Sucaritamisra: Mimamsaslokavarttikakasika 23

अथ शब्दपरिच्छेदः अत्र प्रत्यक्षानुमानयोर् अपरीक्ष्यत्व उक्ते शास्त्रस्याप्य् अपरीक्ष्यताप्रतिपादनार्थं भाष्यम् -- शास्त्रं शब्दविज्ञानाद् असन्निकृष्टे ऽर्थे विज्ञानम् इति। ननु वृत्तिकारमते न परीक्षितव्यं निमित्तम् इति प्रतिज्ञाय ३,१०१ प्रत्यक्षादीनि हि प्रसिद्धानि प्रमाणानि तदन्तर्गतं च शास्त्रम् इत्य् उक्तेः प्रत्यक्षव्यभिचारेण परीक्षाम् आशङ्क्य तदव्यभिचार उक्ते ऽनन्तरम् एव शास्त्रस्यापरीक्षा प्रतिपाद्यत इति युक्तम्, तद् धि प्रकृतम्, किम् अनुमानेन व्यवधीयते। सत्यम् एवम्। अयं तु तन्त्रान्तरानुसारेण क्रम आश्रितः। तथा हि नाप्रत्यक्षं प्रमाणम् इति लोकायतिका मन्यन्ते। ते हि वैशेषिकाद्याश्रितप्रत्यक्षानन्तरानुमानप्रामाण्यप्रतिपादनेन प्रतिबोध्यन्ते। एवं हि वैशेषिकाः पठन्ति -- द्विविधं प्रमाणम् आलोचिताध्यवसानम् अनालोचितानुगमनं चेति। तथान्ये ऽपि प्रत्यक्षम् अनुमानं च द्वे एव प्रमाणे इति। यथाक्षपादीयैर् अपि प्रत्यक्षानन्तरम् अनुमानं लक्षितम् -- तत्पूर्वकं त्रिविधम् अनुमानम् इति। तेनेहापि तावत् प्रत्यक्षानन्तरम् अनुमानं वर्णितम्। ततो महाविषयतया प्रकृतत्वेन पुरुषार्थौपयिकत्वेन च शास्त्रम्। तदनन्तरं च यत्र क्वचन वाच्ये बहूनां प्रसिद्धम् इत्य् उपमानम् उक्तम्। न्यायविस्तरे हि प्रसिद्धसाधर्म्यात् साध्यसाधनम् उपमानम् इत्य् उक्तम्। ततः पाराशर्यमतेनार्थापत्तिर् उक्ता। तदुत्तरकालम् एव तन्मतानुसारिणा कृतकोटिनोक्तत्वात्। अभावप्रमाणस्य तु भावप्रमाणाभाव एवात्मेति तदुत्तरः प्रस्तावः। किं पुनस् तन्त्रान्तरानुसारस्य प्रयोजनम्। उच्यते। प्रसिद्धत्वेन ह्य् अपरीक्षा प्रतिपाद्यते। तन्त्रान्तरेष्व् एवम् इमानि प्रमाणानि प्रसिद्धानीति प्रसिद्धिप्राबल्यं कथितं भवति। व्युत्थिताश् च तेन तेन साक्षिणा प्रतिपादिता भवन्ति। अत्र च शब्दविज्ञानाद् इत्य् उच्यते, तत् कथं विगृह्यते। किं शब्दाद् विज्ञानं शब्दस्य वा विज्ञानम् इति। पूर्वत्र समासानुपपत्तिः। भयेन हि पञ्चमी समस्यते। उत्तरत्र तु सविकल्पकप्रत्यक्षे ऽपि शास्त्रत्वप्रसङ्गः, शब्दविज्ञानाद् एव हि गौर् इत्य् एवमादयो ऽसन्निकृष्टार्थविकल्पा भवन्ति। अत्रोच्यते। षष्ठीसमास एवायम्। न च सविकल्पके प्रसङ्गः, न हि तच्छब्दप्रमाणाद् उत्पद्यते, अपि तु शब्दसहायाद् इन्द्रियात्। यथैव हि गन्धसहकृतम् इन्द्रियं तैलाद् विलीनं घृतं विविनक्ति। एवं शब्दसहकृतं जात्यादीन्। तथा चाक्षसम्बन्धफलम् अपरोक्षावभासिता। त(?त्र।च् च) सविकल्पके ऽस्तीत्य् उक्तं प्रत्यक्षान्ते। अतो यद् एव शब्दशक्तिविमर्शोत्थं विज्ञानम् असन्निकृष्टार्थगोचरं तच्छाब्दम्। अत एव न पदार्थमात्रज्ञानं शाब्दम्। न हि तदसन्निकृष्टार्थगोचरम्। ३,१०२ वक्ष्यति हि -- स्मारकान् न विमृश्यत इति। किं नाम तर्हि शाब्दम्, वाक्यार्थज्ञानम् इति वदामः। न (नु) तत्पदार्थज्ञानाद् उत्पद्यते, न शब्दज्ञानात्। न। अवान्तरव्यापारत्वात् पदार्थप्रतिपादनस्य शब्दानाम्, पाक इव काष्ठानां ज्वलनस्य। वक्ष्यति हि -- पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम् । इति। अतो न किञ्चिद् अनुपपन्नम् इति। इदं तु वक्तव्यं किम् इदं सामान्यलक्षणावसरे विशेषलक्षणं प्रणीयते शब्दविशेषो हि शास्त्रम्। तद् यदि वक्तव्यम्, एवम् अपि सामान्यलक्षणम् उक्त्वा (?वक्ष्यते।लक्ष्येत)। यत् पुनरतित्वरितेनैव सामान्यलक्षणावसरे विशेषो लक्ष्यते तदसाम्प्रतम्। न हीह प्रत्यक्षादीनां चाक्षुषत्वादयो विशेषा लक्ष्यन्ते। ततः प्रत्यक्षादिषु सामान्यतो वक्तुम् आरब्धेषु मध्ये शब्दमात्रस्यैव लक्षणं वक्तुं युक्तम्, न शास्त्रस्येति। तद् एतद् आह -- प्रत्यक्षादिष्व् इति

atha śabdaparicchedaḥ atra pratyakṣānumānayor aparīkṣyatva ukte śāstrasyāpy aparīkṣyatāpratipādanārthaṃ bhāṣyam -- śāstraṃ śabdavijñānād asannikṛṣṭe 'rthe vijñānam iti. nanu vṛttikāramate na parīkṣitavyaṃ nimittam iti pratijñāya 3,101 pratyakṣādīni hi prasiddhāni pramāṇāni tadantargataṃ ca śāstram ity ukteḥ pratyakṣavyabhicāreṇa parīkṣām āśaṅkya tadavyabhicāra ukte 'nantaram eva śāstrasyāparīkṣā pratipādyata iti yuktam, tad dhi prakṛtam, kim anumānena vyavadhīyate. satyam evam. ayaṃ tu tantrāntarānusāreṇa krama āśritaḥ. tathā hi nāpratyakṣaṃ pramāṇam iti lokāyatikā manyante. te hi vaiśeṣikādyāśritapratyakṣānantarānumānaprāmāṇyapratipādanena pratibodhyante. evaṃ hi vaiśeṣikāḥ paṭhanti -- dvividhaṃ pramāṇam ālocitādhyavasānam anālocitānugamanaṃ ceti. tathānye 'pi pratyakṣam anumānaṃ ca dve eva pramāṇe iti. yathākṣapādīyair api pratyakṣānantaram anumānaṃ lakṣitam -- tatpūrvakaṃ trividham anumānam iti. tenehāpi tāvat pratyakṣānantaram anumānaṃ varṇitam. tato mahāviṣayatayā prakṛtatvena puruṣārthaupayikatvena ca śāstram. tadanantaraṃ ca yatra kvacana vācye bahūnāṃ prasiddham ity upamānam uktam. nyāyavistare hi prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanam upamānam ity uktam. tataḥ pārāśaryamatenārthāpattir uktā. taduttarakālam eva tanmatānusāriṇā kṛtakoṭinoktatvāt. abhāvapramāṇasya tu bhāvapramāṇābhāva evātmeti taduttaraḥ prastāvaḥ. kiṃ punas tantrāntarānusārasya prayojanam. ucyate. prasiddhatvena hy aparīkṣā pratipādyate. tantrāntareṣv evam imāni pramāṇāni prasiddhānīti prasiddhiprābalyaṃ kathitaṃ bhavati. vyutthitāś ca tena tena sākṣiṇā pratipāditā bhavanti. atra ca śabdavijñānād ity ucyate, tat kathaṃ vigṛhyate. kiṃ śabdād vijñānaṃ śabdasya vā vijñānam iti. pūrvatra samāsānupapattiḥ. bhayena hi pañcamī samasyate. uttaratra tu savikalpakapratyakṣe 'pi śāstratvaprasaṅgaḥ, śabdavijñānād eva hi gaur ity evamādayo 'sannikṛṣṭārthavikalpā bhavanti. atrocyate. ṣaṣṭhīsamāsa evāyam. na ca savikalpake prasaṅgaḥ, na hi tacchabdapramāṇād utpadyate, api tu śabdasahāyād indriyāt. yathaiva hi gandhasahakṛtam indriyaṃ tailād vilīnaṃ ghṛtaṃ vivinakti. evaṃ śabdasahakṛtaṃ jātyādīn. tathā cākṣasambandhaphalam aparokṣāvabhāsitā. ta(?tra/c ca) savikalpake 'stīty uktaṃ pratyakṣānte. ato yad eva śabdaśaktivimarśotthaṃ vijñānam asannikṛṣṭārthagocaraṃ tacchābdam. ata eva na padārthamātrajñānaṃ śābdam. na hi tadasannikṛṣṭārthagocaram. 3,102 vakṣyati hi -- smārakān na vimṛśyata iti. kiṃ nāma tarhi śābdam, vākyārthajñānam iti vadāmaḥ. na (nu) tatpadārthajñānād utpadyate, na śabdajñānāt. na. avāntaravyāpāratvāt padārthapratipādanasya śabdānām, pāka iva kāṣṭhānāṃ jvalanasya. vakṣyati hi -- pāke jvāleva kāṣṭhānāṃ padārthapratipādanam | iti. ato na kiñcid anupapannam iti. idaṃ tu vaktavyaṃ kim idaṃ sāmānyalakṣaṇāvasare viśeṣalakṣaṇaṃ praṇīyate śabdaviśeṣo hi śāstram. tad yadi vaktavyam, evam api sāmānyalakṣaṇam uktvā (?vakṣyate/lakṣyeta). yat punaratitvaritenaiva sāmānyalakṣaṇāvasare viśeṣo lakṣyate tadasāmpratam. na hīha pratyakṣādīnāṃ cākṣuṣatvādayo viśeṣā lakṣyante. tataḥ pratyakṣādiṣu sāmānyato vaktum ārabdheṣu madhye śabdamātrasyaiva lakṣaṇaṃ vaktuṃ yuktam, na śāstrasyeti. tad etad āha -- pratyakṣādiṣv iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूषणान्तरम् आह -- सामान्येति। निर्ज्ञातसामान्यलक्षणो हि तद्विशेषं बोधयितुं शक्यो नेतरः। न ह्य् अलक्षिते द्रव्ये तद्विशेषाः पृथिव्यादयो लक्षयितुं शक्यन्त इति

dūṣaṇāntaram āha -- sāmānyeti. nirjñātasāmānyalakṣaṇo hi tadviśeṣaṃ bodhayituṃ śakyo netaraḥ. na hy alakṣite dravye tadviśeṣāḥ pṛthivyādayo lakṣayituṃ śakyanta iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावत् शास्त्रम् इति लक्ष्यनिर्देशो ऽनुपपन्न इत्य् उक्तम्। शब्दविज्ञानाद् इत्यादि लक्षणम् अपि लक्ष्यविशेषे न सङ्गच्छत इत्य् आह -- यच् चोक्तम् इति

evaṃ tāvat śāstram iti lakṣyanirdeśo 'nupapanna ity uktam. śabdavijñānād ityādi lakṣaṇam api lakṣyaviśeṣe na saṅgacchata ity āha -- yac coktam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कीदृक् तर्हि शास्त्रलक्षणम् अत आह -- प्रवृत्तिर् इति। ३,१०३ प्रवृत्तिनिवृत्त्युपदेशकं हि नित्यं वेदवाक्यम् अनित्यं धर्मशास्त्रादिकं शास्त्रम् उच्यते न शब्दमात्रम् इति

kīdṛk tarhi śāstralakṣaṇam ata āha -- pravṛttir iti. 3,103 pravṛttinivṛttyupadeśakaṃ hi nityaṃ vedavākyam anityaṃ dharmaśāstrādikaṃ śāstram ucyate na śabdamātram iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु स्वरूपमात्राभिधायिनाम् अपि क्षेपिष्ठादिवाक्यानां शास्त्रत्वम् इष्यते, किम् उच्यते प्रवृत्तिनिवृत्त्यङ्गं शास्त्रम् इति। अत आह -- स्वरूपेति। तदङ्गत्वेनेति। विधायकवाक्यैकदेशत्वेनेत्य् अर्थः। अस्ति हि तत्रापि वायव्यं श्वेतम् आलभेत भूतिकाम इति विध्युद्देशः। तेनैकवाक्यभूतो वायुर् वै क्षेपिष्ठेत्य् एवमादिः। अतो युक्तं तस्यापि शास्त्रत्वम् इति

nanu svarūpamātrābhidhāyinām api kṣepiṣṭhādivākyānāṃ śāstratvam iṣyate, kim ucyate pravṛttinivṛttyaṅgaṃ śāstram iti. ata āha -- svarūpeti. tadaṅgatveneti. vidhāyakavākyaikadeśatvenety arthaḥ. asti hi tatrāpi vāyavyaṃ śvetam ālabheta bhūtikāma iti vidhyuddeśaḥ. tenaikavākyabhūto vāyur vai kṣepiṣṭhety evamādiḥ. ato yuktaṃ tasyāpi śāstratvam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् अर्थवादा न तावत् साक्षात् क्रियां प्रतिपादयन्ति। नापि तदंशम्। त्रयो ऽपि हि तदंशाः साध्यं साधनम् इति कर्तव्यता चेति। न चैषाम् अन्यतमम् अमीभिर् अभिधीयते। अतो ऽक्रियार्थानाम् एकवाक्यताम् एव न मन्यामहे। अत आह -- भावनायाम् इति शास्त्रम् इत्यन्तेन। अयम् अभिप्रायः -- यद्य् अपि न क्रियां गमयति, न च क्रियासम्बद्धं किञ्चित् साधनादि, तथापि विधिना शब्दभावनापरनामधेयेन सहैषाम् एकवाक्यता। विधिर् हि पुरुषं प्रवर्तयितुं विषयप्राशस्त्यज्ञानम् अपेक्षते। तच् चार्थवादाश् शक्नुवन्ति कर्तुम् इति तत् कुर्वताम् एषाम् अस्ति प्रवृत्तिनिवृत्त्योर् उपयोगः। अतस् समस्तायां त्र्यंशपूर्णायाम् एव भावनायां महावाक्याद् एव सार्थवादकात् पुरुषः प्रवर्तते निवर्तते वा न विध्युद्देशमात्राद् इति सार्थवादकम् एव वाक्यं शास्त्रम् इति। एतच् चार्थवादाधिकरणे प्रपञ्चयिष्यामः। दर्शितं च किञ्चिद् विधिविवरणे इत्य् अलम् अनेनातिपरिस्पन्देनेति। यत एव सार्थवादकात् प्रवृत्तिनिवृत्तिज्ञानम्, अत एव विधिवाचिनः प्रत्ययमात्रस्य पदमात्रस्य वा यजेतेत्य् एवमादिकस्य विधिश्रुताव् अपि न शास्त्रत्वम्। यत्र हि त्र्यंशभावनावचनम् अप्य् अवान्तरवाक्यम् अनपेक्षितार्थवादकं न प्रवृत्तौ समर्थं, कथम् इव तत्र पदप्रत्यययोश् शक्तिर् भविष्यतीति दुरधिगमम् इत्य् आह -- न पदाद्यत इति

nanv arthavādā na tāvat sākṣāt kriyāṃ pratipādayanti. nāpi tadaṃśam. trayo 'pi hi tadaṃśāḥ sādhyaṃ sādhanam iti kartavyatā ceti. na caiṣām anyatamam amībhir abhidhīyate. ato 'kriyārthānām ekavākyatām eva na manyāmahe. ata āha -- bhāvanāyām iti śāstram ityantena. ayam abhiprāyaḥ -- yady api na kriyāṃ gamayati, na ca kriyāsambaddhaṃ kiñcit sādhanādi, tathāpi vidhinā śabdabhāvanāparanāmadheyena sahaiṣām ekavākyatā. vidhir hi puruṣaṃ pravartayituṃ viṣayaprāśastyajñānam apekṣate. tac cārthavādāś śaknuvanti kartum iti tat kurvatām eṣām asti pravṛttinivṛttyor upayogaḥ. atas samastāyāṃ tryaṃśapūrṇāyām eva bhāvanāyāṃ mahāvākyād eva sārthavādakāt puruṣaḥ pravartate nivartate vā na vidhyuddeśamātrād iti sārthavādakam eva vākyaṃ śāstram iti. etac cārthavādādhikaraṇe prapañcayiṣyāmaḥ. darśitaṃ ca kiñcid vidhivivaraṇe ity alam anenātiparispandeneti. yata eva sārthavādakāt pravṛttinivṛttijñānam, ata eva vidhivācinaḥ pratyayamātrasya padamātrasya vā yajetety evamādikasya vidhiśrutāv api na śāstratvam. yatra hi tryaṃśabhāvanāvacanam apy avāntaravākyam anapekṣitārthavādakaṃ na pravṛttau samarthaṃ, katham iva tatra padapratyayayoś śaktir bhaviṣyatīti duradhigamam ity āha -- na padādyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,१०४ एवं लक्ष्यलक्षणानुपपत्त्या दूषितं भाष्यम् उपपादयति -- अपरीक्षेति। अयम् अभिप्रायः -- वेदव्याख्या हि प्रकृता, अतो यद् एव तदुपयोगि तद् एव वाच्यम् इत्य् अतिक्रम्यापि सामान्यप्रक्रमं विशेषम् एव लक्षितवान्। न हीह लक्षणकरणम् एव स्वरूपेण विवक्षितम्। अपरीक्षाच् छलेन हि लक्षणानि प्रणीयन्ते। तत्रापि यद् एव प्रकृतोपयोगिशास्त्रलक्षणं तद् एव कृतम्। स्वतन्त्रो वेदः अपुरुषतन्त्रत्वाद् इति

3,104 evaṃ lakṣyalakṣaṇānupapattyā dūṣitaṃ bhāṣyam upapādayati -- aparīkṣeti. ayam abhiprāyaḥ -- vedavyākhyā hi prakṛtā, ato yad eva tadupayogi tad eva vācyam ity atikramyāpi sāmānyaprakramaṃ viśeṣam eva lakṣitavān. na hīha lakṣaṇakaraṇam eva svarūpeṇa vivakṣitam. aparīkṣāc chalena hi lakṣaṇāni praṇīyante. tatrāpi yad eva prakṛtopayogiśāstralakṣaṇaṃ tad eva kṛtam. svatantro vedaḥ apuruṣatantratvād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि स्वतन्त्रोपयोगित्वनिरपेक्षाणि न जल्पति, ततः किम् अत आह -- तत्रेति। यदा ह्य् अयं जल्पाक इव नानुपयुक्तं भाषत इति स्थितम्, तत्र यदि लोकवाक्यस्थितं शब्दलक्षणं कथयेत् तद् अस्य वेदं व्याचिख्यासोर् अनुपयुक्तं स्याद् इति

yadi svatantropayogitvanirapekṣāṇi na jalpati, tataḥ kim ata āha -- tatreti. yadā hy ayaṃ jalpāka iva nānupayuktaṃ bhāṣata iti sthitam, tatra yadi lokavākyasthitaṃ śabdalakṣaṇaṃ kathayet tad asya vedaṃ vyācikhyāsor anupayuktaṃ syād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु यद्य् अनुपयुक्तं न लक्षणीयं, किम् इति तर्हि प्रत्यक्षादि लक्ष्यते न हि तेषां वेदोपयोगो दृश्यते अत आह -- प्रत्यक्षादीति। अयम् अभिप्रायः -- वेदस्वरूपावधारण एव तावन्महानुपकारः प्रत्यक्षस्य, न हि तदन्तरेण पुरः -- प्रथमम् एव स्वाध्यायग्रहणकाले वर्णमात्राद्य् अवधारयितुं शक्यते, तदा चानवधृतं शास्त्रार्थज्ञानवेलायाम् अस्मृतत्वान् नोपयुज्येतैव। अतः पुरस्तात् परस्ताच् च वर्णमात्रादितः कृते प्रत्यक्षाद्युपयोगं मत्वा तल्लक्षणं कृतम्। अनुमानम् अपि प्रतीकविनियुक्तमन्त्रशेषानुमान उपयुज्यते। यथा देवस्य त्वेति निर्वपतीति। उपमानम् अपि सौर्यादिकर्मणां प्रकृतिविशेषोपमाने। अर्थापत्तिर् अप्य् अश्रुतवाक्यैकदेशकल्पनायाम्। अभावो ऽपि पदवाक्येयत्तावधारणे द्रव्यदेवताद्यभावेन च कर्मणाम् अव्यक्तचोदनात्वावधारण उपयुज्यत इति द्वयोर् आदिशब्दयोर् अर्थ इति

nanu yady anupayuktaṃ na lakṣaṇīyaṃ, kim iti tarhi pratyakṣādi lakṣyate na hi teṣāṃ vedopayogo dṛśyate ata āha -- pratyakṣādīti. ayam abhiprāyaḥ -- vedasvarūpāvadhāraṇa eva tāvanmahānupakāraḥ pratyakṣasya, na hi tadantareṇa puraḥ -- prathamam eva svādhyāyagrahaṇakāle varṇamātrādy avadhārayituṃ śakyate, tadā cānavadhṛtaṃ śāstrārthajñānavelāyām asmṛtatvān nopayujyetaiva. ataḥ purastāt parastāc ca varṇamātrāditaḥ kṛte pratyakṣādyupayogaṃ matvā tallakṣaṇaṃ kṛtam. anumānam api pratīkaviniyuktamantraśeṣānumāna upayujyate. yathā devasya tveti nirvapatīti. upamānam api sauryādikarmaṇāṃ prakṛtiviśeṣopamāne. arthāpattir apy aśrutavākyaikadeśakalpanāyām. abhāvo 'pi padavākyeyattāvadhāraṇe dravyadevatādyabhāvena ca karmaṇām avyaktacodanātvāvadhāraṇa upayujyata iti dvayor ādiśabdayor artha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,१०५ न चैवञ्जातीयकः कश्चिद् उपयोगो गामानयेत्यादिवाक्यस्थस्य शाब्दलक्षणस्यास्तीति तदुपेक्ष्यैव शास्त्रगतम् एव लक्षणं प्रणीतम् इत्य् आह -- यत् त्व् इति

3,105 na caivañjātīyakaḥ kaścid upayogo gāmānayetyādivākyasthasya śābdalakṣaṇasyāstīti tadupekṣyaiva śāstragatam eva lakṣaṇaṃ praṇītam ity āha -- yat tv iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् पुनर् अलक्षिते सामान्ये न विशेषो लक्षयितुं शक्यत इत्य् उक्तं तत्परिहरति -- विशेषश् चेति। सामान्यलक्षणे हि विशेषो न सिध्यति, व्यभिचारात्। विशेषस् तु सामान्याव्यभिचारीति तस्मिन् लक्षिते तदन्तर्गतं सामान्यं सुखम् एव लक्षितं भवेत्। यदा हि विधायकविज्ञानाद् असन्निकृष्टे ऽर्थे विज्ञानं शास्त्रम् इत्य् उक्तं तदार्थाद् विधायकविशेषरहिताच् छब्दमात्रज्ञानाच् छाब्दम् इति शक्यम् अवगन्तुम् इति न पृथग् उच्यत इति

yat punar alakṣite sāmānye na viśeṣo lakṣayituṃ śakyata ity uktaṃ tatpariharati -- viśeṣaś ceti. sāmānyalakṣaṇe hi viśeṣo na sidhyati, vyabhicārāt. viśeṣas tu sāmānyāvyabhicārīti tasmin lakṣite tadantargataṃ sāmānyaṃ sukham eva lakṣitaṃ bhavet. yadā hi vidhāyakavijñānād asannikṛṣṭe 'rthe vijñānaṃ śāstram ity uktaṃ tadārthād vidhāyakaviśeṣarahitāc chabdamātrajñānāc chābdam iti śakyam avagantum iti na pṛthag ucyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु नेदं विशेषलक्षणं विशेषोपादानाभावाद् इत्य् उक्तम्। अत आह -- सामान्येति। नावश्यम् उपात्तम् एव विशेषणं भवति, किन् तु अधिकारलभ्यम् अपि, यथाग्नेयादिषु वक्ष्यते, त(द्व)द् इहापि चोदनालक्षणाधिकाराच् छब्दविज्ञानाद् इत्य् उक्ते ऽपि विधायकविशेषणं प्रत्येष्यत इति। ननु यदि प्रकृतोपयोगि वक्तव्यं, एवं तर्हि चोदनालक्षणम् एव वाच्यम्, किं शास्त्रलक्षणेनात आह -- चोदनेति। पर्याया एत इति भावः

nanu nedaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ viśeṣopādānābhāvād ity uktam. ata āha -- sāmānyeti. nāvaśyam upāttam eva viśeṣaṇaṃ bhavati, kin tu adhikāralabhyam api, yathāgneyādiṣu vakṣyate, ta(dva)d ihāpi codanālakṣaṇādhikārāc chabdavijñānād ity ukte 'pi vidhāyakaviśeṣaṇaṃ pratyeṣyata iti. nanu yadi prakṛtopayogi vaktavyaṃ, evaṃ tarhi codanālakṣaṇam eva vācyam, kiṃ śāstralakṣaṇenāta āha -- codaneti. paryāyā eta iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं चाधिकारतो विशेषलाभो जैमिनेर् अप्य् अनुमतश् चोदनाशब्दम् अविशेषितं द्वितीये सूत्रे प्रयुञ्जानस्येत्य् आह -- यथा चेति। एवं हि मन्यते -- यद्य् अपि चोदनाशब्दः प्रवर्तकवाक्यमात्रवचनः, तथापि प्रथमसूत्रे ऽथशब्देन ३,१०६ वेदाध्ययनानन्तर्यस्योपात्तत्वात् तदधिकाराद् एव चोदनाशब्दो वैदिक्याम् एव चोदनायाम् अवतिष्ठते, एवम् इहापि शास्त्रलक्षणे चोदनाप्रामाण्याधिकारात् शब्दविज्ञानार्थज्ञानशब्दौ विशिष्टशब्दार्थपरौ, विधायके शब्दशब्दो विधेये चार्थशब्द इति

ayaṃ cādhikārato viśeṣalābho jaiminer apy anumataś codanāśabdam aviśeṣitaṃ dvitīye sūtre prayuñjānasyety āha -- yathā ceti. evaṃ hi manyate -- yady api codanāśabdaḥ pravartakavākyamātravacanaḥ, tathāpi prathamasūtre 'thaśabdena 3,106 vedādhyayanānantaryasyopāttatvāt tadadhikārād eva codanāśabdo vaidikyām eva codanāyām avatiṣṭhate, evam ihāpi śāstralakṣaṇe codanāprāmāṇyādhikārāt śabdavijñānārthajñānaśabdau viśiṣṭaśabdārthaparau, vidhāyake śabdaśabdo vidheye cārthaśabda iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् अपि वृत्तिकारमतोपन्यासावसरे प्रत्यक्षादीनि हि प्रसिद्धानि प्रमाणानि तदन्तर्गतं च शास्त्रम् इति भाष्यकारेणोक्तं तत्रापि विशेषशास्त्रापरीक्षाप्रतिज्ञानं प्रकृतोपयोगित्वाभिप्रायेणैवेति दर्शयति -- प्रत्यक्षादीति। इदं तु चिन्तनीयम्। यदि विधायकशब्दजनितं विज्ञानं शास्त्रम्, किम् इदानीम् अङ्गानि मीमांसा कर्मानुशासनानि च न शास्त्राणि, लौकिकानि च गामानयेत्यादिवाक्यानि शास्त्राणि। यद्य् एवं महान् लोकविरोधः। न हि लौकिका गामानयेत्यादिषु शास्त्रशब्दम् उपचरन्ति। स्ववचनविरोधश् च। यतो गामानयेत्यादिवाक्यस्थं शाब्दलक्षणम् इति हि वदन्ति। मीमांसादिषु वेदवत् ततो ऽपि वा सातिशयं शास्त्रशब्दोपचारम् उपलभामहे। अपि चायं शास्त्रशब्दो रूढो वा स्याद् यौगिको वा, सर्वथा च वेदाङ्गादिषु वर्तितुम् अर्हति, अस्ति हि तेषु यथायथम् अर्थानुशासनं, रूढिश् च सातिशयेति वर्णितम्। अत्राभिधीयते। योगरूढिर् इयं पङ्कजादिवत्, अतो न तावद्गामानयेत्यादिष्व् अतिप्रसज्यते। सत्य् अपि योगे लौकिकानां तेष्व् अप्रयोगात्। पुरुषार्थोपदेशान् एव लौकिकाश् शास्त्रम् इति मन्यन्ते। तथा चाङ्गानीति तेषां शास्त्रत्वम्। ननु विधायकं शास्त्रम् इति शास्त्रलक्षणम्, न च तानि कञ्चिद् विदधति। मैवम्। सर्वेषाम् एवानुष्ठानोपदेशपरत्वात्। व्याकरणे हि यत्साधुभिर् भाषेत तद् एभिर् इत्य् उपदिश्यते। मीमांसायाम् अपि प्रत्यधिकरणं न्यायव्युत्पादनेनानुष्ठानोपदेश एव सर्वत्र। अतो यच्छास्त्रं तत्प्रवृत्तिवृत्त्युपदेशकम् एवेति नियमः, न पुनस् तदुपदेशकं शास्त्रम् एवेति लौकिकी प्रसिद्धिर् इह भाष्यकारेणानूदिता, न पुनस् तन्निरपेक्षं शास्त्रलक्षणं प्रणीतम्। अतो ३,१०७ यदसन्निकृष्टार्थगोचरं पुरुषश्रेयोविधायकं वाक्यं लोके शास्त्रम् इति प्रसिद्धं तच्छास्त्रम्। यत् पुनर् असन्निकृष्टार्थगोचरं विधायकम् अविधायकं वा तच्छाब्दम् इति विवेकः। प्रत्यक्षवच् चात्रापि शब्दतज्ज्ञानादिषु विवक्षातः प्रमाणविकल्पा दर्शयितव्याः। नावश्यं ज्ञानम् एव प्रमाणम् इत्य् अभिनिवेष्टव्यम्। पूर्वप्रमाणे चोत्तरं वाक्यार्थज्ञानं फलं तत्प्रामाण्ये च हानादिबुद्धिर् इति विवेक इति

yad api vṛttikāramatopanyāsāvasare pratyakṣādīni hi prasiddhāni pramāṇāni tadantargataṃ ca śāstram iti bhāṣyakāreṇoktaṃ tatrāpi viśeṣaśāstrāparīkṣāpratijñānaṃ prakṛtopayogitvābhiprāyeṇaiveti darśayati -- pratyakṣādīti. idaṃ tu cintanīyam. yadi vidhāyakaśabdajanitaṃ vijñānaṃ śāstram, kim idānīm aṅgāni mīmāṃsā karmānuśāsanāni ca na śāstrāṇi, laukikāni ca gāmānayetyādivākyāni śāstrāṇi. yady evaṃ mahān lokavirodhaḥ. na hi laukikā gāmānayetyādiṣu śāstraśabdam upacaranti. svavacanavirodhaś ca. yato gāmānayetyādivākyasthaṃ śābdalakṣaṇam iti hi vadanti. mīmāṃsādiṣu vedavat tato 'pi vā sātiśayaṃ śāstraśabdopacāram upalabhāmahe. api cāyaṃ śāstraśabdo rūḍho vā syād yaugiko vā, sarvathā ca vedāṅgādiṣu vartitum arhati, asti hi teṣu yathāyatham arthānuśāsanaṃ, rūḍhiś ca sātiśayeti varṇitam. atrābhidhīyate. yogarūḍhir iyaṃ paṅkajādivat, ato na tāvadgāmānayetyādiṣv atiprasajyate. saty api yoge laukikānāṃ teṣv aprayogāt. puruṣārthopadeśān eva laukikāś śāstram iti manyante. tathā cāṅgānīti teṣāṃ śāstratvam. nanu vidhāyakaṃ śāstram iti śāstralakṣaṇam, na ca tāni kañcid vidadhati. maivam. sarveṣām evānuṣṭhānopadeśaparatvāt. vyākaraṇe hi yatsādhubhir bhāṣeta tad ebhir ity upadiśyate. mīmāṃsāyām api pratyadhikaraṇaṃ nyāyavyutpādanenānuṣṭhānopadeśa eva sarvatra. ato yacchāstraṃ tatpravṛttivṛttyupadeśakam eveti niyamaḥ, na punas tadupadeśakaṃ śāstram eveti laukikī prasiddhir iha bhāṣyakāreṇānūditā, na punas tannirapekṣaṃ śāstralakṣaṇaṃ praṇītam. ato 3,107 yadasannikṛṣṭārthagocaraṃ puruṣaśreyovidhāyakaṃ vākyaṃ loke śāstram iti prasiddhaṃ tacchāstram. yat punar asannikṛṣṭārthagocaraṃ vidhāyakam avidhāyakaṃ vā tacchābdam iti vivekaḥ. pratyakṣavac cātrāpi śabdatajjñānādiṣu vivakṣātaḥ pramāṇavikalpā darśayitavyāḥ. nāvaśyaṃ jñānam eva pramāṇam ity abhiniveṣṭavyam. pūrvapramāṇe cottaraṃ vākyārthajñānaṃ phalaṃ tatprāmāṇye ca hānādibuddhir iti viveka iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं च शास्त्रम् अनुमानाद् अभिन्नम् इति प्रमाणद्वयवादिनो मन्यन्ते, तान्निराकर्तुकामस् तेषां मतम् उपन्यस्यति -- तत्रेति। इदं च प्रतिज्ञामात्रम् एव तेषाम् उक्तम्, तदीयाभेदहेतूपन्यासस् तु परोक्तभेदहेतुनिरासावसरे करिष्यत इति। किं पुनर् अभेदोपन्यासनिरासयोः प्रयस्यते, नन्व् अयं साङ्ख्यादिभिर् एव भेदवादिभिर् अभेदो निराकृत एव, अत आह -- भेद इति। न तैस् सम्यग्भेदकारणम् उक्तम् इत्य् अर्थः

idaṃ ca śāstram anumānād abhinnam iti pramāṇadvayavādino manyante, tānnirākartukāmas teṣāṃ matam upanyasyati -- tatreti. idaṃ ca pratijñāmātram eva teṣām uktam, tadīyābhedahetūpanyāsas tu paroktabhedahetunirāsāvasare kariṣyata iti. kiṃ punar abhedopanyāsanirāsayoḥ prayasyate, nanv ayaṃ sāṅkhyādibhir eva bhedavādibhir abhedo nirākṛta eva, ata āha -- bheda iti. na tais samyagbhedakāraṇam uktam ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान् एव तदुक्तान् भेदहेतून् निराकर्तुम् उपन्यस्यति -- पूर्वसंस्कारेत्य् उक्तान्तेन। एवं हि तैर् उक्तम् -- शब्दे हि पूर्वसंस्कारयुक्तो ऽन्त्यो वर्णो, वाक्यं, आद्यो ऽपि वा वर्णः, सर्वे वा प्रत्येकं, सहिता वा, तेषाम् एव क्रमः पदानां वा वाक्यत्वजातिर् एव वावयवी वा निर्धूतनिखिलवर्णादिविभागः स्फोटो वा पदान्य् एव वा संहत्यार्थम् अभिदधति। एते च पदेष्व् अपि विकल्पा दर्शयितव्याः। तथा विवक्षाप्रयत्नादयश् च शब्दनिष्पत्तिहेतव इति। सर्वम् इदं धूमादौ न दृष्टम् इति तद्वैधर्म्याद् अ(न)नुमानत्वम् इति। अत्र दूषणम् आह -- तत्रेति। बौद्धेन शाब्दम् अनुमानाद् अभिन्नम् अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् उत्पत्तेः, धूमाद् अग्न्यनुमानवद् इत्य् उक्ते, यद् एतद् धूमादिवैधर्म्येण प्रत्यवस्थानम्, इयं वैधर्म्यसमा नाम जातिः, विकल्पसमा वा। का पुनर्जातिः। साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः। वादिना हि प्रयुक्ते प्रयोगे प्रसङ्गो जायते, स जायत इति जातिर् इत्य् उच्यते, स च प्रसङ्गः साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां प्रत्यवस्थानम्। ३,१०८ यत्रोदाहरणसाधर्म्येण वादिना हेतुर् उक्तः, तत्र यदा प्रतिवादिनो वैधर्म्येण प्रत्यवस्थानं भवति। यथा -- क्रियावान् आत्मा क्रियाहेतुगुणयोगात् लोष्टवद् इति वादिनोक्ते, प्रतिवादिनो वैधर्म्येण प्रत्यवस्थानं भवति -- यथा क्रियावद् द्रव्यम् अविभु दृष्टम्, यथा लोष्टम्, न तथात्मा, तस्मान् निष्क्रिय इति। सेयं वैधर्म्यसमा जातिर् इत्य् उच्यते। तथा धर्मान्तरविकल्पात्। यदा प्रतिवादिना साध्य(ध)र्मस्यापि विकल्प आपाद्यते, असौ विकल्पसमा नाम जातिर् उच्यते। यथास्मिन्न् एव प्रयोगे प्रतिवादी वदति, क्रियाहेतुगुणयुक्तं किञ्चिद् अविभु दृष्टं यथा लोष्टम्, किञ्चिद् विभु यथात्मा, एवं किञ्चित् क्रियावद् भविष्यति किञ्चिद् अक्रियावद् इति। एवम् इहापि परेणाभेदसाधने उक्ते धूमादिवैधर्म्यमात्रेण प्रत्यवस्थाने वैधर्म्यसमा नाम जातिर् आपाद्यते। धूमाद् अग्न्यनुमानं हि वाक्यविकल्पादिरहितम्। न च तथा शाब्दम्। अतो नानुमानम् इति। तथा विकल्पसमाप्य् एवं दर्शयितव्या। अन्वयव्यतिरेकजम् एव किञ्चिद् वाक्यविकल्पाद् इमद् दृष्टं यथा शाब्दम्, किञ्चिच् च न, धूमादिनाग्निज्ञानम्। एवं किञ्चिद् अनुमानं भविष्यति, किञ्चिद् अननुमानम् इति। जातिद्वयप्र(तिपादनात् प्र)त्युत्तरं च साधकम् इति न वचनीयम् इति

tān eva taduktān bhedahetūn nirākartum upanyasyati -- pūrvasaṃskārety uktāntena. evaṃ hi tair uktam -- śabde hi pūrvasaṃskārayukto 'ntyo varṇo, vākyaṃ, ādyo 'pi vā varṇaḥ, sarve vā pratyekaṃ, sahitā vā, teṣām eva kramaḥ padānāṃ vā vākyatvajātir eva vāvayavī vā nirdhūtanikhilavarṇādivibhāgaḥ sphoṭo vā padāny eva vā saṃhatyārtham abhidadhati. ete ca padeṣv api vikalpā darśayitavyāḥ. tathā vivakṣāprayatnādayaś ca śabdaniṣpattihetava iti. sarvam idaṃ dhūmādau na dṛṣṭam iti tadvaidharmyād a(na)numānatvam iti. atra dūṣaṇam āha -- tatreti. bauddhena śābdam anumānād abhinnam anvayavyatirekābhyām utpatteḥ, dhūmād agnyanumānavad ity ukte, yad etad dhūmādivaidharmyeṇa pratyavasthānam, iyaṃ vaidharmyasamā nāma jātiḥ, vikalpasamā vā. kā punarjātiḥ. sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānaṃ jātiḥ. vādinā hi prayukte prayoge prasaṅgo jāyate, sa jāyata iti jātir ity ucyate, sa ca prasaṅgaḥ sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānam. 3,108 yatrodāharaṇasādharmyeṇa vādinā hetur uktaḥ, tatra yadā prativādino vaidharmyeṇa pratyavasthānaṃ bhavati. yathā -- kriyāvān ātmā kriyāhetuguṇayogāt loṣṭavad iti vādinokte, prativādino vaidharmyeṇa pratyavasthānaṃ bhavati -- yathā kriyāvad dravyam avibhu dṛṣṭam, yathā loṣṭam, na tathātmā, tasmān niṣkriya iti. seyaṃ vaidharmyasamā jātir ity ucyate. tathā dharmāntaravikalpāt. yadā prativādinā sādhya(dha)rmasyāpi vikalpa āpādyate, asau vikalpasamā nāma jātir ucyate. yathāsminn eva prayoge prativādī vadati, kriyāhetuguṇayuktaṃ kiñcid avibhu dṛṣṭaṃ yathā loṣṭam, kiñcid vibhu yathātmā, evaṃ kiñcit kriyāvad bhaviṣyati kiñcid akriyāvad iti. evam ihāpi pareṇābhedasādhane ukte dhūmādivaidharmyamātreṇa pratyavasthāne vaidharmyasamā nāma jātir āpādyate. dhūmād agnyanumānaṃ hi vākyavikalpādirahitam. na ca tathā śābdam. ato nānumānam iti. tathā vikalpasamāpy evaṃ darśayitavyā. anvayavyatirekajam eva kiñcid vākyavikalpād imad dṛṣṭaṃ yathā śābdam, kiñcic ca na, dhūmādināgnijñānam. evaṃ kiñcid anumānaṃ bhaviṣyati, kiñcid ananumānam iti. jātidvayapra(tipādanāt pra)tyuttaraṃ ca sādhakam iti na vacanīyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं पुनर् इयं जातिः, एवं हि साधनम् इदम् -- शाब्दम् अनुमानाद् भिन्नं तद्वैधर्म्यात् प्रत्यक्षवद् इति, अत आह -- धूमेति। न तावत् त्रैलक्षण्यप(रित्यागेन) वैधर्म्यं तैर् उक्तम्। किञ्चिद् विशेषणमात्रेण तु वैधर्म्यम् अविशिष्टम् अर्थात्मकानाम् अनुमानानाम् इति तेषाम् अप्य् अनुमानाद् भेदो भवेत्, न चासाव् अस्ति, न हि धूमादीनां ॥। ॥। ॥। ॥। ॥। ॥। ॥। ॥। वैलक्षण्यम् इत्य् अननुमानता भवति। त्रैलक्षण्यापरित्यागाद् अनित्यत्वं कृतकत्वे हेतुर् इति। त्रैलक्षण्यपरित्यागप्रतिपादने (?प्य् अ।ह्य् अ)नुमानाद् भेदस् सिध्यतीति

kathaṃ punar iyaṃ jātiḥ, evaṃ hi sādhanam idam -- śābdam anumānād bhinnaṃ tadvaidharmyāt pratyakṣavad iti, ata āha -- dhūmeti. na tāvat trailakṣaṇyapa(rityāgena) vaidharmyaṃ tair uktam. kiñcid viśeṣaṇamātreṇa tu vaidharmyam aviśiṣṭam arthātmakānām anumānānām iti teṣām apy anumānād bhedo bhavet, na cāsāv asti, na hi dhūmādīnāṃ ... ... ... ... ... ... ... ... vailakṣaṇyam ity ananumānatā bhavati. trailakṣaṇyāparityāgād anityatvaṃ kṛtakatve hetur iti. trailakṣaṇyaparityāgapratipādane (?py a/hy a)numānād bhedas sidhyatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,१०९ वैलक्षण्यमात्रेण तु भेदं वदतो वैलक्षण्यवचनस्य जातितैवापद्येतेत्य् आह -- त्रैलक्षण्येति

3,109 vailakṣaṇyamātreṇa tu bhedaṃ vadato vailakṣaṇyavacanasya jātitaivāpadyetety āha -- trailakṣaṇyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् अपि चेदम् अपरं शाब्दानुमानयोर् वैलक्षण्यम् उक्तम् -- धूमादयो हि स्वाभाविकेनैव प्रतिबन्धेन प्रतिबन्धकबुद्धिम् अनुमाने जनयन्ति, शब्दात् तु यथेष्टविनियुक्ताद् एवार्थप्रत्ययो दृश्यते, अतो भेद इति, तत्राप्य् आह -- यथेति। अयम् अभिप्रायः -- अत्रापि यदि किञ्चिद् वैधर्म्यमात्रेण भेद उच्यते, अतो जातिर् एव। अथायं प्रयोगः -- शाब्दम् अनुमानाद् भिन्नं यथेष्टविनियोगेनार्थप्रतिपादनाद् अक्षवद्। अक्षं हि चक्षुरादि यत्रैव व्यापार्यते, तद् एव प्रतिपादयतीति। तद् अयुक्तम्। तत्रापि स्वाभाविक्यैवात्मशक्त्या रूपादिप्रतिपादनात्। अथ स्वगोचरे यथेष्टविनियोगेन प्रतिपादनं हेतुर् उच्यते, अतो लिङ्गम् अपि परार्थप्रयोगे यम् एव प्रति प्रयुज्यते तम् एव प्रतिपादयतीति समानम्। अथ यथेष्टविनियोगस् सङ्केतो ऽभिधीयते, ततो ऽयम् अर्थो भवति, यत्रैव सङ्केत्यते तम् एव गमयतीति, ततो दृष्टान्ताभावः, न हि शब्दाद् अन्यत् सङ्केतानुविधानेनार्थं बोधयति। अथावीतहेतुर् अयम्। अनुमानं हि यथेष्टविनियोगाननुविधायिप्रतिपादनम्, न चेदं तथा, अतो भिन्नम् इति। तन् न। व्यतिरेकमात्रस्यागमकत्वाद् अन्वयव्यतिरेकी हि हेतुर् इष्यते। न चायं हेतुर् अनुमानाद् अभेदेन व्याप्तः क्वचिद् अवगतः, शब्दातिरेकिणः कस्यचिद् यथेष्टविनियोगेनाप्रतिपादनात्। अथास्ति हस्तसङ्केतादीनां यथासमयं प्रतिपादनम् इत्य् उच्यते। तत् तर्हि प्रमाणान्तरम् अनुमानं वा। न तावत् प्रमाणान्तरम्, तल्लक्षणाभावात्। अतो व्याप्तिबलेन ज्ञायमानम् अनुमानम् एव तत्। एवं च सति तेनैव व्यभिचार इति नानुमानाद् व्यावृत्तिर् हेतोस् सिध्यति। तद् इदम् उक्तं व्यभिचारो ऽङ्गवृत्तिभिर् इति। अङ्गानां हस्तादीनाम् आकुञ्चनप्रसारणाद्या वृत्तयो ऽङ्गवृत्तय इति

yad api cedam aparaṃ śābdānumānayor vailakṣaṇyam uktam -- dhūmādayo hi svābhāvikenaiva pratibandhena pratibandhakabuddhim anumāne janayanti, śabdāt tu yatheṣṭaviniyuktād evārthapratyayo dṛśyate, ato bheda iti, tatrāpy āha -- yatheti. ayam abhiprāyaḥ -- atrāpi yadi kiñcid vaidharmyamātreṇa bheda ucyate, ato jātir eva. athāyaṃ prayogaḥ -- śābdam anumānād bhinnaṃ yatheṣṭaviniyogenārthapratipādanād akṣavad. akṣaṃ hi cakṣurādi yatraiva vyāpāryate, tad eva pratipādayatīti. tad ayuktam. tatrāpi svābhāvikyaivātmaśaktyā rūpādipratipādanāt. atha svagocare yatheṣṭaviniyogena pratipādanaṃ hetur ucyate, ato liṅgam api parārthaprayoge yam eva prati prayujyate tam eva pratipādayatīti samānam. atha yatheṣṭaviniyogas saṅketo 'bhidhīyate, tato 'yam artho bhavati, yatraiva saṅketyate tam eva gamayatīti, tato dṛṣṭāntābhāvaḥ, na hi śabdād anyat saṅketānuvidhānenārthaṃ bodhayati. athāvītahetur ayam. anumānaṃ hi yatheṣṭaviniyogānanuvidhāyipratipādanam, na cedaṃ tathā, ato bhinnam iti. tan na. vyatirekamātrasyāgamakatvād anvayavyatirekī hi hetur iṣyate. na cāyaṃ hetur anumānād abhedena vyāptaḥ kvacid avagataḥ, śabdātirekiṇaḥ kasyacid yatheṣṭaviniyogenāpratipādanāt. athāsti hastasaṅketādīnāṃ yathāsamayaṃ pratipādanam ity ucyate. tat tarhi pramāṇāntaram anumānaṃ vā. na tāvat pramāṇāntaram, tallakṣaṇābhāvāt. ato vyāptibalena jñāyamānam anumānam eva tat. evaṃ ca sati tenaiva vyabhicāra iti nānumānād vyāvṛttir hetos sidhyati. tad idam uktaṃ vyabhicāro 'ṅgavṛttibhir iti. aṅgānāṃ hastādīnām ākuñcanaprasāraṇādyā vṛttayo 'ṅgavṛttaya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,११० एतद् एव विवृणोति -- हस्तेति। हस्ताद्यङ्गाश्रितवृत्तय एवार्थविशेषज्ञानाङ्गतया हस्तसंज्ञेत्य् उच्यन्ते। कथं पुनर् इदम् अनुमाम्, न हि हस्तादिसन्निवेशास् सङ्ख्याविशेषादिभिर् अर्थैर् व्याप्ताः। तैर् विनापि कदाचिद् भावात्। किन् तु अङ्गुल्यादिसन्निवेशात् सङ्केतकालभाविशब्दस्मरणेनार्थं प्रतिपद्यमानाः शब्दाद् एव प्रतिपद्यन्ते। तन् न। अन्तरेणापि शब्दसङ्के(?त।तं) व्यवहार एवाव्युत्पन्नस्याङ्गुल्यादिसन्निवेशदर्शिनस् तदर्थावगतेः। न चात्र व्यभिचारः। न हि यादृशे सन्निवेशे व्याप्तिर् अवगता तादृशस्य व्यभिचारो दृश्यते। तद् इदं तेन धर्म्यन्तरेष्व् एषेत्य् अत्र वर्णितम्। अतो ऽनुमानम् एवेदम्। तद् इदम् उक्तं - ते तल्लिङ्गम् इति स्थितिर् इति। सर्वं चेदम् अन्वारुह्य वार्त्तिककारेण दूषणं दत्तम्। न हि यथेष्टविनियोगेन शब्दाद् अर्थप्रतीतिर् भवति। गवादिशब्दा हि निजशक्त्यनुसारेणैव स्वार्थं प्रतिवेदयन्ति। यदृच्छाशब्दास् तु हस्तसंज्ञादितुल्यास्ते सङ्केतानुसारेणार्थं बोधयन्तो ऽनुमानम् एवेति किं तद्भेदप्रतिपादनेनेति

3,110 etad eva vivṛṇoti -- hasteti. hastādyaṅgāśritavṛttaya evārthaviśeṣajñānāṅgatayā hastasaṃjñety ucyante. kathaṃ punar idam anumām, na hi hastādisanniveśās saṅkhyāviśeṣādibhir arthair vyāptāḥ. tair vināpi kadācid bhāvāt. kin tu aṅgulyādisanniveśāt saṅketakālabhāviśabdasmaraṇenārthaṃ pratipadyamānāḥ śabdād eva pratipadyante. tan na. antareṇāpi śabdasaṅke(?ta/taṃ) vyavahāra evāvyutpannasyāṅgulyādisanniveśadarśinas tadarthāvagateḥ. na cātra vyabhicāraḥ. na hi yādṛśe sanniveśe vyāptir avagatā tādṛśasya vyabhicāro dṛśyate. tad idaṃ tena dharmyantareṣv eṣety atra varṇitam. ato 'numānam evedam. tad idam uktaṃ - te talliṅgam iti sthitir iti. sarvaṃ cedam anvāruhya vārttikakāreṇa dūṣaṇaṃ dattam. na hi yatheṣṭaviniyogena śabdād arthapratītir bhavati. gavādiśabdā hi nijaśaktyanusāreṇaiva svārthaṃ prativedayanti. yadṛcchāśabdās tu hastasaṃjñāditulyāste saṅketānusāreṇārthaṃ bodhayanto 'numānam eveti kiṃ tadbhedapratipādaneneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदम् अपरं भेदकारणं, शब्दाद् धि पुरुषापेक्षो ऽर्थनिश्चयः, लिङ्गं तु स्वमहिम्नैवार्थं निश्चाययति, अतस् तद्वैलक्षण्याद् भेद इति। अयम् अपि अवीतहेतुः। एवं च वक्तव्यम् -- न पुरुषोपक्षो ऽनुमाने ऽर्थनिश्चयः, न च तथा शब्द इत्य् अतो भिद्यत इति। एतद् अपि दूषयति -- पुरुषेति। व्यतिरेकहेतुर् व्यतिरेकपुरस्कारेणैवार्थं साधयति, प्राणादय इवानात्मकाद् देहाद् व्यावृत्तम् आत्मानम्। पुरुषापेक्षिता त्व् अनुमाने ऽप्य् अर्थनिश्चयाङ्गम् अङ्गवृत्तिषु दृष्टा। यादृशो हि सङ्केतो यदर्थप्रतिपादने पुरुषैः कृतः, तम् एव परपुरुषापेक्षया बुध्यन्ते। अतो ऽत्रापि व्यभिचारितेति। अपि चाव्यापकत्वाद् असिद्धो हेतुर् इत्य् आह -- पदेति। पदानि हि स्वमहिम्नैवार्थं प्रतिपादयन्ति न पुरुषापेक्षया। ३,१११ वेदवाक्यान्य् अपि न स्वार्थप्रतिपादनाय पुरुषम् अपेक्षन्ते, स्वरूपावधारणमात्र एव तेषाम् आप्तापेक्षेति

idam aparaṃ bhedakāraṇaṃ, śabdād dhi puruṣāpekṣo 'rthaniścayaḥ, liṅgaṃ tu svamahimnaivārthaṃ niścāyayati, atas tadvailakṣaṇyād bheda iti. ayam api avītahetuḥ. evaṃ ca vaktavyam -- na puruṣopakṣo 'numāne 'rthaniścayaḥ, na ca tathā śabda ity ato bhidyata iti. etad api dūṣayati -- puruṣeti. vyatirekahetur vyatirekapuraskāreṇaivārthaṃ sādhayati, prāṇādaya ivānātmakād dehād vyāvṛttam ātmānam. puruṣāpekṣitā tv anumāne 'py arthaniścayāṅgam aṅgavṛttiṣu dṛṣṭā. yādṛśo hi saṅketo yadarthapratipādane puruṣaiḥ kṛtaḥ, tam eva parapuruṣāpekṣayā budhyante. ato 'trāpi vyabhicāriteti. api cāvyāpakatvād asiddho hetur ity āha -- padeti. padāni hi svamahimnaivārthaṃ pratipādayanti na puruṣāpekṣayā. 3,111 vedavākyāny api na svārthapratipādanāya puruṣam apekṣante, svarūpāvadhāraṇamātra eva teṣām āptāpekṣeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु नागृहीतसम्बन्धं पदं प्रत्यायकं भवति। न च पुरुषानपेक्षा सम्बन्धावगतिर् अस्ति। वेदवाक्यान्य् अपि नागृहीते पदपदार्थसम्बन्धे स्वार्थं प्रतिपादयन्ति। अतो ऽयं पदपदार्थसम्बन्धः पुरुषापेक्ष एवेति नाव्यापकत्वम्। अत आह -- सम्बन्धेति। अयम् अभिप्रायः -- अर्थप्रतिपादने तावदनपेक्षम् एव पदं वैदिकानि च वाक्यानि। सम्बन्धानुभवश् च यथेह पुरुषापेक्षस् तथान्यत्राप्य् अनुमाने ऽसौ विलक्षणो दृश्यत एवेति। वैलक्षण्यम् एव दर्शयति -- एतस्मिन्न् इति अन्यो ऽन्तेन। एतस्मिन्न् इति। हस्तसंज्ञादौ पुरुषापेक्षः, पौरुषेयो हि समयः। अग्निधूमयोस् तु देशापेक्षः। चन्द्रोदयसमुद्रवृद्ध्योस् तु कालापेक्षः। आदिशब्देनावस्थापेक्षितां दर्शयति। तद् अनेनैतद् उक्तं भवति -- अनुमाने ऽप्य् अनेकप्रकारस् सम्बन्धावगमो देशाद्यपेक्षया भेदात्। एवम् इहापि पुरुषापेक्षो भविष्यति। अनुमाने ऽपि तदपेक्षस् सम्बन्धबोधो दृष्ट इति। अपि च परोक्ताभेदहेतुनिरासो ऽपि तैर् न कृत इत्य् आह -- उक्ता चेति

nanu nāgṛhītasambandhaṃ padaṃ pratyāyakaṃ bhavati. na ca puruṣānapekṣā sambandhāvagatir asti. vedavākyāny api nāgṛhīte padapadārthasambandhe svārthaṃ pratipādayanti. ato 'yaṃ padapadārthasambandhaḥ puruṣāpekṣa eveti nāvyāpakatvam. ata āha -- sambandheti. ayam abhiprāyaḥ -- arthapratipādane tāvadanapekṣam eva padaṃ vaidikāni ca vākyāni. sambandhānubhavaś ca yatheha puruṣāpekṣas tathānyatrāpy anumāne 'sau vilakṣaṇo dṛśyata eveti. vailakṣaṇyam eva darśayati -- etasminn iti anyo 'ntena. etasminn iti. hastasaṃjñādau puruṣāpekṣaḥ, pauruṣeyo hi samayaḥ. agnidhūmayos tu deśāpekṣaḥ. candrodayasamudravṛddhyos tu kālāpekṣaḥ. ādiśabdenāvasthāpekṣitāṃ darśayati. tad anenaitad uktaṃ bhavati -- anumāne 'py anekaprakāras sambandhāvagamo deśādyapekṣayā bhedāt. evam ihāpi puruṣāpekṣo bhaviṣyati. anumāne 'pi tadapekṣas sambandhabodho dṛṣṭa iti. api ca paroktābhedahetunirāso 'pi tair na kṛta ity āha -- uktā ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् एवाभेदहेतुम् उपन्यस्यति -- आप्तवादेति। अयम् अर्थः -- यथा धूमादिषु भेदहानेन सामान्यधर्मयोर् व्याप्तिर् अवधार्यते, एवं शाब्दे ऽप्य् आप्तवादाविसंवादसामान्ययोर् व्याप्तिर् अवगता। (?आप्तवादाविसंवादेति)। एवं च विदित्वा वेदे ऽपीश्वराप्तवादत्वाद् अविसंवादो ऽनुमीयते, अतो ऽनुमानम् एवेदम्। यावत् त्व् अविसंवादो नानुमीयते तावदर्थगोचरं ज्ञानम् उत्पन्नम् अप्य् अनिश्चायकत्वाद् अप्रमाणम् एव। सामान्यशब्दः प्रत्येकम् अभिसम्बध्यते। ल्यब्लोपे पञ्चमी। ३,११२ तद् अयम् अन्वयो भवति -- यद्य् अप्य् आप्तवादाविसंवादविशेषाणां भेदान् न सम्बन्धो ऽवगन्तुं शक्यते, तथापि तयोस् सामान्यप्रतीत्यानुमानता शक्यते वक्तुम्, सामान्ययोर् व्याप्तिसम्भवाद् इति

tam evābhedahetum upanyasyati -- āptavādeti. ayam arthaḥ -- yathā dhūmādiṣu bhedahānena sāmānyadharmayor vyāptir avadhāryate, evaṃ śābde 'py āptavādāvisaṃvādasāmānyayor vyāptir avagatā. (?āptavādāvisaṃvādeti). evaṃ ca viditvā vede 'pīśvarāptavādatvād avisaṃvādo 'numīyate, ato 'numānam evedam. yāvat tv avisaṃvādo nānumīyate tāvadarthagocaraṃ jñānam utpannam apy aniścāyakatvād apramāṇam eva. sāmānyaśabdaḥ pratyekam abhisambadhyate. lyablope pañcamī. 3,112 tad ayam anvayo bhavati -- yady apy āptavādāvisaṃvādaviśeṣāṇāṃ bhedān na sambandho 'vagantuṃ śakyate, tathāpi tayos sāmānyapratītyānumānatā śakyate vaktum, sāmānyayor vyāptisambhavād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् इदम् अस्ति भेदकारणम्, अनुमानं सम्बन्धावधारणाधीनम्, शब्दास् त्व् अपूर्वादयस् सम्बन्धज्ञानानपेक्षा एव स्वार्थं प्रतिपादयन्तीति, अतो भिद्यते इत्य् अत आह -- न चेति। गवादयस् तावत् विदितसम्बन्धा एवार्थं प्रतिपादयन्तीति तेषां दुर्वारम् अनुमानत्वम्, यदि त्व् अपूर्वादिदृष्टान्तेन तेषाम् अपि भेदो ऽभिधीयते। तन् न। शक्नोति हि वक्तुम् इतरो ऽपि तेषाम् अनुमानत्वं सम्बन्धाधीनबोधकत्वाद् धूमादिवद् इति। अपि चापूर्वशब्दा अपि नाश्वादिशब्देभ्यो विशिष्यन्ते, पदत्वेनाभेदाद् इत्य् आह -- न चेति

nanv idam asti bhedakāraṇam, anumānaṃ sambandhāvadhāraṇādhīnam, śabdās tv apūrvādayas sambandhajñānānapekṣā eva svārthaṃ pratipādayantīti, ato bhidyate ity ata āha -- na ceti. gavādayas tāvat viditasambandhā evārthaṃ pratipādayantīti teṣāṃ durvāram anumānatvam, yadi tv apūrvādidṛṣṭāntena teṣām api bhedo 'bhidhīyate. tan na. śaknoti hi vaktum itaro 'pi teṣām anumānatvaṃ sambandhādhīnabodhakatvād dhūmādivad iti. api cāpūrvaśabdā api nāśvādiśabdebhyo viśiṣyante, padatvenābhedād ity āha -- na ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् अतो यद्य् एवम् अत आह -- न चेति। यतः खल्व् एतानि पदानि, न च पदम् अज्ञातसम्बन्धं प्रकाशकम् अस्ति। अतो ऽमीभिर् अपि विदितसम्बन्धैर् एवार्थो वेदनीयः, पदत्वात्। कथं पुनः प्रमाणान्तरादृष्टपूर्वेणापूर्वस्वर्गादिना सम्बन्धो ऽनुभवितुं शक्यते। न शक्येतापि, यदि प्रमाणान्तरागोचरता भवेत्। अपूर्वं तु श्रुतकर्मफलसम्बन्धाद्यन्यथानुपपत्तिप्रमाणकम्। स्वर्गश् च निरतिशयानन्दस्वभावो वैदिकवाक्यशेषेभ्यो ऽवगम्यत इति तथावगतयोस् सम्बन्धग्रहणोपपत्तिर् इति। अतो यत् परैर् उक्तं शब्दो नानुमानं सम्बन्धानपेक्षत्वाद् अक्षवद् इति तद्धेतोर् असिद्ध्या दूषितम् इत्य् आह -- सम्बन्धेति

kim ato yady evam ata āha -- na ceti. yataḥ khalv etāni padāni, na ca padam ajñātasambandhaṃ prakāśakam asti. ato 'mībhir api viditasambandhair evārtho vedanīyaḥ, padatvāt. kathaṃ punaḥ pramāṇāntarādṛṣṭapūrveṇāpūrvasvargādinā sambandho 'nubhavituṃ śakyate. na śakyetāpi, yadi pramāṇāntarāgocaratā bhavet. apūrvaṃ tu śrutakarmaphalasambandhādyanyathānupapattipramāṇakam. svargaś ca niratiśayānandasvabhāvo vaidikavākyaśeṣebhyo 'vagamyata iti tathāvagatayos sambandhagrahaṇopapattir iti. ato yat parair uktaṃ śabdo nānumānaṃ sambandhānapekṣatvād akṣavad iti taddhetor asiddhyā dūṣitam ity āha -- sambandheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदकारणान्तरम् उपन्यस्य दूषयति -- तुल्येति। शब्दः प्रत्यासत्त्या तज्ज्ञानम् अर्थश् च तद्धीश् चेति विग्रहः। अयम् अप्य् अवीतहेतुर् दर्शयितव्यः। तन्निराकरणं चाध्यासनिराकणोक्तम् अनुसन्धातव्यम्। अतस् तुल्याकारत्वम् असिद्धम् इति

bhedakāraṇāntaram upanyasya dūṣayati -- tulyeti. śabdaḥ pratyāsattyā tajjñānam arthaś ca taddhīś ceti vigrahaḥ. ayam apy avītahetur darśayitavyaḥ. tannirākaraṇaṃ cādhyāsanirākaṇoktam anusandhātavyam. atas tulyākāratvam asiddham iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,११३ अपि च विवक्षानिवृत्तेर् अनैकान्तिको हेतुर् इत्य् आह -- प्रतिबिम्बेष्व् इति। एकान्तो निर्णयः, सो ऽस्य कार्यं, तन्नास्तीत्य् अनेकान्त इति। कथम् अनेकान्तः, अत आह -- बिम्बम् इति। यादृशं हि दर्पणे बिम्बम् उपलभ्यते तादृशम् एव मुखादि बुध्यते, अतो ऽस्त्य् अत्रापि गम्यगमकयोस् सादृश्यम् इति प्रतिबिम्बेषु वर्तमानो हेतुर् अनैकान्तिको भवतीति। ननु नेदम् अनुमानम्, आदर्शतेजसा हि प्रतिहतेन नायनेन तेजसा प्रकाशितं प्रत्यक्षम् एव मुखम् अवगम्यत इति शब्दाधिकरणे वक्ष्यते। अत आह -- न चेति। अयम् अभिप्रायः -- यदा ह्य् अयं प्रत्यक्षेष्व् अङ्गुल्यादिष्व् आदर्शवर्तिना प्रतिबिम्बेन तादृक्त्वे विदितव्याप्तिर् भवति, तदा मुखम् अप्य् आदर्शगतं बिम्बानुरूपम् अनुमिनोति। इतरथा त्व् अङ्गुलिसन्निकर्षो ऽप्य् अन्यरूपम् अन्यादृक्तया बोधयतीति सम्भावयेत्। अतो न तादृक्त्वं निश्चिनुयाद् इति

3,113 api ca vivakṣānivṛtter anaikāntiko hetur ity āha -- pratibimbeṣv iti. ekānto nirṇayaḥ, so 'sya kāryaṃ, tannāstīty anekānta iti. katham anekāntaḥ, ata āha -- bimbam iti. yādṛśaṃ hi darpaṇe bimbam upalabhyate tādṛśam eva mukhādi budhyate, ato 'sty atrāpi gamyagamakayos sādṛśyam iti pratibimbeṣu vartamāno hetur anaikāntiko bhavatīti. nanu nedam anumānam, ādarśatejasā hi pratihatena nāyanena tejasā prakāśitaṃ pratyakṣam eva mukham avagamyata iti śabdādhikaraṇe vakṣyate. ata āha -- na ceti. ayam abhiprāyaḥ -- yadā hy ayaṃ pratyakṣeṣv aṅgulyādiṣv ādarśavartinā pratibimbena tādṛktve viditavyāptir bhavati, tadā mukham apy ādarśagataṃ bimbānurūpam anuminoti. itarathā tv aṅgulisannikarṣo 'py anyarūpam anyādṛktayā bodhayatīti sambhāvayet. ato na tādṛktvaṃ niścinuyād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तु वेदं प्रत्यक्षं, किम् इति सूक्ष्मेक्षिकया, विशदतरम् एवानुमानम् उपदर्शयामः, यत्र गम्यगमकयोस् सादृश्यम् अवगम्यत इत्य् आह -- प्रत्यक्षतेति। गतानाम् इत्य् अनुमानविषयसिद्ध्यर्थम् अप्रत्यक्षतां दर्शायतीति

astu vedaṃ pratyakṣaṃ, kim iti sūkṣmekṣikayā, viśadataram evānumānam upadarśayāmaḥ, yatra gamyagamakayos sādṛśyam avagamyata ity āha -- pratyakṣateti. gatānām ity anumānaviṣayasiddhyartham apratyakṣatāṃ darśāyatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् अपीदम् उक्तम् -- शाब्दे हि सकृदुक्तम् एव वाक्यं सहसा नानार्थान् प्रतिभासयति विरुद्धानविरुद्धांश् च, चोदनालक्षणो ऽर्थो धर्मः, श्वेतो धावतीति च यथा, नैवम् अनुमाने। धूमो हि येनैव विदितव्याप्तिस् तत्रैकत्रैवे धियम् आदधाति। अतश् शब्दानुमानयोर् भेदः। प्रयोगश् च भवति -- शब्दो ऽनुमानाद् भिन्नः, एकदा नानार्थप्रतिभासाद् अक्षवद् इति। अवीतहेतुर् वा, लिङ्गम् एकं एव ३,११४ प्रकाशयति, यथा धूमादि, न च तथा शब्दः, अतो भिद्यत इति। तदुपन्यस्य दूषयति -- एकवाक्याद् इति। अनेनापि प्रकारेण न भिन्नतेत्य् अर्थ इति

yad apīdam uktam -- śābde hi sakṛduktam eva vākyaṃ sahasā nānārthān pratibhāsayati viruddhānaviruddhāṃś ca, codanālakṣaṇo 'rtho dharmaḥ, śveto dhāvatīti ca yathā, naivam anumāne. dhūmo hi yenaiva viditavyāptis tatraikatraive dhiyam ādadhāti. ataś śabdānumānayor bhedaḥ. prayogaś ca bhavati -- śabdo 'numānād bhinnaḥ, ekadā nānārthapratibhāsād akṣavad iti. avītahetur vā, liṅgam ekaṃ eva 3,114 prakāśayati, yathā dhūmādi, na ca tathā śabdaḥ, ato bhidyata iti. tadupanyasya dūṣayati -- ekavākyād iti. anenāpi prakāreṇa na bhinnatety artha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् इति न भिन्नता, अत आह -- लिङ्गस्यापीति। अनैकान्तिको हेतुर् इति भावः। हेतुर् हि धूमो ऽग्नित्वम् उष्णत्वं दाहकत्वम् इन्धनविकारत्वं च एकदैव प्रतिपादयति। तथा विरुद्धः -- नित्यश् शब्दः कृतकत्वाद् इति, विवक्षानुसारेण तावन्नित्यत्वां प्रतिपादयति, व्याप्तिबलेन चानित्यत्वम् अतो ऽनैकान्तिको हेतुर् इति। ननु न विरुद्धो ऽनेकम् अर्थं प्रतिपादयति, व्याप्तिबलेन हि लिङ्गं प्रतिपादकं भवति। अतः कृतकत्वम् अनित्यत्वेन व्याप्तम् इति तद् एव गमयति, विरुद्धार्थव्याप्तिस् त्व् एकस्य विरोधाद् एव न सम्भवतीति। तत् तावद् आशङ्कते -- विरोधाद् इति। उत्तरम् आह -- स्याद् इति। विवक्षितार्थप्रतिपादने हि शब्दस्य शक्तिर् अवगता, अतस् सो ऽप्य् एकदैकम् अर्थं प्रतिपादयति, अर्थान्तरे त्व् असाव् अपि विरोधाद् अनागमक एवेति

kim iti na bhinnatā, ata āha -- liṅgasyāpīti. anaikāntiko hetur iti bhāvaḥ. hetur hi dhūmo 'gnitvam uṣṇatvaṃ dāhakatvam indhanavikāratvaṃ ca ekadaiva pratipādayati. tathā viruddhaḥ -- nityaś śabdaḥ kṛtakatvād iti, vivakṣānusāreṇa tāvannityatvāṃ pratipādayati, vyāptibalena cānityatvam ato 'naikāntiko hetur iti. nanu na viruddho 'nekam arthaṃ pratipādayati, vyāptibalena hi liṅgaṃ pratipādakaṃ bhavati. ataḥ kṛtakatvam anityatvena vyāptam iti tad eva gamayati, viruddhārthavyāptis tv ekasya virodhād eva na sambhavatīti. tat tāvad āśaṅkate -- virodhād iti. uttaram āha -- syād iti. vivakṣitārthapratipādane hi śabdasya śaktir avagatā, atas so 'py ekadaikam arthaṃ pratipādayati, arthāntare tv asāv api virodhād anāgamaka eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूयसां चैकार्थानां वाक्यानां नानेन हेतुना भेदस् सिध्यतीत्य् आह -- यत्र चेति। न केवलं विरुद्धम् अनेकं शब्दो न प्रतिपादयति, किन् तु अविरुद्धम् अपि। उक्तम् इदं - विवक्षिते शब्दः प्रमाणम् इति। सकृदुच्चरिताच् च वाक्याद् एकैव वक्तृगामिनी विवक्षोन्नीयत इति। तदनुसारेणार्थो ऽप्य् एक एव बुद्धो भवति। अतो न क्वचिद् अनेकार्थप्रतिपादनम् इत्य् असिद्धो हेतुर् इत्य् आह -- सकृद् इति

bhūyasāṃ caikārthānāṃ vākyānāṃ nānena hetunā bhedas sidhyatīty āha -- yatra ceti. na kevalaṃ viruddham anekaṃ śabdo na pratipādayati, kin tu aviruddham api. uktam idaṃ - vivakṣite śabdaḥ pramāṇam iti. sakṛduccaritāc ca vākyād ekaiva vaktṛgāminī vivakṣonnīyata iti. tadanusāreṇārtho 'py eka eva buddho bhavati. ato na kvacid anekārthapratipādanam ity asiddho hetur ity āha -- sakṛd iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् अस्ति तावदनेकार्थप्रतिभानं शब्दात्, प्रमाणं त्व् एकत्र भवतु नाम, एतावता च सिद्धम् अनुमानाद् वैधर्म्यत आह -- यस् त्व् इति। यथा हि ३,११५ न्याय्यवचनव्यक्तिपरिचयात् पूर्वं शब्दाद् अनेकार्थाः परिप्लवन्ते, तथा लिङ्गे ऽपि धूमादाव् अस्फुटविदिते ऽनेकार्थप्रतिभानं दृष्टम् एव। भवति हि दूराद् धूमो ऽयम् आहोस्विद् धूलिसन्तान इति संशयानस्याग्निवातावर्तयोर् अनवस्थितो वितर्क इति

nanv asti tāvadanekārthapratibhānaṃ śabdāt, pramāṇaṃ tv ekatra bhavatu nāma, etāvatā ca siddham anumānād vaidharmyata āha -- yas tv iti. yathā hi 3,115 nyāyyavacanavyaktiparicayāt pūrvaṃ śabdād anekārthāḥ pariplavante, tathā liṅge 'pi dhūmādāv asphuṭavidite 'nekārthapratibhānaṃ dṛṣṭam eva. bhavati hi dūrād dhūmo 'yam āhosvid dhūlisantāna iti saṃśayānasyāgnivātāvartayor anavasthito vitarka iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा शब्दे दृष्टान्तानभिधानम् अपि धूमादौ व्यभिचारान् न भेदहेतुर् इत्य् आह -- दृष्टान्तेति। कथं व्यभिचारः, अत आह -- प्रसिद्धत्वाद् इति

tathā śabde dṛṣṭāntānabhidhānam api dhūmādau vyabhicārān na bhedahetur ity āha -- dṛṣṭānteti. kathaṃ vyabhicāraḥ, ata āha -- prasiddhatvād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् अप्रसिद्धे तावद् अस्ति दृष्टान्तापेक्षा, शब्दे तु तद् अपि नास्तीत्य् अत आह -- अनभ्यस्त इति। अपेक्षाम् एव दर्शयति -- अत्रेति। यत्र ह्य् अप्रसिद्धपदार्थगोचरस् संशयो भवति, तत्र यावद् अयं शब्दो ऽमुष्मिन्न् अर्थे वृद्धैर् आचरित इति चिरेण प्रणिधाय न बुध्यते, न तावत् तम् अर्थं निश्चिनुयाद् इति। तद् एवं तावद् भेदवादिभिर् न भेदहेतवस् सम्यगुक्ता इति दर्शितम्

nanv aprasiddhe tāvad asti dṛṣṭāntāpekṣā, śabde tu tad api nāstīty ata āha -- anabhyasta iti. apekṣām eva darśayati -- atreti. yatra hy aprasiddhapadārthagocaras saṃśayo bhavati, tatra yāvad ayaṃ śabdo 'muṣminn arthe vṛddhair ācarita iti cireṇa praṇidhāya na budhyate, na tāvat tam arthaṃ niścinuyād iti. tad evaṃ tāvad bhedavādibhir na bhedahetavas samyaguktā iti darśitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बौद्धोक्ताभेदहेतुनिरासो ऽपि तैर् न कृत इत्य् आह -- परोक्ता इति। तान् एवाभेदहेतून् उपन्यस्यति -- शब्दानुमानयोर् इति सार्धद्वयेन। अस्यार्थः -- यथा धूमाद् अग्न्यनुमानम् अन्वयव्यतिरेकजम्, एकस्य च धूमस्य प्रत्यक्षदर्शनात्, ३,११६ सम्बन्धपूर्वकं च भवति, एवं शब्दाद् अपि ज्ञानं जायमानम् एवं जायते। प्रत्यक्षाच् च तदन्यत् प्रमाणं, प्रत्यक्षादृष्टं चार्थं बोधयति, सामान्यविषयं च शाब्दं, त्रैकाल्याश्रयं च। अतो न भिद्यते। इदं च साधनवाक्यस्यार्थकथनम्। साधनप्रयोगास् त्व् एवं दर्शयितव्याः -- शाब्दं ज्ञानम् अनुमानम् अन्वयव्यतिरेकजत्वात् अग्न्यनुमानवद् इति। एकप्रत्यक्षदर्शनोत्पत्तेः, तद्वद् एव सम्बन्धपूर्वकत्वं (?वा।च) हेतुः। ताव् एव साध्यदृष्टान्तौ। न च वाच्यम् अन्वयव्यतिरेकजत्वात् सम्बन्धपूर्वकत्वं न भिद्यते, अन्वयव्यतिरेकात्मकत्वाद् अनुमानसम्बन्धस्येति। पूर्वं हि सम्बन्धविशेषजत्वं हेतुर् उक्तः इदानीं त्व् अविवक्षितविशेषं सम्बन्धसामान्यपूर्वकत्वम् इति। एवम् उत्तरेष्व् अपि त्रिषु पूर्ववत्साध्यदृष्टान्तयोजना कार्या। चतुर्थे त्व् अग्न्यनुमानं प्रदर्शनमात्रम्। भविष्यद्वृत्तवृ(?त्त्य।ष्ट्य)नुमाने अपि दर्शयितव्ये इति ॥ ३५ - ३७ ॥ मीमांसकैकदेशिनां भेदहेतुम् इदानीं दूषयितुम् उपन्यस्यति -- कैश्चिद् इति। विषयान्तरम् एव दर्शयति -- पूर्वाभ्याम् इति। अयम् अभिप्रायः -- यद्यदपरिच्छिन्ने प्रवर्तते तत् ततो भिद्यते, अनुमानम् इव प्रत्यक्षात्। शास्त्रं च पूर्वद्वयापरिच्छिन्ने ऽर्थे प्रवर्तते। ततस् ताभ्यां भिद्यते। किं पुनः प्रत्यक्षाद् भेदप्रतिपादनेन प्रयोजनम्, न हि तदभेदः कैश्चिद् आश्रितः, यन् निराक्रियते। उच्यते। अस्त्य् एव केषाञ्चिद् विभ्रमः, श्रोत्रव्यापाराश्रयाज् जायमानम् इदं शाब्दं श्रोत्रप्रत्यक्षम् एव, तदन्वयव्यतिरेकानुविधानात्। अत एव बधिरस्य न भवतीति। तद् अनेन प्रत्यक्षतो भेदप्रतिपादनेन निराक्रियते। एवं हि मन्यते -- विद्यमानोपलम्भनं प्रत्यक्षम् इति दर्शितम्। इदं तु शाब्दं त्रिकालार्थविषयम् अतः कथं प्रत्यक्षो ऽन्तर्भविष्यति। बधिरस् तु शब्दाश्रवणाद् अर्थं न जानाति, नार्थाश्रवणात्। प्रयोगश् च भवति -- शाब्दं प्रत्यक्षाद् भिन्नं, तदपरिच्छिन्नविषयत्वाद् अनुमानवद् इति

bauddhoktābhedahetunirāso 'pi tair na kṛta ity āha -- paroktā iti. tān evābhedahetūn upanyasyati -- śabdānumānayor iti sārdhadvayena. asyārthaḥ -- yathā dhūmād agnyanumānam anvayavyatirekajam, ekasya ca dhūmasya pratyakṣadarśanāt, 3,116 sambandhapūrvakaṃ ca bhavati, evaṃ śabdād api jñānaṃ jāyamānam evaṃ jāyate. pratyakṣāc ca tadanyat pramāṇaṃ, pratyakṣādṛṣṭaṃ cārthaṃ bodhayati, sāmānyaviṣayaṃ ca śābdaṃ, traikālyāśrayaṃ ca. ato na bhidyate. idaṃ ca sādhanavākyasyārthakathanam. sādhanaprayogās tv evaṃ darśayitavyāḥ -- śābdaṃ jñānam anumānam anvayavyatirekajatvāt agnyanumānavad iti. ekapratyakṣadarśanotpatteḥ, tadvad eva sambandhapūrvakatvaṃ (?vā/ca) hetuḥ. tāv eva sādhyadṛṣṭāntau. na ca vācyam anvayavyatirekajatvāt sambandhapūrvakatvaṃ na bhidyate, anvayavyatirekātmakatvād anumānasambandhasyeti. pūrvaṃ hi sambandhaviśeṣajatvaṃ hetur uktaḥ idānīṃ tv avivakṣitaviśeṣaṃ sambandhasāmānyapūrvakatvam iti. evam uttareṣv api triṣu pūrvavatsādhyadṛṣṭāntayojanā kāryā. caturthe tv agnyanumānaṃ pradarśanamātram. bhaviṣyadvṛttavṛ(?ttya/ṣṭya)numāne api darśayitavye iti || 35 - 37 || mīmāṃsakaikadeśināṃ bhedahetum idānīṃ dūṣayitum upanyasyati -- kaiścid iti. viṣayāntaram eva darśayati -- pūrvābhyām iti. ayam abhiprāyaḥ -- yadyadaparicchinne pravartate tat tato bhidyate, anumānam iva pratyakṣāt. śāstraṃ ca pūrvadvayāparicchinne 'rthe pravartate. tatas tābhyāṃ bhidyate. kiṃ punaḥ pratyakṣād bhedapratipādanena prayojanam, na hi tadabhedaḥ kaiścid āśritaḥ, yan nirākriyate. ucyate. asty eva keṣāñcid vibhramaḥ, śrotravyāpārāśrayāj jāyamānam idaṃ śābdaṃ śrotrapratyakṣam eva, tadanvayavyatirekānuvidhānāt. ata eva badhirasya na bhavatīti. tad anena pratyakṣato bhedapratipādanena nirākriyate. evaṃ hi manyate -- vidyamānopalambhanaṃ pratyakṣam iti darśitam. idaṃ tu śābdaṃ trikālārthaviṣayam ataḥ kathaṃ pratyakṣo 'ntarbhaviṣyati. badhiras tu śabdāśravaṇād arthaṃ na jānāti, nārthāśravaṇāt. prayogaś ca bhavati -- śābdaṃ pratyakṣād bhinnaṃ, tadaparicchinnaviṣayatvād anumānavad iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,११७ तद् इमं प्रत्यक्षतो भेदम् अभ्युपेत्यानुमानाद् भेदकारणं निराकरोति -- तत्रापीति। एवं हि मन्यते -- यद्य् अनुमानापरिच्छिन्नविषयतया भेदोभिधीयते, तर्हि पुंवाक्यानाम् अनागमत्वम्, प्रमाणान्तरपरिच्छिन्नविषयवात्, वेदवाक्यान्य् एव तु मानान्तराविषयार्थानि भिद्यन्ते इत्य् अव्यापको हेतुर् इति। किं पुनर् इदम् अनिष्टम् आपादितम्, नन्व् इष्यत एव पुंवचसाम् अनागमत्वम्, आगमो हि शास्त्रम्, अप्राप्ते शास्त्रम् अर्थवद् इति वक्ष्यति। इमानि पुनः प्रमाणान्तरप्राप्तविषयप्रतिपादकानीत्य् अनुवादवाक्यान्य् एव। अत एव शास्त्रम् एव वेदवाक्यं भिन्नतया पक्षीकृतं शास्त्रम् अर्थे प्रवर्तत इति। तद्भेदस्यैवोपयोगाद् इति भावः। तद् एतद् आह -- तथेति। अत्र दूषणम् आह -- प्रत्यय इति। एवम् अयं पुंवचनाप्रामाण्यवादी वक्तव्यः। किम् अस्ति तेभ्यो ऽर्थप्रत्ययो न वा, न तावन् नास्ति, सर्वलोकव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात्। सतस् तु नानिमित्तोत्पत्तिस् सम्भवतीति विमित्तं वाच्यम्। न च शब्दाद् अन्यन्निमित्तम् अस्योपपद्यत इति जातम् असन्दिग्धम् अवाधितं च ज्ञानान्तरेण प्रमाणम् एव पुंवचनजनितं ज्ञानम् इति नास्यानागमत्वाभ्युपगमो युक्त इति। इतरस् त्व् अनुमानान्तर्भावाभिप्रायेणाह -- वक्तृबुद्धेर् इति। अयम् अभिप्रायः -- विसंवादभूयिष्ठानि हि पुंवचनानि, तन्नैतानि श्रुतमात्राण्य् एवार्थं निश्चाययन्ति। न चानिश्चितो ऽर्थो ज्ञातो भवति, निश्चयस्यैव ज्ञानत्वात्। अतः प्राङ्निश्चयोत्पत्तेर् ज्ञानाभाव एवेति किं निमित्तप्रयत्नेन। यदा तु वक्तैवम् अवधारितव्याप्तिर् भवति -- न चायम् अनवगतं ब्रवीतीति, तदा तद्वाक्याद् एव ज्ञानकार्यात् कारणभूतं ज्ञानम् अनुमाय ज्ञानस्यार्थाव्यभिचारेणार्थो निश्चीयते। तस्यां चावस्थायां ज्ञानलिङ्गावगतत्वाद् अर्थस्य वाक्यम् अनुवादकम् एव। अतो नागम इति। सिद्धान्तवादी त्व् आह -- कुतो न्वसाव् इति। अयम् अभिप्रायः -- अवगता हि बुद्धिर् अर्थं निश्चाययति। न चास्याः किञ्चिद् अवगमे कारणम् अस्तीति वक्ष्याम इति

3,117 tad imaṃ pratyakṣato bhedam abhyupetyānumānād bhedakāraṇaṃ nirākaroti -- tatrāpīti. evaṃ hi manyate -- yady anumānāparicchinnaviṣayatayā bhedobhidhīyate, tarhi puṃvākyānām anāgamatvam, pramāṇāntaraparicchinnaviṣayavāt, vedavākyāny eva tu mānāntarāviṣayārthāni bhidyante ity avyāpako hetur iti. kiṃ punar idam aniṣṭam āpāditam, nanv iṣyata eva puṃvacasām anāgamatvam, āgamo hi śāstram, aprāpte śāstram arthavad iti vakṣyati. imāni punaḥ pramāṇāntaraprāptaviṣayapratipādakānīty anuvādavākyāny eva. ata eva śāstram eva vedavākyaṃ bhinnatayā pakṣīkṛtaṃ śāstram arthe pravartata iti. tadbhedasyaivopayogād iti bhāvaḥ. tad etad āha -- tatheti. atra dūṣaṇam āha -- pratyaya iti. evam ayaṃ puṃvacanāprāmāṇyavādī vaktavyaḥ. kim asti tebhyo 'rthapratyayo na vā, na tāvan nāsti, sarvalokavyavahārocchedaprasaṅgāt. satas tu nānimittotpattis sambhavatīti vimittaṃ vācyam. na ca śabdād anyannimittam asyopapadyata iti jātam asandigdham avādhitaṃ ca jñānāntareṇa pramāṇam eva puṃvacanajanitaṃ jñānam iti nāsyānāgamatvābhyupagamo yukta iti. itaras tv anumānāntarbhāvābhiprāyeṇāha -- vaktṛbuddher iti. ayam abhiprāyaḥ -- visaṃvādabhūyiṣṭhāni hi puṃvacanāni, tannaitāni śrutamātrāṇy evārthaṃ niścāyayanti. na cāniścito 'rtho jñāto bhavati, niścayasyaiva jñānatvāt. ataḥ prāṅniścayotpatter jñānābhāva eveti kiṃ nimittaprayatnena. yadā tu vaktaivam avadhāritavyāptir bhavati -- na cāyam anavagataṃ bravītīti, tadā tadvākyād eva jñānakāryāt kāraṇabhūtaṃ jñānam anumāya jñānasyārthāvyabhicāreṇārtho niścīyate. tasyāṃ cāvasthāyāṃ jñānaliṅgāvagatatvād arthasya vākyam anuvādakam eva. ato nāgama iti. siddhāntavādī tv āha -- kuto nvasāv iti. ayam abhiprāyaḥ -- avagatā hi buddhir arthaṃ niścāyayati. na cāsyāḥ kiñcid avagame kāraṇam astīti vakṣyāma iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,११८ अतः स्वयम् एवानवगता नार्थस्य लिङ्गम् इत्य् आह -- नेति। ननूक्तं कार्यात् शब्दाद् अनुमास्यते, अत आह -- न शब्द इति। यथा नोभयम् उभयत्र लिङ्गं, तथा दर्शयति -- विशेष इति। अनुमानं हि व्याप्तिबलेन भवति, इह च वाक्यसामान्यं ज्ञानसामान्येन व्याप्तम् अवगतम् इति ततस् तत् सिध्येद्, ज्ञानमात्राच् चार्थमात्रम्, न चेह तथा, ज्ञानार्थविशेषयोर् अनुमित्सितत्वात्। तयोश् च सम्बन्धग्रहणाभावेनाननुमेयत्वात्। ननु यत्राप्तो वाक्यं प्रयुङ्क्ते तद् एव ज्ञात्वा प्रयुङ्क्त इति विज्ञानविशेषेणैव सम्बन्धो ऽवगतः। अतस् स एवानुमास्यते। यद्य् एवम्, अवगतस् तर्हि प्राग् एव वाक्याद् अर्थः, न ह्य् अन्यथा यत्र प्रयुङ्क्त इति शक्यते वक्तुम्। अपि चाविदिते प्रथमम् अर्थे कथं ज्ञानम् अनुमातव्यम्। किम् अज्ञासीद् अयं वक्ता किञ्चिद् इति, आहोस्विद् इमम् अर्थम् इति, नाप्रतिपन्नम् इदमा शक्यते प्रतिनिर्देष्टुम्। न चार्थोपरागम् अन्तरेण ज्ञानस्य विशेषस् सम्भवति यो ऽनुमीयते। न चाकर्मकं ज्ञानमात्रम् अनुमीयते। न च ततो ऽर्थविशेषस् सिध्यति। न चानिश्चितं ज्ञानं, संशयात्मनो विज्ञानविधाया दर्शितत्वात्। न चैवं पुंवाक्येभ्यस् सन्देहः। या तु क्वचिद् व्यभिचाराद् अप्रामाण्याशङ्का सा आप्तत्वादिना निराक्रियत इत्य् उक्तम्। यदि त्व् एवं ज्ञानविशेषावगतिर् उच्यते, य एवम् अवधारितो भवति -- नायम् अनन्वितार्थानि पदानि प्रयुङ्क्ते, न चानवगतान्वयानि, तन् नूनम् अमीषाम् अनेनान्वयो ज्ञात इति। किम् इदानीं विदितपदपदार्थसङ्गतिः श्रोता पुंवाक्याद् अर्थं न बुध्यत एव। यद्य् एवम् अनुत्तरा गुरवः। जाता तु बुद्धिर् असन्दिग्धाविपर्यस्ता च न वेदवाक्यजनिताया धियो विशिष्येत। शङ्कामात्रं तु कथञ्चिद् वेदे ऽपि वाक्यत्वादिना भवतीति न तावता तदप्रामाण्यम्। ताभ्याम् इति। बुद्धिशब्दाभ्याम् इत्य् अर्थः

3,118 ataḥ svayam evānavagatā nārthasya liṅgam ity āha -- neti. nanūktaṃ kāryāt śabdād anumāsyate, ata āha -- na śabda iti. yathā nobhayam ubhayatra liṅgaṃ, tathā darśayati -- viśeṣa iti. anumānaṃ hi vyāptibalena bhavati, iha ca vākyasāmānyaṃ jñānasāmānyena vyāptam avagatam iti tatas tat sidhyed, jñānamātrāc cārthamātram, na ceha tathā, jñānārthaviśeṣayor anumitsitatvāt. tayoś ca sambandhagrahaṇābhāvenānanumeyatvāt. nanu yatrāpto vākyaṃ prayuṅkte tad eva jñātvā prayuṅkta iti vijñānaviśeṣeṇaiva sambandho 'vagataḥ. atas sa evānumāsyate. yady evam, avagatas tarhi prāg eva vākyād arthaḥ, na hy anyathā yatra prayuṅkta iti śakyate vaktum. api cāvidite prathamam arthe kathaṃ jñānam anumātavyam. kim ajñāsīd ayaṃ vaktā kiñcid iti, āhosvid imam artham iti, nāpratipannam idamā śakyate pratinirdeṣṭum. na cārthoparāgam antareṇa jñānasya viśeṣas sambhavati yo 'numīyate. na cākarmakaṃ jñānamātram anumīyate. na ca tato 'rthaviśeṣas sidhyati. na cāniścitaṃ jñānaṃ, saṃśayātmano vijñānavidhāyā darśitatvāt. na caivaṃ puṃvākyebhyas sandehaḥ. yā tu kvacid vyabhicārād aprāmāṇyāśaṅkā sā āptatvādinā nirākriyata ity uktam. yadi tv evaṃ jñānaviśeṣāvagatir ucyate, ya evam avadhārito bhavati -- nāyam ananvitārthāni padāni prayuṅkte, na cānavagatānvayāni, tan nūnam amīṣām anenānvayo jñāta iti. kim idānīṃ viditapadapadārthasaṅgatiḥ śrotā puṃvākyād arthaṃ na budhyata eva. yady evam anuttarā guravaḥ. jātā tu buddhir asandigdhāviparyastā ca na vedavākyajanitāyā dhiyo viśiṣyeta. śaṅkāmātraṃ tu kathañcid vede 'pi vākyatvādinā bhavatīti na tāvatā tadaprāmāṇyam. tābhyām iti. buddhiśabdābhyām ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो वक्त्रभिप्रायावगतौ प्रत्यक्षादिप्रमाणासम्भवात् तदनवगमे ३,११९ चार्थानुमानानुपपत्तेश् श्रोतुर् अप्राप्तपूर्वम् अर्थं प्रापयन्ती पुरुषोक्तिर् वेदवदागम एवेत्य् आह -- तेनेति

ato vaktrabhiprāyāvagatau pratyakṣādipramāṇāsambhavāt tadanavagame 3,119 cārthānumānānupapatteś śrotur aprāptapūrvam arthaṃ prāpayantī puruṣoktir vedavadāgama evety āha -- teneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् अपि चेदम् उच्यते। वेदस् तावद् भिन्नविषयतया प्रमाणान्तरम् एवेति, तद् अपि मनोरथमात्रम् एवेत्य् आह -- न चापीति। न शक्यते वक्तुम् इत्य् अभिप्रायः। किम् इति न शक्यते। अत आह -- लिङ्गम् इति। यदा पूर्वोक्तैर् हेतुभिर् अविशेषेण सर्वम् एव शाब्दम् अनुमानाद् अभिन्नम् इत्य् उक्तं, तदा कथं तद्गोचरस्याननुमेयत्वं भविष्यतीति भावः

yad api cedam ucyate. vedas tāvad bhinnaviṣayatayā pramāṇāntaram eveti, tad api manorathamātram evety āha -- na cāpīti. na śakyate vaktum ity abhiprāyaḥ. kim iti na śakyate. ata āha -- liṅgam iti. yadā pūrvoktair hetubhir aviśeṣeṇa sarvam eva śābdam anumānād abhinnam ity uktaṃ, tadā kathaṃ tadgocarasyānanumeyatvaṃ bhaviṣyatīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् अर्थात्मना तावल्लिङ्गेनाननुमितपूर्वम् अर्थं वेदो बोधयतीति प्रमाणान्तरं भविष्यतीत्य् अत आह -- न चेति। धूमवत्त्वकृतकत्वादीनां हि सत्य् अप्य् अवान्तरभेदे यथैव त्रैलक्षण्यापरित्यागेनानुमानत्वम् एवम् इहापि स्यात्। यदि तु तद् एव नास्तीत्य् उच्यते, तत् तर्हि वचनीयम्, किम् अवान्तरभेदोपन्यासेनेति

nanv arthātmanā tāvalliṅgenānanumitapūrvam arthaṃ vedo bodhayatīti pramāṇāntaraṃ bhaviṣyatīty ata āha -- na ceti. dhūmavattvakṛtakatvādīnāṃ hi saty apy avāntarabhede yathaiva trailakṣaṇyāparityāgenānumānatvam evam ihāpi syāt. yadi tu tad eva nāstīty ucyate, tat tarhi vacanīyam, kim avāntarabhedopanyāseneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ये तु प्रक्षीणशक्तयो ऽभेदम् एवाश्रित्यैकदेशिनः प्रत्यवस्थिताः, तद् दर्शयति -- एवं स्थित इति। अयं हि तेषाम् अभिप्रायः -- चोदनाप्रामाण्यं हि प्रतिज्ञातं, तच् चानुमानत्वे ऽपि वेदवचसस् सिध्यत्य् एव। यथैव हि शब्दमध्याद् वेदः प्रमाणम्। एवम् अनुमानेभ्यो वेदोनुमानम् इति किम् अतिप्रयत्नतो भेदप्रतिपादनेनेति। ननु भविष्यत्वाद् धर्मो नानुमीयते इत्य् उक्तं भाष्यकारेण। अतो ऽनुमानत्वाभ्युपगमे तद्विरोधो भवेद् अत आह -- भविष्यतीति। अर्थरूपलिङ्गाभिप्रायेण तन्निराकृतम् इत्य् अर्थः

anye tu prakṣīṇaśaktayo 'bhedam evāśrityaikadeśinaḥ pratyavasthitāḥ, tad darśayati -- evaṃ sthita iti. ayaṃ hi teṣām abhiprāyaḥ -- codanāprāmāṇyaṃ hi pratijñātaṃ, tac cānumānatve 'pi vedavacasas sidhyaty eva. yathaiva hi śabdamadhyād vedaḥ pramāṇam. evam anumānebhyo vedonumānam iti kim atiprayatnato bhedapratipādaneneti. nanu bhaviṣyatvād dharmo nānumīyate ity uktaṃ bhāṣyakāreṇa. ato 'numānatvābhyupagame tadvirodho bhaved ata āha -- bhaviṣyatīti. artharūpaliṅgābhiprāyeṇa tannirākṛtam ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,१२० एतद् अपि दूषयति -- संज्ञेति। यदि पश्चान्मानसामान्याद् अनुमानत्वं तद् अस्तु, न च तदभ्युपगमे दोष इत्य् अर्थः। लक्षणैकत्वेन त्व् अभेद इष्टे ऽनुमानलक्षणाभावात् प्रमाणान्तरानभ्युपगमाच् चाप्रामाण्यम् एव वेदवचसाम् आपद्यत इत्य् आह -- लक्षणेनेति

3,120 etad api dūṣayati -- saṃjñeti. yadi paścānmānasāmānyād anumānatvaṃ tad astu, na ca tadabhyupagame doṣa ity arthaḥ. lakṣaṇaikatvena tv abheda iṣṭe 'numānalakṣaṇābhāvāt pramāṇāntarānabhyupagamāc cāprāmāṇyam eva vedavacasām āpadyata ity āha -- lakṣaṇeneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननूक्तं लक्षणैकत्वम् आप्तवादाविसंवादसामान्याद् इत्य् अत्राह -- आप्तवादेति। पुंवाक्यानाम् अनेन प्रकारेणानुमानत्वात् प्रामाण्यं सिद्ध्यति न वेदवचसाम् इति भावः

nanūktaṃ lakṣaṇaikatvam āptavādāvisaṃvādasāmānyād ity atrāha -- āptavādeti. puṃvākyānām anena prakāreṇānumānatvāt prāmāṇyaṃ siddhyati na vedavacasām iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् इति न सिद्ध्यति। अत आह -- वेदे त्व् इति। आप्तनराभावात् तावन्नाप्तवादत्वेनाविसंवादाद् अनुमानम्। न चातीन्द्रियैर् अर्थैर् वेदानां सम्बन्धानुभवस् सिध्यतीत्य् अप्रमाणम् एव भवेयुः। नाप्तसन्दृब्धा वेदा इति वेदाधिकरणे वक्ष्यतीति

kim iti na siddhyati. ata āha -- vede tv iti. āptanarābhāvāt tāvannāptavādatvenāvisaṃvādād anumānam. na cātīndriyair arthair vedānāṃ sambandhānubhavas sidhyatīty apramāṇam eva bhaveyuḥ. nāptasandṛbdhā vedā iti vedādhikaraṇe vakṣyatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु प्रमाणान्तरसङ्गतार्थानि वेदैकदेशभूतानि क्षेपिष्ठादिवाक्यानि दृष्ट्वा इतराण्य् अप्य् अग्निहोत्रादिवाक्यानि वेदत्वात् सत्यार्थान्य् अनुमास्यन्ते। अतो ऽस्ति लक्षणेनानुमानत्वम् इत्य् आह -- नन्व् इति

nanu pramāṇāntarasaṅgatārthāni vedaikadeśabhūtāni kṣepiṣṭhādivākyāni dṛṣṭvā itarāṇy apy agnihotrādivākyāni vedatvāt satyārthāny anumāsyante. ato 'sti lakṣaṇenānumānatvam ity āha -- nanv iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,१२१ एतद् अपि दूषयति -- नादित्येति। आदित्ययूपवाक्ये वर्तमानो वेदत्वहेतुर् अनैकान्तिक इति। ननु नेदं वाक्यम् असत्यार्थम्, आदित्यशब्दो हि सारूप्याद् गौणो यूपे वर्तत इति तत्सिद्धिसूत्रे वक्ष्यते, अत आह -- तद्वद् इति। कर्मफलसम्बन्धवाक्यान्य् अपि तद्वद् एव गौणानि भवेयुर् इति। अपि च प्राक् स्वमहिम्ना वेदप्रामाण्यबलेनाप्रामाण्यानुमानानि प्रत्युक्तानि। अनुमानत्वाभ्युपगमे तुल्यबलतया तान्य् अपि दुर्वारप्रसरणानीत्य् आह -- नात इति

3,121 etad api dūṣayati -- nādityeti. ādityayūpavākye vartamāno vedatvahetur anaikāntika iti. nanu nedaṃ vākyam asatyārtham, ādityaśabdo hi sārūpyād gauṇo yūpe vartata iti tatsiddhisūtre vakṣyate, ata āha -- tadvad iti. karmaphalasambandhavākyāny api tadvad eva gauṇāni bhaveyur iti. api ca prāk svamahimnā vedaprāmāṇyabalenāprāmāṇyānumānāni pratyuktāni. anumānatvābhyupagame tulyabalatayā tāny api durvāraprasaraṇānīty āha -- nāta iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो लक्षणभेदेनैव शब्दस्य प्रमाणान्तरत्वे इष्यमाणे वेदाः प्रमाणं भवन्ति। लोकवेदयोश् च समम् एव प्रमाणता सिद्धेत्य् आह -- तस्माद् इति

ato lakṣaṇabhedenaiva śabdasya pramāṇāntaratve iṣyamāṇe vedāḥ pramāṇaṃ bhavanti. lokavedayoś ca samam eva pramāṇatā siddhety āha -- tasmād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षणम् अपि यथा परैर् आश्रितम् -- आप्तोपदेशश् शब्द इति, तथाप्य् आप्ताभावान् न प्रामाण्यं वेदस्येति तन्नाश्रयणीयम् इत्य् आह -- तेनेति वेदान्तेन। लोके ऽपि नाप्तत्वं प्रामाण्ये कारणम् इत्य् आह -- लोक इति

lakṣaṇam api yathā parair āśritam -- āptopadeśaś śabda iti, tathāpy āptābhāvān na prāmāṇyaṃ vedasyeti tannāśrayaṇīyam ity āha -- teneti vedāntena. loke 'pi nāptatvaṃ prāmāṇye kāraṇam ity āha -- loka iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारणम् आह -- पुरस्ताद् इति। आप्तत्वेन ह्य् अपवादाशङ्कानिराकरणमात्रम्। प्रामाण्यं तु सर्वसंविदां सहजम् एवेति स्वतःप्रामाण्यवादे वर्णितम् इति। किं तर्ह्य् आगमलक्षणम् अत आह -- तस्माद् इति। निर्दोषशब्दजनितं विज्ञानं प्रमाणम् इति

kāraṇam āha -- purastād iti. āptatvena hy apavādāśaṅkānirākaraṇamātram. prāmāṇyaṃ tu sarvasaṃvidāṃ sahajam eveti svataḥprāmāṇyavāde varṇitam iti. kiṃ tarhy āgamalakṣaṇam ata āha -- tasmād iti. nirdoṣaśabdajanitaṃ vijñānaṃ pramāṇam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.