अथोपमानपरिच्छेदः उपमानम् अपि सादृश्यम् असन्निकृष्टे ऽर्थे बुद्धिम् उत्पादयति। यथा गवयदर्शनं गोस्मरणस्येति भाष्यम्। अस्यायं तात्पर्यार्थः -- उपमानम् अपि न परीक्षणीयम्, एवं लक्षणकत्वेनाव्यभिचाराद् इति। अवयवार्थस् त्व् एकत्र दृश्यमानं सादृश्यं प्रतियोग्यन्तरे दृश्यमानप्रतियोगिसादृश्यविशिष्टतयासन्निकृष्टे ऽर्थे यां बुद्धिम् उत्पादयति एतत्सादृश्यविशिष्टो ऽसाव् इति, सोपमानम् इति यत्तदोरध्याहारः। न च वाच्यं विषयविशेषानुपादानात् कथं सादृश्यविशिष्टविषया बुद्धिर् अवगम्यत इति, प्रसिद्धप्रमाणानुवादेन ह्य् अत्रापरीक्षा प्रतिपाद्यते। लोके च सादृश्यविशिष्टविषयैव ३,१३७ बुद्धिर् उपमानम् इति प्रसिद्धम्। अतो न दोषः। दृश्यमानविशेषणम् एकदेशदर्शनाद् इतिवद् अनुपात्तम् इति चेद् न। उदाहरणे उपादानात्। एवं ह्य् आह -- यथा गवयदर्शनं गोस्मरणस्येति। अस्यार्थः -- दृश्यते ऽस्मिन्न् इति दर्शनं, अधिकरणे ल्युट्। गवयो दर्शनम् अस्येति गवयदर्शनम्। सादृश्यम् अन्यपदार्थः। एतद् उक्तं भवति -- गवये दृश्यमानं सादृश्यम् इति। अत्रोदाहरणानुसारेण लक्षणवाक्ये ऽपि दृश्यमानम् एव सादृश्यम् अभिमतम् इति गम्यते। गोस्मरणस्येति च नन्दिग्रही(पा ३।१।१३४)त्यादिना कर्तरि ल्युः। गां स्मरतः प्रमातुः। यथा गवये दृश्यमानं सादृश्यम् एतत्सदृशा गौर् इति बुद्धिम् उत्पादयतीति। सङ्गतिस् तु प्रसिद्धिबाहुल्यात् शाब्दानन्तरम् उपमानम् इति प्राग् एवोक्तम्। अत्र चोदयति -- प्रसिद्धप्रमाणानुवादेनात्रापरीक्षा प्रतिपाद्यते। अतो यथा नैयायिकोक्तम् उपमानं प्रमाणम् आश्रीयते, एवं तद् उक्तम् एवोपमानलक्षणम् आश्रयितुम् उचितम्। एवं हि तैर् उक्तं - प्रसिद्धसाधर्म्यात् साध्यसाधनम् उपमानम् इति। अस्यार्थः -- प्रसिद्धेन गवादिना साधर्म्यात् साध्यस्याप्रसिद्धस्य गवयादेः कञ्चिद् अनभिज्ञं प्रति साधनं प्रज्ञापनं यादृशो गौस् तादृशो गवय इति वाक्यं, तज्जनिता वा बुद्धिर् उपमानम् इति। तद् एतत्परिहारेण लक्षणान्तरप्रणयने कारणं वाच्यम् इत्य् अत आह -- कीदृग् इति द्वयेन। सत्यं नैयायिकैर् इदम् उक्तम्। न तु युक्तम्। अनन्तरोक्तागमाबहिर्भावात्। शब्दविज्ञानाद् धीदम् असन्निकृष्टे ऽर्थे विज्ञानम्। अतो ऽन्यथैव शाबरे तन्त्रे उपमानं वर्णितम् इति ॥ १ -- २ ॥ नैयायिकागमलक्षणानुसारेणाप्य् अस्यागमत्वम् अवगम्यत इत्य् आह -- पुरुषेति। एवं हि नैयायिकानां शाब्दलक्षणम् आप्तोपदेशश् शब्द इति। अत्रापि चाप्तपुरुषप्रत्ययेनैवापरिदृष्टे गवयादौ सादृश्येन सम्प्रत्ययो भवति। नानाप्ता(?द् धि।द् वि)संवादात्। अत आप्तस्यैवेदं वचनम् अव्यभिचारीति मत्वा तद्बलभावी निश्चयो जायते, तेषाम् अप्य् आगम एवेति
athopamānaparicchedaḥ upamānam api sādṛśyam asannikṛṣṭe 'rthe buddhim utpādayati. yathā gavayadarśanaṃ gosmaraṇasyeti bhāṣyam. asyāyaṃ tātparyārthaḥ -- upamānam api na parīkṣaṇīyam, evaṃ lakṣaṇakatvenāvyabhicārād iti. avayavārthas tv ekatra dṛśyamānaṃ sādṛśyaṃ pratiyogyantare dṛśyamānapratiyogisādṛśyaviśiṣṭatayāsannikṛṣṭe 'rthe yāṃ buddhim utpādayati etatsādṛśyaviśiṣṭo 'sāv iti, sopamānam iti yattadoradhyāhāraḥ. na ca vācyaṃ viṣayaviśeṣānupādānāt kathaṃ sādṛśyaviśiṣṭaviṣayā buddhir avagamyata iti, prasiddhapramāṇānuvādena hy atrāparīkṣā pratipādyate. loke ca sādṛśyaviśiṣṭaviṣayaiva 3,137 buddhir upamānam iti prasiddham. ato na doṣaḥ. dṛśyamānaviśeṣaṇam ekadeśadarśanād itivad anupāttam iti ced na. udāharaṇe upādānāt. evaṃ hy āha -- yathā gavayadarśanaṃ gosmaraṇasyeti. asyārthaḥ -- dṛśyate 'sminn iti darśanaṃ, adhikaraṇe lyuṭ. gavayo darśanam asyeti gavayadarśanam. sādṛśyam anyapadārthaḥ. etad uktaṃ bhavati -- gavaye dṛśyamānaṃ sādṛśyam iti. atrodāharaṇānusāreṇa lakṣaṇavākye 'pi dṛśyamānam eva sādṛśyam abhimatam iti gamyate. gosmaraṇasyeti ca nandigrahī(Pā 3.1.134)tyādinā kartari lyuḥ. gāṃ smarataḥ pramātuḥ. yathā gavaye dṛśyamānaṃ sādṛśyam etatsadṛśā gaur iti buddhim utpādayatīti. saṅgatis tu prasiddhibāhulyāt śābdānantaram upamānam iti prāg evoktam. atra codayati -- prasiddhapramāṇānuvādenātrāparīkṣā pratipādyate. ato yathā naiyāyikoktam upamānaṃ pramāṇam āśrīyate, evaṃ tad uktam evopamānalakṣaṇam āśrayitum ucitam. evaṃ hi tair uktaṃ - prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanam upamānam iti. asyārthaḥ -- prasiddhena gavādinā sādharmyāt sādhyasyāprasiddhasya gavayādeḥ kañcid anabhijñaṃ prati sādhanaṃ prajñāpanaṃ yādṛśo gaus tādṛśo gavaya iti vākyaṃ, tajjanitā vā buddhir upamānam iti. tad etatparihāreṇa lakṣaṇāntarapraṇayane kāraṇaṃ vācyam ity ata āha -- kīdṛg iti dvayena. satyaṃ naiyāyikair idam uktam. na tu yuktam. anantaroktāgamābahirbhāvāt. śabdavijñānād dhīdam asannikṛṣṭe 'rthe vijñānam. ato 'nyathaiva śābare tantre upamānaṃ varṇitam iti || 1 -- 2 || naiyāyikāgamalakṣaṇānusāreṇāpy asyāgamatvam avagamyata ity āha -- puruṣeti. evaṃ hi naiyāyikānāṃ śābdalakṣaṇam āptopadeśaś śabda iti. atrāpi cāptapuruṣapratyayenaivāparidṛṣṭe gavayādau sādṛśyena sampratyayo bhavati. nānāptā(?d dhi/d vi)saṃvādāt. ata āptasyaivedaṃ vacanam avyabhicārīti matvā tadbalabhāvī niścayo jāyate, teṣām apy āgama eveti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.