तान् एव तदुक्तान् भेदहेतून् निराकर्तुम् उपन्यस्यति -- पूर्वसंस्कारेत्य् उक्तान्तेन। एवं हि तैर् उक्तम् -- शब्दे हि पूर्वसंस्कारयुक्तो ऽन्त्यो वर्णो, वाक्यं, आद्यो ऽपि वा वर्णः, सर्वे वा प्रत्येकं, सहिता वा, तेषाम् एव क्रमः पदानां वा वाक्यत्वजातिर् एव वावयवी वा निर्धूतनिखिलवर्णादिविभागः स्फोटो वा पदान्य् एव वा संहत्यार्थम् अभिदधति। एते च पदेष्व् अपि विकल्पा दर्शयितव्याः। तथा विवक्षाप्रयत्नादयश् च शब्दनिष्पत्तिहेतव इति। सर्वम् इदं धूमादौ न दृष्टम् इति तद्वैधर्म्याद् अ(न)नुमानत्वम् इति। अत्र दूषणम् आह -- तत्रेति। बौद्धेन शाब्दम् अनुमानाद् अभिन्नम् अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् उत्पत्तेः, धूमाद् अग्न्यनुमानवद् इत्य् उक्ते, यद् एतद् धूमादिवैधर्म्येण प्रत्यवस्थानम्, इयं वैधर्म्यसमा नाम जातिः, विकल्पसमा वा। का पुनर्जातिः। साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः। वादिना हि प्रयुक्ते प्रयोगे प्रसङ्गो जायते, स जायत इति जातिर् इत्य् उच्यते, स च प्रसङ्गः साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां प्रत्यवस्थानम्। ३,१०८ यत्रोदाहरणसाधर्म्येण वादिना हेतुर् उक्तः, तत्र यदा प्रतिवादिनो वैधर्म्येण प्रत्यवस्थानं भवति। यथा -- क्रियावान् आत्मा क्रियाहेतुगुणयोगात् लोष्टवद् इति वादिनोक्ते, प्रतिवादिनो वैधर्म्येण प्रत्यवस्थानं भवति -- यथा क्रियावद् द्रव्यम् अविभु दृष्टम्, यथा लोष्टम्, न तथात्मा, तस्मान् निष्क्रिय इति। सेयं वैधर्म्यसमा जातिर् इत्य् उच्यते। तथा धर्मान्तरविकल्पात्। यदा प्रतिवादिना साध्य(ध)र्मस्यापि विकल्प आपाद्यते, असौ विकल्पसमा नाम जातिर् उच्यते। यथास्मिन्न् एव प्रयोगे प्रतिवादी वदति, क्रियाहेतुगुणयुक्तं किञ्चिद् अविभु दृष्टं यथा लोष्टम्, किञ्चिद् विभु यथात्मा, एवं किञ्चित् क्रियावद् भविष्यति किञ्चिद् अक्रियावद् इति। एवम् इहापि परेणाभेदसाधने उक्ते धूमादिवैधर्म्यमात्रेण प्रत्यवस्थाने वैधर्म्यसमा नाम जातिर् आपाद्यते। धूमाद् अग्न्यनुमानं हि वाक्यविकल्पादिरहितम्। न च तथा शाब्दम्। अतो नानुमानम् इति। तथा विकल्पसमाप्य् एवं दर्शयितव्या। अन्वयव्यतिरेकजम् एव किञ्चिद् वाक्यविकल्पाद् इमद् दृष्टं यथा शाब्दम्, किञ्चिच् च न, धूमादिनाग्निज्ञानम्। एवं किञ्चिद् अनुमानं भविष्यति, किञ्चिद् अननुमानम् इति। जातिद्वयप्र(तिपादनात् प्र)त्युत्तरं च साधकम् इति न वचनीयम् इति
tān eva taduktān bhedahetūn nirākartum upanyasyati -- pūrvasaṃskārety uktāntena. evaṃ hi tair uktam -- śabde hi pūrvasaṃskārayukto 'ntyo varṇo, vākyaṃ, ādyo 'pi vā varṇaḥ, sarve vā pratyekaṃ, sahitā vā, teṣām eva kramaḥ padānāṃ vā vākyatvajātir eva vāvayavī vā nirdhūtanikhilavarṇādivibhāgaḥ sphoṭo vā padāny eva vā saṃhatyārtham abhidadhati. ete ca padeṣv api vikalpā darśayitavyāḥ. tathā vivakṣāprayatnādayaś ca śabdaniṣpattihetava iti. sarvam idaṃ dhūmādau na dṛṣṭam iti tadvaidharmyād a(na)numānatvam iti. atra dūṣaṇam āha -- tatreti. bauddhena śābdam anumānād abhinnam anvayavyatirekābhyām utpatteḥ, dhūmād agnyanumānavad ity ukte, yad etad dhūmādivaidharmyeṇa pratyavasthānam, iyaṃ vaidharmyasamā nāma jātiḥ, vikalpasamā vā. kā punarjātiḥ. sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānaṃ jātiḥ. vādinā hi prayukte prayoge prasaṅgo jāyate, sa jāyata iti jātir ity ucyate, sa ca prasaṅgaḥ sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānam. 3,108 yatrodāharaṇasādharmyeṇa vādinā hetur uktaḥ, tatra yadā prativādino vaidharmyeṇa pratyavasthānaṃ bhavati. yathā -- kriyāvān ātmā kriyāhetuguṇayogāt loṣṭavad iti vādinokte, prativādino vaidharmyeṇa pratyavasthānaṃ bhavati -- yathā kriyāvad dravyam avibhu dṛṣṭam, yathā loṣṭam, na tathātmā, tasmān niṣkriya iti. seyaṃ vaidharmyasamā jātir ity ucyate. tathā dharmāntaravikalpāt. yadā prativādinā sādhya(dha)rmasyāpi vikalpa āpādyate, asau vikalpasamā nāma jātir ucyate. yathāsminn eva prayoge prativādī vadati, kriyāhetuguṇayuktaṃ kiñcid avibhu dṛṣṭaṃ yathā loṣṭam, kiñcid vibhu yathātmā, evaṃ kiñcit kriyāvad bhaviṣyati kiñcid akriyāvad iti. evam ihāpi pareṇābhedasādhane ukte dhūmādivaidharmyamātreṇa pratyavasthāne vaidharmyasamā nāma jātir āpādyate. dhūmād agnyanumānaṃ hi vākyavikalpādirahitam. na ca tathā śābdam. ato nānumānam iti. tathā vikalpasamāpy evaṃ darśayitavyā. anvayavyatirekajam eva kiñcid vākyavikalpād imad dṛṣṭaṃ yathā śābdam, kiñcic ca na, dhūmādināgnijñānam. evaṃ kiñcid anumānaṃ bhaviṣyati, kiñcid ananumānam iti. jātidvayapra(tipādanāt pra)tyuttaraṃ ca sādhakam iti na vacanīyam iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.