -- vyāptyā sādharmya ukta iti. evaṃ hi manyate -- vyāptiprajñāpanāya hi dṛṣṭāntavacanam, sā cet sādharmyavacanena jñāpitā kiṃ vaidharmyavacanena. sādharmyaṃ cāvaśyam eva vacanīyam anvayaprajñāpanāya, tatpradhānatvād anumānasya. vyatirekasyāpi tanmukhenaiva siddheḥ. itarathā duradhigamatvāt. ato yadi vyāptyā sahitaṃ sādharmyam uktaṃ, alaṃ vaidharmyavacaneneti. kadā tarhi vaidharmyaṃ vācyam ata āha -- sahabhāvitvadṛṣṭyeti pādatrayeṇa. yadā hi vaktrā samyag eva dṛṣṭānta ukte paraḥ śrotā jānāti -- yathā hetusādhyayos sāhityamātram anenoktaṃ na vyāptir iti, tadā sādhyābhāve hetvabhāvaṃ jñāpayituṃ vaidharmyeṇeṣṭasādhanam iti vakṣyamāṇena sambandha iti. yadā khalv abhyastavaidharmyas tam evāpekṣate na sādharmyadṛṣṭāntaṃ tadā ca vaidharmyeṇeṣṭasādhanam ity āha -- taṃ vā nāpekṣate yadeti. yadā vā vaktā suśikṣitavaidharmyas sādharmyaṃ vaktum ajānānas tena sādharmyadṛṣṭāntena sahabhāvamātram eva śuddhaṃ vyāptihīnaṃ kathayati, tadāpi paryanuyuktena tenaiva vaidharmyeṇeṣṭasādhanaṃ kāryam ity āha -- vaktā veti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.