अत्र भाष्यम् -- तत् तु द्विविधं प्रत्यक्षतो दृष्टसम्बन्धं सामान्यतो दृष्टसम्बन्धं च। तत्र प्रत्यक्षतो दृष्टसम्बन्धं यथा -- धूमाकृतिदर्शनाद् ३,८२ अग्न्याकृतिविज्ञानं, सामान्यतो दृष्टसम्बन्धं च यथा -- देवदत्तस्य गतिपूर्विकां देशान्तरप्राप्तिम् उपलभ्यादित्ये ऽपि गतिस्मरणम् इति। अनेन प्रमेयद्वैविध्याद् अनुमानद्वैविध्यम् उक्तम् इति। अत्र केचिन् नीतिज्ञम्मन्या अवधृतस्वलक्षणम् एव क्वचिद् अनुमानेन सामान्यतो गृह्यत इति मन्यन्ते। तद्भ्रमापनयाय भाष्यकारेणेदम् उक्तम् -- तत् तु द्विविधम्, अदृष्टस्वलक्षणविषयम् अप्य् अनुमानम् अस्ति क्रियादिष्व् इति। कथं पुनर् अदृष्टस्वलक्षणेन सम्बन्धदर्शनम्, उत्पत्तिमतः फलस्य दर्शनात्। यद्य् अप्य् अनवधृतस्वलक्षणेन वस्तुना विशेषतस् सम्बन्धो ऽनवगतः, सामान्यतस् तु दृश्यते। सर्वं हि कादाचित्कं फलं कुतश्चिद् आगन्तुकाद् उत्पत्तिमतो जायमानं दृष्टम्, तन्तुसंयोगेभ्य इव पटः। अतो देवदत्तस्य भूतपूर्वपूर्वोत्तरदेशविभागसंयोगौ कदाचिद् उपलभ्यागन्तुकः को ऽपि हेतुर् अनुमीयते। तद् इदं सामान्यतो दृष्टसम्बन्धम् अनुमानम् आचक्षते प्रत्यक्षानुपलक्षितपूर्वस्वलक्षणविषयत्वात्। अग्न्यादिषु तु प्रत्यक्षतः स्वलक्षणावधारणात् प्राक् प्रत्यक्षतो दृष्टसम्बन्धम् अनुमानम् आहुः। न च द्रव्यम् एव संयोगविभागयोः कारणम् इति वक्तव्यम्। सत्य् अपि तस्मिन्न् अभावात्। न च द्रव्यान्तरागम एव शक्यते कल्पयितुं, तस्य पूर्वद्रव्यप्रत्यभिज्ञया बाधितत्वात्। न च सदृशापरापरोत्पत्तिविप्रलब्धा भेदं न बुध्यन्त इति साम्प्रतम्, देशादिभेदे ऽपि तद्बुद्धेर् अविपर्ययात्। उक्तं च विवरणकारेण -- क्षणभङ्गस् तु प्रत्यभिज्ञानान् निराक्रियत एव। अतो दृष्टकारणासम्भवाद् अदृष्टं किम् अपि संयोगविभागयोः कारणम् अनुमीयते। तच् च कर्मेत्य् आख्यायते। अत एव प्रदेशान्तरेष्व् अपि कर्माप्रत्यक्षम् एवेति। भाष्यकारो दर्शयति -- यथा वक्ष्यति न हि ते प्रत्यक्षे इति। अपूर्वसद्भावप्रतिपादनावसरे च न कर्मणो रूपम् उपलभामह इति। यदाश्रयं देशान्तरं प्रापयति तत्कर्मेत्य् उच्यत इति च। व्यक्तम् एव देशान्तरप्राप्तिफलोन्नीयमानत्वम् एव कर्मणो दर्शयतीति सिद्धं क्रियादीनां सामान्यतो दृष्टानुमानैकविषयत्वम्। एवं च प्रमेयद्वैविध्याद् अनुमानद्वैविध्योपपत्तिर् इति ये वदन्ति तान् प्रत्याह -- द्वैविध्यं नोपपन्नम् इति। इदम् उक्तप्रकारं द्वैविध्यम् अनुपपन्नम् इति भावः। कथम् अनुपपन्नम् अत आह -- यथैवेति पादत्रयेण। यथा खल्व् अग्निधूमाकृत्योः प्रत्यक्षयोः प्रत्यक्षदृष्टस् सम्बन्धो, भवति एवं गतिप्राप्त्याकृत्योः, तयोर् अपि प्रत्यक्षत्वात्। ३,८३ प्रत्यक्षम् एव हि वयं देशान्तरं प्राप्नुवन्तं देवदत्त्वं गच्छतीति मन्यामहे। नेयं जात्यादिविकल्पनाभ्यः कर्मकल्पना विशिष्यते। तद्वद् एवेन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वाद् अपरोक्षनिर्भासाच् च। ननु देवदत्ते देशसंयोगविभागातिरिक्तम् अपरं कर्मणः किम् अपि रूपम् अपरोक्षम् ईक्षामहे। फलदर्शनेनैव तदनुमीयते। जातेर् वा व्यक्तितो व्य(तिरिक्ता)याः किं रूपम् अनुभूयते, यद् असौ प्रत्यक्षविषयतयावसीयते। रूपम् एव सा व्यक्तेः, किम् अस्या रूपान्तरेणेति चेत्, कर्म वा किम् अरूपम्। इदम् अपि हि ततो न भिद्यत एव। आगन्तुकं तु केवलम्। अतो जातिकल्पनावत् कर्मकल्पनाम् अपि प्रत्यक्षपक्ष एव निक्षिपन्तः पञ्चधा सविकल्पकं प्रत्यक्षं विभजामहे। आह च -- न हि दृष्टिपथं प्राप्तं देवदत्तं निरूपयन् । पठन् काव्यं स्वसंज्ञोक्तं परोक्षम् इव बुध्यते ॥ इति। फलानुमेये तु कर्मण्यादित्यवद् देवदत्तवत् प्रतीतिप्रसङ्गः। न चैष देवदत्तम् इव चलन्तं स्पन्दमानम् आदित्यम् अपि पश्यतीति दृश्यते। स्थिरं हि सर्वदा तन्मण्डलम् अवलोक्यते। संयोगविभागौ तु तस्यापि प्रतीयेते एवेति तुल्य(?व।त्वा)त् ताभ्याम् उभयत्राप्य् आनुमानिकः प्रत्ययो भवेत्। अपि च विभागोपक्रमे संयोगावसाने च कर्मणि तत उन्नीयमाने गच्छतीति वर्तमाननिर्भासः प्रत्ययो न भवेत्, अतीतं हि तत्, तदा कथं वर्तमानाकारबुद्धिगोचरो भवति। जलप्रवाहनिश्चलेषु मत्स्येषु निरन्तरोत्पद्यमानजलावयवसंयोगविभागावगमाद् आनुमानिकी गतिसंविद् उपजायेत। स्थाणौ च श्येनवियुक्ते श्येन इव कर्मानुमीयेत। ततश् च सो ऽपि गच्छतीति बुद्धिविषयताम् आपद्येत। यदि मतं न विभागमात्रात् कर्मानुमानम्, अपि तर्हि विभागपूर्वकात् संयोगाद् इति। एवं तर्हि यदैकः श्येनवियुक्तः स्थाणुर् अन्येन संयुज्यते तत्र प्रसङ्गः। चलित्वावस्थिते च देवदत्ते। यदि तूच्यते यो ऽयम् उत्पततः श्येनस्य देशान्तरसंयोगः तस्य स्थाणुसमवेतेन कर्मणा निष्पत्त्यसम्भवान् न तत्र कर्मानुमानम् इति। कल्प्यतां तर्हि श्येने ऽपि कर्म, स्थाणौ तु प्रसङ्गान् अतिवृत्तिर् एव। नियतं हि प्रतिबद्धदृशः स्मृतप्रतिबन्धस्य प्रतिबन्धकविज्ञानम्। अस्ति च स्थाणौ कारणप्रतिबद्धफलदर्शनम् इति नानुमानोदयश् शक्यते ३,८४ निरोद्धुम्। श्येनसमवायिनैव कर्मणा स्थाणाव् अपि संयोगविभागोपपत्तौ न तद्गतकर्मानुमानम् इति चेत् तन् न। न हि प्रयोजनानुसारिण्य् अनुमानव्यवस्था। व्याप्तं हि लिङ्गं यत्र यत्र दृश्यते तत्र तत्र व्यापकम् उपस्थापयति। अर्थापत्तिर् ह्य् अन्यथोपपत्त्या परिह्रियते नानुमानम्। यदि त्व् अविच्छिन्नोत्पत्तयस् संयोगविभागाः क्रियानुमाने कारणम्, एवं तर्हि न काचिद् गतिर् अनुमीयेत, भविष्यत्संयोगविभागानां प्रमाणागोचरत्वात्। प्रथमं च कतिपयानाम् एवावगतेः। अथ स्वदेशसंयोगविभागहेतुकं क्रियानुमानम्। न च स्थाणोः श्येनो देश इत्य् उच्यते। एवम् अपि मत्स्येषु प्रसङ्गानतिवृत्तिर् एव, तेषां हि जलं स्वदेश एव। परोक्षव्योमवादिनां च विहङ्गमे गच्छतीति क्रियाप्रत्ययानुपपत्तिः, व्योमसंयोगविभागयोर् अप्रत्यक्षत्वात् ताभ्यां तदनुमानानुपपत्तेः। न च वियद्विततालोकावयवसंयोगविभागावगमनिबन्धनो विहङ्गमे चलतीति प्रत्ययः, सन्तमसे ऽपि भावात्। न च तमो नाम किञ्चिद् वस्त्व् अस्ति भवत्सिद्धान्ते, भासो ऽभावमात्रत्वात् तस्य। अतस् तत्संयोगविभागहेतुको ऽपि न क्रियावसायश् शक्यते समाधातुम् इति न प्रत्यक्षे कर्मणि द्वैविध्योपपत्तिः। या तु न हि ते प्रत्यक्षे इत्य् अप्रत्यक्षतोक्ता, तां तत्रैवान्यथा व्याख्यास्यामः। रूपशब्दाविभागम् इति च वदता सूत्रकारेण प्रत्यक्षम् एव कर्मेत्य् आस्थितम्। अपूर्वाधिकरणे च न कर्मणो रूपम् उपलभामह इति वचनं यथाचोदितविततपूर्वापरीभूताभिव्यक्तावस्थितकर्मरूपानुपलब्ध्यभिप्रायम् एव। इतरथा ह्य् उपलब्धिमात्रप्रतिषेधे शशशृङ्गादिवन्नित्याभाव एव कर्मणो भवेत्। न हि तत्र प्रत्यक्षोपलब्धिमात्रम् एव प्रतिषिद्धम्। यदाश्रयं देशान्तरं प्रापयतीति च न फलानुमेयत्वाभिप्रायम्। किं तर्हि। आश्रयस्य देशान्तरप्रापकत्वरूपेण न स्वरूपतः कर्मास्तीत्य् अपूर्वात्मना कर्मणो ऽवस्थानं दर्शयति। इहापि देवदत्तस्य गतिपूर्विकां देशान्तरप्राप्तिम् उपलभ्येति वदन् देवदत्ते प्रत्यक्षताम् एव गतेर् दर्शयति। अन्यथा तु देवदत्तादित्ययोर् उभयोर् अपि कर्मणो ऽनुमेयत्वात् केन विशेषेणादित्ये गत्यनुमानं सामान्यतो दृष्टतयोदाह्रियते। देवदत्ते ऽपि हि सामान्यतो दृष्टाद् एव गतिसिद्धिः। अतो नैवंविधं ग्रन्थतो युक्तितो वा घटत इति सूक्तम् अनुपपन्नम् इति। प्रतियोगिनोर् हि परस्परम् असङ्करे द्वैविध्यं भवति। इह तु यत् ३,८५ प्रत्यक्षदृष्टसम्बन्धस्य प्रतियोगितयोपात्तं सामान्यतो दृष्टसम्बन्धं तत्रापि गतिप्राप्त्याकृत्योः प्रत्यक्षदृष्ट एव सम्बन्ध इति न प्रतियोगिनोर् असङ्कर इति
atra bhāṣyam -- tat tu dvividhaṃ pratyakṣato dṛṣṭasambandhaṃ sāmānyato dṛṣṭasambandhaṃ ca. tatra pratyakṣato dṛṣṭasambandhaṃ yathā -- dhūmākṛtidarśanād 3,82 agnyākṛtivijñānaṃ, sāmānyato dṛṣṭasambandhaṃ ca yathā -- devadattasya gatipūrvikāṃ deśāntaraprāptim upalabhyāditye 'pi gatismaraṇam iti. anena prameyadvaividhyād anumānadvaividhyam uktam iti. atra kecin nītijñammanyā avadhṛtasvalakṣaṇam eva kvacid anumānena sāmānyato gṛhyata iti manyante. tadbhramāpanayāya bhāṣyakāreṇedam uktam -- tat tu dvividham, adṛṣṭasvalakṣaṇaviṣayam apy anumānam asti kriyādiṣv iti. kathaṃ punar adṛṣṭasvalakṣaṇena sambandhadarśanam, utpattimataḥ phalasya darśanāt. yady apy anavadhṛtasvalakṣaṇena vastunā viśeṣatas sambandho 'navagataḥ, sāmānyatas tu dṛśyate. sarvaṃ hi kādācitkaṃ phalaṃ kutaścid āgantukād utpattimato jāyamānaṃ dṛṣṭam, tantusaṃyogebhya iva paṭaḥ. ato devadattasya bhūtapūrvapūrvottaradeśavibhāgasaṃyogau kadācid upalabhyāgantukaḥ ko 'pi hetur anumīyate. tad idaṃ sāmānyato dṛṣṭasambandham anumānam ācakṣate pratyakṣānupalakṣitapūrvasvalakṣaṇaviṣayatvāt. agnyādiṣu tu pratyakṣataḥ svalakṣaṇāvadhāraṇāt prāk pratyakṣato dṛṣṭasambandham anumānam āhuḥ. na ca dravyam eva saṃyogavibhāgayoḥ kāraṇam iti vaktavyam. saty api tasminn abhāvāt. na ca dravyāntarāgama eva śakyate kalpayituṃ, tasya pūrvadravyapratyabhijñayā bādhitatvāt. na ca sadṛśāparāparotpattivipralabdhā bhedaṃ na budhyanta iti sāmpratam, deśādibhede 'pi tadbuddher aviparyayāt. uktaṃ ca vivaraṇakāreṇa -- kṣaṇabhaṅgas tu pratyabhijñānān nirākriyata eva. ato dṛṣṭakāraṇāsambhavād adṛṣṭaṃ kim api saṃyogavibhāgayoḥ kāraṇam anumīyate. tac ca karmety ākhyāyate. ata eva pradeśāntareṣv api karmāpratyakṣam eveti. bhāṣyakāro darśayati -- yathā vakṣyati na hi te pratyakṣe iti. apūrvasadbhāvapratipādanāvasare ca na karmaṇo rūpam upalabhāmaha iti. yadāśrayaṃ deśāntaraṃ prāpayati tatkarmety ucyata iti ca. vyaktam eva deśāntaraprāptiphalonnīyamānatvam eva karmaṇo darśayatīti siddhaṃ kriyādīnāṃ sāmānyato dṛṣṭānumānaikaviṣayatvam. evaṃ ca prameyadvaividhyād anumānadvaividhyopapattir iti ye vadanti tān pratyāha -- dvaividhyaṃ nopapannam iti. idam uktaprakāraṃ dvaividhyam anupapannam iti bhāvaḥ. katham anupapannam ata āha -- yathaiveti pādatrayeṇa. yathā khalv agnidhūmākṛtyoḥ pratyakṣayoḥ pratyakṣadṛṣṭas sambandho, bhavati evaṃ gatiprāptyākṛtyoḥ, tayor api pratyakṣatvāt. 3,83 pratyakṣam eva hi vayaṃ deśāntaraṃ prāpnuvantaṃ devadattvaṃ gacchatīti manyāmahe. neyaṃ jātyādivikalpanābhyaḥ karmakalpanā viśiṣyate. tadvad evendriyānvayavyatirekānuvidhāyitvād aparokṣanirbhāsāc ca. nanu devadatte deśasaṃyogavibhāgātiriktam aparaṃ karmaṇaḥ kim api rūpam aparokṣam īkṣāmahe. phaladarśanenaiva tadanumīyate. jāter vā vyaktito vya(tiriktā)yāḥ kiṃ rūpam anubhūyate, yad asau pratyakṣaviṣayatayāvasīyate. rūpam eva sā vyakteḥ, kim asyā rūpāntareṇeti cet, karma vā kim arūpam. idam api hi tato na bhidyata eva. āgantukaṃ tu kevalam. ato jātikalpanāvat karmakalpanām api pratyakṣapakṣa eva nikṣipantaḥ pañcadhā savikalpakaṃ pratyakṣaṃ vibhajāmahe. āha ca -- na hi dṛṣṭipathaṃ prāptaṃ devadattaṃ nirūpayan | paṭhan kāvyaṃ svasaṃjñoktaṃ parokṣam iva budhyate || iti. phalānumeye tu karmaṇyādityavad devadattavat pratītiprasaṅgaḥ. na caiṣa devadattam iva calantaṃ spandamānam ādityam api paśyatīti dṛśyate. sthiraṃ hi sarvadā tanmaṇḍalam avalokyate. saṃyogavibhāgau tu tasyāpi pratīyete eveti tulya(?va/tvā)t tābhyām ubhayatrāpy ānumānikaḥ pratyayo bhavet. api ca vibhāgopakrame saṃyogāvasāne ca karmaṇi tata unnīyamāne gacchatīti vartamānanirbhāsaḥ pratyayo na bhavet, atītaṃ hi tat, tadā kathaṃ vartamānākārabuddhigocaro bhavati. jalapravāhaniścaleṣu matsyeṣu nirantarotpadyamānajalāvayavasaṃyogavibhāgāvagamād ānumānikī gatisaṃvid upajāyeta. sthāṇau ca śyenaviyukte śyena iva karmānumīyeta. tataś ca so 'pi gacchatīti buddhiviṣayatām āpadyeta. yadi mataṃ na vibhāgamātrāt karmānumānam, api tarhi vibhāgapūrvakāt saṃyogād iti. evaṃ tarhi yadaikaḥ śyenaviyuktaḥ sthāṇur anyena saṃyujyate tatra prasaṅgaḥ. calitvāvasthite ca devadatte. yadi tūcyate yo 'yam utpatataḥ śyenasya deśāntarasaṃyogaḥ tasya sthāṇusamavetena karmaṇā niṣpattyasambhavān na tatra karmānumānam iti. kalpyatāṃ tarhi śyene 'pi karma, sthāṇau tu prasaṅgān ativṛttir eva. niyataṃ hi pratibaddhadṛśaḥ smṛtapratibandhasya pratibandhakavijñānam. asti ca sthāṇau kāraṇapratibaddhaphaladarśanam iti nānumānodayaś śakyate 3,84 niroddhum. śyenasamavāyinaiva karmaṇā sthāṇāv api saṃyogavibhāgopapattau na tadgatakarmānumānam iti cet tan na. na hi prayojanānusāriṇy anumānavyavasthā. vyāptaṃ hi liṅgaṃ yatra yatra dṛśyate tatra tatra vyāpakam upasthāpayati. arthāpattir hy anyathopapattyā parihriyate nānumānam. yadi tv avicchinnotpattayas saṃyogavibhāgāḥ kriyānumāne kāraṇam, evaṃ tarhi na kācid gatir anumīyeta, bhaviṣyatsaṃyogavibhāgānāṃ pramāṇāgocaratvāt. prathamaṃ ca katipayānām evāvagateḥ. atha svadeśasaṃyogavibhāgahetukaṃ kriyānumānam. na ca sthāṇoḥ śyeno deśa ity ucyate. evam api matsyeṣu prasaṅgānativṛttir eva, teṣāṃ hi jalaṃ svadeśa eva. parokṣavyomavādināṃ ca vihaṅgame gacchatīti kriyāpratyayānupapattiḥ, vyomasaṃyogavibhāgayor apratyakṣatvāt tābhyāṃ tadanumānānupapatteḥ. na ca viyadvitatālokāvayavasaṃyogavibhāgāvagamanibandhano vihaṅgame calatīti pratyayaḥ, santamase 'pi bhāvāt. na ca tamo nāma kiñcid vastv asti bhavatsiddhānte, bhāso 'bhāvamātratvāt tasya. atas tatsaṃyogavibhāgahetuko 'pi na kriyāvasāyaś śakyate samādhātum iti na pratyakṣe karmaṇi dvaividhyopapattiḥ. yā tu na hi te pratyakṣe ity apratyakṣatoktā, tāṃ tatraivānyathā vyākhyāsyāmaḥ. rūpaśabdāvibhāgam iti ca vadatā sūtrakāreṇa pratyakṣam eva karmety āsthitam. apūrvādhikaraṇe ca na karmaṇo rūpam upalabhāmaha iti vacanaṃ yathācoditavitatapūrvāparībhūtābhivyaktāvasthitakarmarūpānupalabdhyabhiprāyam eva. itarathā hy upalabdhimātrapratiṣedhe śaśaśṛṅgādivannityābhāva eva karmaṇo bhavet. na hi tatra pratyakṣopalabdhimātram eva pratiṣiddham. yadāśrayaṃ deśāntaraṃ prāpayatīti ca na phalānumeyatvābhiprāyam. kiṃ tarhi. āśrayasya deśāntaraprāpakatvarūpeṇa na svarūpataḥ karmāstīty apūrvātmanā karmaṇo 'vasthānaṃ darśayati. ihāpi devadattasya gatipūrvikāṃ deśāntaraprāptim upalabhyeti vadan devadatte pratyakṣatām eva gater darśayati. anyathā tu devadattādityayor ubhayor api karmaṇo 'numeyatvāt kena viśeṣeṇāditye gatyanumānaṃ sāmānyato dṛṣṭatayodāhriyate. devadatte 'pi hi sāmānyato dṛṣṭād eva gatisiddhiḥ. ato naivaṃvidhaṃ granthato yuktito vā ghaṭata iti sūktam anupapannam iti. pratiyoginor hi parasparam asaṅkare dvaividhyaṃ bhavati. iha tu yat 3,85 pratyakṣadṛṣṭasambandhasya pratiyogitayopāttaṃ sāmānyato dṛṣṭasambandhaṃ tatrāpi gatiprāptyākṛtyoḥ pratyakṣadṛṣṭa eva sambandha iti na pratiyoginor asaṅkara iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.