तद् एवं तावद् अनुरञ्जनेन व्यक्तेर् विशेषणम् इत्य् उक्तम्, तादर्थ्येन तु क्रियां भावनां सङ्ख्यादयो विशिंषन्ति। तत्र हि श्रुत्यादिभिर् विनियुज्यन्ते। यथा पशोर् एकत्वे ऽरुणादिषु च वक्ष्यत इत्य् आह -- पदान्तरेति। पदान्तरत्वेनात्यन्तविप्रकृष्टविशेषणतां दर्शयतीति
tad evaṃ tāvad anurañjanena vyakter viśeṣaṇam ity uktam, tādarthyena tu kriyāṃ bhāvanāṃ saṅkhyādayo viśiṃṣanti. tatra hi śrutyādibhir viniyujyante. yathā paśor ekatve 'ruṇādiṣu ca vakṣyata ity āha -- padāntareti. padāntaratvenātyantaviprakṛṣṭaviśeṣaṇatāṃ darśayatīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् तर्हि वाक्यार्थवृत्तिविशिष्टविषयं गोमदादिपदं तदनुमानं भविष्यत्य् अत आह -- वाक्यार्थ इति। यद्य् अपि तावद् इदं विशिष्टार्थगोचरम्, तथापि नानुमानत्वम्। सिद्धो हि धर्मी केनचिद् धर्मेणासिद्धेन विशिष्टस् साध्यमानः पक्षो भवति। इह तु पदोच्चारणात् प्राङ् न किञ्चित् प्रतिपन्नम्। उच्चरित्रे तु पदे विशिष्टः प्रतिपन्न एवेति किं साध्यम् इति। सिद्धत्वम् एव ३,१२४ दर्शयति -- तावान् इति। न तावदगृहीतसम्बन्धश् शब्दाद् विशिष्टं प्रत्येति। गृहीतसम्बन्धस् तु प्रतिपद्यमानो व्युत्पत्तिकालावगतान् न किञ्चिद् अधिकं प्रत्येतीति कथम् अनुमानं भवतीति
yat tarhi vākyārthavṛttiviśiṣṭaviṣayaṃ gomadādipadaṃ tadanumānaṃ bhaviṣyaty ata āha -- vākyārtha iti. yady api tāvad idaṃ viśiṣṭārthagocaram, tathāpi nānumānatvam. siddho hi dharmī kenacid dharmeṇāsiddhena viśiṣṭas sādhyamānaḥ pakṣo bhavati. iha tu padoccāraṇāt prāṅ na kiñcit pratipannam. uccaritre tu pade viśiṣṭaḥ pratipanna eveti kiṃ sādhyam iti. siddhatvam eva 3,124 darśayati -- tāvān iti. na tāvadagṛhītasambandhaś śabdād viśiṣṭaṃ pratyeti. gṛhītasambandhas tu pratipadyamāno vyutpattikālāvagatān na kiñcid adhikaṃ pratyetīti katham anumānaṃ bhavatīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि चात्र भिन्नयोर् एव प्रकृतिप्रत्ययात्मनोः पदभागयोर् भिन्नाव् एवार्थौ प्रतिपन्नौ विशेषणविशेष्यभावम् अनुभवत इति सिद्धं वैषम्यम् इत्य् आह -- भेदबुद्धेर् इति। इदं तु पाचकादिशब्देषु युक्तं वक्तुम्, तत्र हि (धातुना) पाकः प्रत्ययेन च कर्तृमात्रम् उपात्तम्। आर्थस् तु विशिष्टप्रत्ययः। गोमदादौ तु तदस्यास्तीति विशिष्ट एवार्थे तद्धितः स्मर्यत इति कुतो वैषम्यम्, उक्तम् अत्र तावान् एव हीति व्युत्पत्तिकालावगताद् अनधिकविषयत्वम्, इदं तु पाचकादिशब्दार्थ(?म् ए।ए)वोक्तम् इति। किञ्चानुमाने स्वतन्त्रगृहीत एव पर्वतादिर् विशेष्यः स्वतन्त्रस्मृतेनाग्न्यादिना विशेषणेन विशिष्टो ऽवगम्यते। शब्देनोभयोः स्वतन्त्रग्रहणम् अस्तीत्य् आह -- विशेषणेति। ग्रहणम् उपलक्षणार्थं, स्मरणं चेत्यर्थः
api cātra bhinnayor eva prakṛtipratyayātmanoḥ padabhāgayor bhinnāv evārthau pratipannau viśeṣaṇaviśeṣyabhāvam anubhavata iti siddhaṃ vaiṣamyam ity āha -- bhedabuddher iti. idaṃ tu pācakādiśabdeṣu yuktaṃ vaktum, tatra hi (dhātunā) pākaḥ pratyayena ca kartṛmātram upāttam. ārthas tu viśiṣṭapratyayaḥ. gomadādau tu tadasyāstīti viśiṣṭa evārthe taddhitaḥ smaryata iti kuto vaiṣamyam, uktam atra tāvān eva hīti vyutpattikālāvagatād anadhikaviṣayatvam, idaṃ tu pācakādiśabdārtha(?m e/e)voktam iti. kiñcānumāne svatantragṛhīta eva parvatādir viśeṣyaḥ svatantrasmṛtenāgnyādinā viśeṣaṇena viśiṣṭo 'vagamyate. śabdenobhayoḥ svatantragrahaṇam astīty āha -- viśeṣaṇeti. grahaṇam upalakṣaṇārthaṃ, smaraṇaṃ cetyarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.