अथ शब्दपरिच्छेदः अत्र प्रत्यक्षानुमानयोर् अपरीक्ष्यत्व उक्ते शास्त्रस्याप्य् अपरीक्ष्यताप्रतिपादनार्थं भाष्यम् -- शास्त्रं शब्दविज्ञानाद् असन्निकृष्टे ऽर्थे विज्ञानम् इति। ननु वृत्तिकारमते न परीक्षितव्यं निमित्तम् इति प्रतिज्ञाय ३,१०१ प्रत्यक्षादीनि हि प्रसिद्धानि प्रमाणानि तदन्तर्गतं च शास्त्रम् इत्य् उक्तेः प्रत्यक्षव्यभिचारेण परीक्षाम् आशङ्क्य तदव्यभिचार उक्ते ऽनन्तरम् एव शास्त्रस्यापरीक्षा प्रतिपाद्यत इति युक्तम्, तद् धि प्रकृतम्, किम् अनुमानेन व्यवधीयते। सत्यम् एवम्। अयं तु तन्त्रान्तरानुसारेण क्रम आश्रितः। तथा हि नाप्रत्यक्षं प्रमाणम् इति लोकायतिका मन्यन्ते। ते हि वैशेषिकाद्याश्रितप्रत्यक्षानन्तरानुमानप्रामाण्यप्रतिपादनेन प्रतिबोध्यन्ते। एवं हि वैशेषिकाः पठन्ति -- द्विविधं प्रमाणम् आलोचिताध्यवसानम् अनालोचितानुगमनं चेति। तथान्ये ऽपि प्रत्यक्षम् अनुमानं च द्वे एव प्रमाणे इति। यथाक्षपादीयैर् अपि प्रत्यक्षानन्तरम् अनुमानं लक्षितम् -- तत्पूर्वकं त्रिविधम् अनुमानम् इति। तेनेहापि तावत् प्रत्यक्षानन्तरम् अनुमानं वर्णितम्। ततो महाविषयतया प्रकृतत्वेन पुरुषार्थौपयिकत्वेन च शास्त्रम्। तदनन्तरं च यत्र क्वचन वाच्ये बहूनां प्रसिद्धम् इत्य् उपमानम् उक्तम्। न्यायविस्तरे हि प्रसिद्धसाधर्म्यात् साध्यसाधनम् उपमानम् इत्य् उक्तम्। ततः पाराशर्यमतेनार्थापत्तिर् उक्ता। तदुत्तरकालम् एव तन्मतानुसारिणा कृतकोटिनोक्तत्वात्। अभावप्रमाणस्य तु भावप्रमाणाभाव एवात्मेति तदुत्तरः प्रस्तावः। किं पुनस् तन्त्रान्तरानुसारस्य प्रयोजनम्। उच्यते। प्रसिद्धत्वेन ह्य् अपरीक्षा प्रतिपाद्यते। तन्त्रान्तरेष्व् एवम् इमानि प्रमाणानि प्रसिद्धानीति प्रसिद्धिप्राबल्यं कथितं भवति। व्युत्थिताश् च तेन तेन साक्षिणा प्रतिपादिता भवन्ति। अत्र च शब्दविज्ञानाद् इत्य् उच्यते, तत् कथं विगृह्यते। किं शब्दाद् विज्ञानं शब्दस्य वा विज्ञानम् इति। पूर्वत्र समासानुपपत्तिः। भयेन हि पञ्चमी समस्यते। उत्तरत्र तु सविकल्पकप्रत्यक्षे ऽपि शास्त्रत्वप्रसङ्गः, शब्दविज्ञानाद् एव हि गौर् इत्य् एवमादयो ऽसन्निकृष्टार्थविकल्पा भवन्ति। अत्रोच्यते। षष्ठीसमास एवायम्। न च सविकल्पके प्रसङ्गः, न हि तच्छब्दप्रमाणाद् उत्पद्यते, अपि तु शब्दसहायाद् इन्द्रियात्। यथैव हि गन्धसहकृतम् इन्द्रियं तैलाद् विलीनं घृतं विविनक्ति। एवं शब्दसहकृतं जात्यादीन्। तथा चाक्षसम्बन्धफलम् अपरोक्षावभासिता। त(?त्र।च् च) सविकल्पके ऽस्तीत्य् उक्तं प्रत्यक्षान्ते। अतो यद् एव शब्दशक्तिविमर्शोत्थं विज्ञानम् असन्निकृष्टार्थगोचरं तच्छाब्दम्। अत एव न पदार्थमात्रज्ञानं शाब्दम्। न हि तदसन्निकृष्टार्थगोचरम्। ३,१०२ वक्ष्यति हि -- स्मारकान् न विमृश्यत इति। किं नाम तर्हि शाब्दम्, वाक्यार्थज्ञानम् इति वदामः। न (नु) तत्पदार्थज्ञानाद् उत्पद्यते, न शब्दज्ञानात्। न। अवान्तरव्यापारत्वात् पदार्थप्रतिपादनस्य शब्दानाम्, पाक इव काष्ठानां ज्वलनस्य। वक्ष्यति हि -- पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम् । इति। अतो न किञ्चिद् अनुपपन्नम् इति। इदं तु वक्तव्यं किम् इदं सामान्यलक्षणावसरे विशेषलक्षणं प्रणीयते शब्दविशेषो हि शास्त्रम्। तद् यदि वक्तव्यम्, एवम् अपि सामान्यलक्षणम् उक्त्वा (?वक्ष्यते।लक्ष्येत)। यत् पुनरतित्वरितेनैव सामान्यलक्षणावसरे विशेषो लक्ष्यते तदसाम्प्रतम्। न हीह प्रत्यक्षादीनां चाक्षुषत्वादयो विशेषा लक्ष्यन्ते। ततः प्रत्यक्षादिषु सामान्यतो वक्तुम् आरब्धेषु मध्ये शब्दमात्रस्यैव लक्षणं वक्तुं युक्तम्, न शास्त्रस्येति। तद् एतद् आह -- प्रत्यक्षादिष्व् इति
atha śabdaparicchedaḥ atra pratyakṣānumānayor aparīkṣyatva ukte śāstrasyāpy aparīkṣyatāpratipādanārthaṃ bhāṣyam -- śāstraṃ śabdavijñānād asannikṛṣṭe 'rthe vijñānam iti. nanu vṛttikāramate na parīkṣitavyaṃ nimittam iti pratijñāya 3,101 pratyakṣādīni hi prasiddhāni pramāṇāni tadantargataṃ ca śāstram ity ukteḥ pratyakṣavyabhicāreṇa parīkṣām āśaṅkya tadavyabhicāra ukte 'nantaram eva śāstrasyāparīkṣā pratipādyata iti yuktam, tad dhi prakṛtam, kim anumānena vyavadhīyate. satyam evam. ayaṃ tu tantrāntarānusāreṇa krama āśritaḥ. tathā hi nāpratyakṣaṃ pramāṇam iti lokāyatikā manyante. te hi vaiśeṣikādyāśritapratyakṣānantarānumānaprāmāṇyapratipādanena pratibodhyante. evaṃ hi vaiśeṣikāḥ paṭhanti -- dvividhaṃ pramāṇam ālocitādhyavasānam anālocitānugamanaṃ ceti. tathānye 'pi pratyakṣam anumānaṃ ca dve eva pramāṇe iti. yathākṣapādīyair api pratyakṣānantaram anumānaṃ lakṣitam -- tatpūrvakaṃ trividham anumānam iti. tenehāpi tāvat pratyakṣānantaram anumānaṃ varṇitam. tato mahāviṣayatayā prakṛtatvena puruṣārthaupayikatvena ca śāstram. tadanantaraṃ ca yatra kvacana vācye bahūnāṃ prasiddham ity upamānam uktam. nyāyavistare hi prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanam upamānam ity uktam. tataḥ pārāśaryamatenārthāpattir uktā. taduttarakālam eva tanmatānusāriṇā kṛtakoṭinoktatvāt. abhāvapramāṇasya tu bhāvapramāṇābhāva evātmeti taduttaraḥ prastāvaḥ. kiṃ punas tantrāntarānusārasya prayojanam. ucyate. prasiddhatvena hy aparīkṣā pratipādyate. tantrāntareṣv evam imāni pramāṇāni prasiddhānīti prasiddhiprābalyaṃ kathitaṃ bhavati. vyutthitāś ca tena tena sākṣiṇā pratipāditā bhavanti. atra ca śabdavijñānād ity ucyate, tat kathaṃ vigṛhyate. kiṃ śabdād vijñānaṃ śabdasya vā vijñānam iti. pūrvatra samāsānupapattiḥ. bhayena hi pañcamī samasyate. uttaratra tu savikalpakapratyakṣe 'pi śāstratvaprasaṅgaḥ, śabdavijñānād eva hi gaur ity evamādayo 'sannikṛṣṭārthavikalpā bhavanti. atrocyate. ṣaṣṭhīsamāsa evāyam. na ca savikalpake prasaṅgaḥ, na hi tacchabdapramāṇād utpadyate, api tu śabdasahāyād indriyāt. yathaiva hi gandhasahakṛtam indriyaṃ tailād vilīnaṃ ghṛtaṃ vivinakti. evaṃ śabdasahakṛtaṃ jātyādīn. tathā cākṣasambandhaphalam aparokṣāvabhāsitā. ta(?tra/c ca) savikalpake 'stīty uktaṃ pratyakṣānte. ato yad eva śabdaśaktivimarśotthaṃ vijñānam asannikṛṣṭārthagocaraṃ tacchābdam. ata eva na padārthamātrajñānaṃ śābdam. na hi tadasannikṛṣṭārthagocaram. 3,102 vakṣyati hi -- smārakān na vimṛśyata iti. kiṃ nāma tarhi śābdam, vākyārthajñānam iti vadāmaḥ. na (nu) tatpadārthajñānād utpadyate, na śabdajñānāt. na. avāntaravyāpāratvāt padārthapratipādanasya śabdānām, pāka iva kāṣṭhānāṃ jvalanasya. vakṣyati hi -- pāke jvāleva kāṣṭhānāṃ padārthapratipādanam | iti. ato na kiñcid anupapannam iti. idaṃ tu vaktavyaṃ kim idaṃ sāmānyalakṣaṇāvasare viśeṣalakṣaṇaṃ praṇīyate śabdaviśeṣo hi śāstram. tad yadi vaktavyam, evam api sāmānyalakṣaṇam uktvā (?vakṣyate/lakṣyeta). yat punaratitvaritenaiva sāmānyalakṣaṇāvasare viśeṣo lakṣyate tadasāmpratam. na hīha pratyakṣādīnāṃ cākṣuṣatvādayo viśeṣā lakṣyante. tataḥ pratyakṣādiṣu sāmānyato vaktum ārabdheṣu madhye śabdamātrasyaiva lakṣaṇaṃ vaktuṃ yuktam, na śāstrasyeti. tad etad āha -- pratyakṣādiṣv iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.