Sucaritamisra: Mimamsaslokavarttikakasika 28

अथोपमानपरिच्छेदः उपमानम् अपि सादृश्यम् असन्निकृष्टे ऽर्थे बुद्धिम् उत्पादयति। यथा गवयदर्शनं गोस्मरणस्येति भाष्यम्। अस्यायं तात्पर्यार्थः -- उपमानम् अपि न परीक्षणीयम्, एवं लक्षणकत्वेनाव्यभिचाराद् इति। अवयवार्थस् त्व् एकत्र दृश्यमानं सादृश्यं प्रतियोग्यन्तरे दृश्यमानप्रतियोगिसादृश्यविशिष्टतयासन्निकृष्टे ऽर्थे यां बुद्धिम् उत्पादयति एतत्सादृश्यविशिष्टो ऽसाव् इति, सोपमानम् इति यत्तदोरध्याहारः। न च वाच्यं विषयविशेषानुपादानात् कथं सादृश्यविशिष्टविषया बुद्धिर् अवगम्यत इति, प्रसिद्धप्रमाणानुवादेन ह्य् अत्रापरीक्षा प्रतिपाद्यते। लोके च सादृश्यविशिष्टविषयैव ३,१३७ बुद्धिर् उपमानम् इति प्रसिद्धम्। अतो न दोषः। दृश्यमानविशेषणम् एकदेशदर्शनाद् इतिवद् अनुपात्तम् इति चेद् न। उदाहरणे उपादानात्। एवं ह्य् आह -- यथा गवयदर्शनं गोस्मरणस्येति। अस्यार्थः -- दृश्यते ऽस्मिन्न् इति दर्शनं, अधिकरणे ल्युट्। गवयो दर्शनम् अस्येति गवयदर्शनम्। सादृश्यम् अन्यपदार्थः। एतद् उक्तं भवति -- गवये दृश्यमानं सादृश्यम् इति। अत्रोदाहरणानुसारेण लक्षणवाक्ये ऽपि दृश्यमानम् एव सादृश्यम् अभिमतम् इति गम्यते। गोस्मरणस्येति च नन्दिग्रही(पा ३।१।१३४)त्यादिना कर्तरि ल्युः। गां स्मरतः प्रमातुः। यथा गवये दृश्यमानं सादृश्यम् एतत्सदृशा गौर् इति बुद्धिम् उत्पादयतीति। सङ्गतिस् तु प्रसिद्धिबाहुल्यात् शाब्दानन्तरम् उपमानम् इति प्राग् एवोक्तम्। अत्र चोदयति -- प्रसिद्धप्रमाणानुवादेनात्रापरीक्षा प्रतिपाद्यते। अतो यथा नैयायिकोक्तम् उपमानं प्रमाणम् आश्रीयते, एवं तद् उक्तम् एवोपमानलक्षणम् आश्रयितुम् उचितम्। एवं हि तैर् उक्तं - प्रसिद्धसाधर्म्यात् साध्यसाधनम् उपमानम् इति। अस्यार्थः -- प्रसिद्धेन गवादिना साधर्म्यात् साध्यस्याप्रसिद्धस्य गवयादेः कञ्चिद् अनभिज्ञं प्रति साधनं प्रज्ञापनं यादृशो गौस् तादृशो गवय इति वाक्यं, तज्जनिता वा बुद्धिर् उपमानम् इति। तद् एतत्परिहारेण लक्षणान्तरप्रणयने कारणं वाच्यम् इत्य् अत आह -- कीदृग् इति द्वयेन। सत्यं नैयायिकैर् इदम् उक्तम्। न तु युक्तम्। अनन्तरोक्तागमाबहिर्भावात्। शब्दविज्ञानाद् धीदम् असन्निकृष्टे ऽर्थे विज्ञानम्। अतो ऽन्यथैव शाबरे तन्त्रे उपमानं वर्णितम् इति ॥ १ -- २ ॥ नैयायिकागमलक्षणानुसारेणाप्य् अस्यागमत्वम् अवगम्यत इत्य् आह -- पुरुषेति। एवं हि नैयायिकानां शाब्दलक्षणम् आप्तोपदेशश् शब्द इति। अत्रापि चाप्तपुरुषप्रत्ययेनैवापरिदृष्टे गवयादौ सादृश्येन सम्प्रत्ययो भवति। नानाप्ता(?द् धि।द् वि)संवादात्। अत आप्तस्यैवेदं वचनम् अव्यभिचारीति मत्वा तद्बलभावी निश्चयो जायते, तेषाम् अप्य् आगम एवेति

athopamānaparicchedaḥ upamānam api sādṛśyam asannikṛṣṭe 'rthe buddhim utpādayati. yathā gavayadarśanaṃ gosmaraṇasyeti bhāṣyam. asyāyaṃ tātparyārthaḥ -- upamānam api na parīkṣaṇīyam, evaṃ lakṣaṇakatvenāvyabhicārād iti. avayavārthas tv ekatra dṛśyamānaṃ sādṛśyaṃ pratiyogyantare dṛśyamānapratiyogisādṛśyaviśiṣṭatayāsannikṛṣṭe 'rthe yāṃ buddhim utpādayati etatsādṛśyaviśiṣṭo 'sāv iti, sopamānam iti yattadoradhyāhāraḥ. na ca vācyaṃ viṣayaviśeṣānupādānāt kathaṃ sādṛśyaviśiṣṭaviṣayā buddhir avagamyata iti, prasiddhapramāṇānuvādena hy atrāparīkṣā pratipādyate. loke ca sādṛśyaviśiṣṭaviṣayaiva 3,137 buddhir upamānam iti prasiddham. ato na doṣaḥ. dṛśyamānaviśeṣaṇam ekadeśadarśanād itivad anupāttam iti ced na. udāharaṇe upādānāt. evaṃ hy āha -- yathā gavayadarśanaṃ gosmaraṇasyeti. asyārthaḥ -- dṛśyate 'sminn iti darśanaṃ, adhikaraṇe lyuṭ. gavayo darśanam asyeti gavayadarśanam. sādṛśyam anyapadārthaḥ. etad uktaṃ bhavati -- gavaye dṛśyamānaṃ sādṛśyam iti. atrodāharaṇānusāreṇa lakṣaṇavākye 'pi dṛśyamānam eva sādṛśyam abhimatam iti gamyate. gosmaraṇasyeti ca nandigrahī(Pā 3.1.134)tyādinā kartari lyuḥ. gāṃ smarataḥ pramātuḥ. yathā gavaye dṛśyamānaṃ sādṛśyam etatsadṛśā gaur iti buddhim utpādayatīti. saṅgatis tu prasiddhibāhulyāt śābdānantaram upamānam iti prāg evoktam. atra codayati -- prasiddhapramāṇānuvādenātrāparīkṣā pratipādyate. ato yathā naiyāyikoktam upamānaṃ pramāṇam āśrīyate, evaṃ tad uktam evopamānalakṣaṇam āśrayitum ucitam. evaṃ hi tair uktaṃ - prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanam upamānam iti. asyārthaḥ -- prasiddhena gavādinā sādharmyāt sādhyasyāprasiddhasya gavayādeḥ kañcid anabhijñaṃ prati sādhanaṃ prajñāpanaṃ yādṛśo gaus tādṛśo gavaya iti vākyaṃ, tajjanitā vā buddhir upamānam iti. tad etatparihāreṇa lakṣaṇāntarapraṇayane kāraṇaṃ vācyam ity ata āha -- kīdṛg iti dvayena. satyaṃ naiyāyikair idam uktam. na tu yuktam. anantaroktāgamābahirbhāvāt. śabdavijñānād dhīdam asannikṛṣṭe 'rthe vijñānam. ato 'nyathaiva śābare tantre upamānaṃ varṇitam iti || 1 -- 2 || naiyāyikāgamalakṣaṇānusāreṇāpy asyāgamatvam avagamyata ity āha -- puruṣeti. evaṃ hi naiyāyikānāṃ śābdalakṣaṇam āptopadeśaś śabda iti. atrāpi cāptapuruṣapratyayenaivāparidṛṣṭe gavayādau sādṛśyena sampratyayo bhavati. nānāptā(?d dhi/d vi)saṃvādāt. ata āptasyaivedaṃ vacanam avyabhicārīti matvā tadbalabhāvī niścayo jāyate, teṣām apy āgama eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,१३८ ननु शाबरे ऽपि सदृशदर्शनात् सदृशान्तरे ज्ञानम् उपमानम् इति वर्णितम्। एतद् अपि स्मरणाबहिर्भावाद् अप्रमाणम् एव। यथा हि किञ्चिद् ध्यायतः स्मरणं भवति, एवं सदृशदर्शिनो ऽपि सदृशान्तरे स्मरणम्, अतो न ध्यानादिजन्मना स्मृत्या सहास्याः कश्चिद् विशेषः। अतो ऽप्रमाणम् इत्य् आह -- सदृशाद् इति। नैयायिकलक्षणं तावदागमाबहिर्भावि। शाबरं त्व् अप्रमाणम् एव सङ्गृहातीति

3,138 nanu śābare 'pi sadṛśadarśanāt sadṛśāntare jñānam upamānam iti varṇitam. etad api smaraṇābahirbhāvād apramāṇam eva. yathā hi kiñcid dhyāyataḥ smaraṇaṃ bhavati, evaṃ sadṛśadarśino 'pi sadṛśāntare smaraṇam, ato na dhyānādijanmanā smṛtyā sahāsyāḥ kaścid viśeṣaḥ. ato 'pramāṇam ity āha -- sadṛśād iti. naiyāyikalakṣaṇaṃ tāvadāgamābahirbhāvi. śābaraṃ tv apramāṇam eva saṅgṛhātīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु स्मृतिसम्भिन्नम् अपि देशादिभेदेन जायमानं प्रत्यभिज्ञानं प्रमाणं दृष्टम्। एवम् इहापि गां नगरे दृष्टवतो वने गवयदर्शिनस् तद्भानं प्रमाणं भवत्य् अत आह -- देशकालादीति। न खलु देशादिभेदस् सन्मात्रतया प्रामाण्ये कारणम्, अपि तर्हि प्रमेयतया, न चेह देशान्तरादिविशिष्टो गौः प्रमीयते, अपि तु नगरावगतस् सम्प्रत्य् अपि तत्स्थ एव स्मर्यत इति

nanu smṛtisambhinnam api deśādibhedena jāyamānaṃ pratyabhijñānaṃ pramāṇaṃ dṛṣṭam. evam ihāpi gāṃ nagare dṛṣṭavato vane gavayadarśinas tadbhānaṃ pramāṇaṃ bhavaty ata āha -- deśakālādīti. na khalu deśādibhedas sanmātratayā prāmāṇye kāraṇam, api tarhi prameyatayā, na ceha deśāntarādiviśiṣṭo gauḥ pramīyate, api tu nagarāvagatas sampraty api tatstha eva smaryata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैयायिकैकदेशिनां मतम् उपन्यस्यति -- श्रुतेति। येन किलातिदेशवाक्यं श्रुतं यादृशो गौस् तादृशो गवय इति, तस्य श्रुतातिदेशवाक्यस्य वनं प्राप्तस्य यत् स्वयम् असौ गोसदृशो गवय इति सादृश्यानुरञ्जितं गवयज्ञानम् इदम् उपमानम् इति

naiyāyikaikadeśināṃ matam upanyasyati -- śruteti. yena kilātideśavākyaṃ śrutaṃ yādṛśo gaus tādṛśo gavaya iti, tasya śrutātideśavākyasya vanaṃ prāptasya yat svayam asau gosadṛśo gavaya iti sādṛśyānurañjitaṃ gavayajñānam idam upamānam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,१३९ एतद् अपि दूषयति -- प्रत्यक्ष इति। गवयस् तावदिन्द्रियसन्निकर्षात् प्रत्यक्षेण प्रतीयते। गोसादृश्यम् अप्य् अतिदेशवाक्याद् अवगतं स्मर्यत इति नोपमेयम् अस्तीति। अत्र चोदयति -- नन्व् इति। अयम् अभिप्रायः -- गोसादृश्यविशिष्टो ह्य् अत्र गवयो ऽवगम्यते। न च तत्प्रत्यक्षं, गोर् अप्रत्यक्षत्वात्। तद्विशिष्टो गवय उपमानस्य विषयः। न ह्य् असौ प्रत्यक्षेणावसीयते, गवयमात्रविषयत्वात् तस्य। न चागमाद् अवगतः स्मर्यते, सामान्यविषयत्वाद् आगमस्य। इह चायम् असाव् इति विशेषप्रतिभानाद् इति

3,139 etad api dūṣayati -- pratyakṣa iti. gavayas tāvadindriyasannikarṣāt pratyakṣeṇa pratīyate. gosādṛśyam apy atideśavākyād avagataṃ smaryata iti nopameyam astīti. atra codayati -- nanv iti. ayam abhiprāyaḥ -- gosādṛśyaviśiṣṭo hy atra gavayo 'vagamyate. na ca tatpratyakṣaṃ, gor apratyakṣatvāt. tadviśiṣṭo gavaya upamānasya viṣayaḥ. na hy asau pratyakṣeṇāvasīyate, gavayamātraviṣayatvāt tasya. na cāgamād avagataḥ smaryate, sāmānyaviṣayatvād āgamasya. iha cāyam asāv iti viśeṣapratibhānād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् अपि विकल्प्य दूषयति -- पूर्वेति सार्धेन। इदम् अत्र विकल्पनीयम् -- अतिदेशवाक्याद् अवगतात् किञ्चिद् अधिकम् अवगम्यते न वा, यदि नेत्य् आह, ततः स्मरणाद् अविशिष्टा सङ्गतिर् इयम् अप्रमाणम्। यथा पदात् पदार्थज्ञानं प्रत्युत्पन्नकारणजत्वेनास्मरणम् अप्य् अनधिकविषयत्वाद् अप्रमाणम्, एवम् इहाप्य् अतिदेशवाक्यावगतगोसादृश्यविशिष्टगवयज्ञानम्। यदि तु सामान्यावगताद् विशेषावगमे ऽस्ति विशेष इत्य् उच्यते, स तर्हि प्रत्यक्षाद् एव लभ्यत इति न प्रमाणान्तरावकाश इति

etad api vikalpya dūṣayati -- pūrveti sārdhena. idam atra vikalpanīyam -- atideśavākyād avagatāt kiñcid adhikam avagamyate na vā, yadi nety āha, tataḥ smaraṇād aviśiṣṭā saṅgatir iyam apramāṇam. yathā padāt padārthajñānaṃ pratyutpannakāraṇajatvenāsmaraṇam apy anadhikaviṣayatvād apramāṇam, evam ihāpy atideśavākyāvagatagosādṛśyaviśiṣṭagavayajñānam. yadi tu sāmānyāvagatād viśeṣāvagame 'sti viśeṣa ity ucyate, sa tarhi pratyakṣād eva labhyata iti na pramāṇāntarāvakāśa iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननूक्तम् असन्निहिते गवि तत्सादृश्यस्याप्रत्यक्षत्वान् न तद्विशिष्टो गवयः प्रत्यक्षेणावगन्तुं शक्यत इति सावकाशं प्रमाणान्तरम् इत्य् अत आह -- यावद् धीति। यावदिन्द्रियव्यापारानन्तरम् अपरोक्षं भासते तन् नः प्रत्यक्षम्। तथा च सादृश्यविशिष्टो गवय इति कथम् अप्रत्यक्षो भविष्यति। प्रतिजाति कृत्स्नपरिसमाप्तम् एव जातिबत् सादृश्यम् इत्य् अप्रत्यक्षे ऽपि गवि तत्सादृश्यविशिष्टगवयप्रत्यक्षम् उपपद्यत एवेति भावः

nanūktam asannihite gavi tatsādṛśyasyāpratyakṣatvān na tadviśiṣṭo gavayaḥ pratyakṣeṇāvagantuṃ śakyata iti sāvakāśaṃ pramāṇāntaram ity ata āha -- yāvad dhīti. yāvadindriyavyāpārānantaram aparokṣaṃ bhāsate tan naḥ pratyakṣam. tathā ca sādṛśyaviśiṣṭo gavaya iti katham apratyakṣo bhaviṣyati. pratijāti kṛtsnaparisamāptam eva jātibat sādṛśyam ity apratyakṣe 'pi gavi tatsādṛśyaviśiṣṭagavayapratyakṣam upapadyata eveti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,१४० न च शब्दादिस्मरणसम्भेदाद् अप्रमाणता, गृह्यमाणस्मर्यमाणयोर् विवेकस्य सविकल्पकसिद्धौ फणितत्वाद् इत्य् आह -- स्मर्यमाणस्येति। विवेके सति नाप्रमाणतेत्य् अर्थः। श्रुतातिदेशवाक्यविशेषणोपादानस्यापि न फलम् उपलभ्यत इत्य् आह -- श्रुतेति

3,140 na ca śabdādismaraṇasambhedād apramāṇatā, gṛhyamāṇasmaryamāṇayor vivekasya savikalpakasiddhau phaṇitatvād ity āha -- smaryamāṇasyeti. viveke sati nāpramāṇatety arthaḥ. śrutātideśavākyaviśeṣaṇopādānasyāpi na phalam upalabhyata ity āha -- śruteti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं नोपयुज्यते -- ये ऽपीति। गोसादृश्यविशिष्टगवयदर्शनं चेद् उपमानम् अभिमतं तदाश्रुततद्वाक्यानाम् अपि नगरे गां दृष्टवतां वने गवयं पश्यताम् अस्त्य् एवेति मन्दं विशेषणफलम् इति

kathaṃ nopayujyate -- ye 'pīti. gosādṛśyaviśiṣṭagavayadarśanaṃ ced upamānam abhimataṃ tadāśrutatadvākyānām api nagare gāṃ dṛṣṭavatāṃ vane gavayaṃ paśyatām asty eveti mandaṃ viśeṣaṇaphalam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् अश्रुतातिदेशवाक्यानाम् अयम् असौ गवय इति संज्ञानुसन्धानं नास्ति, इतरेषाम् अस्तीत्य् अयम् अस्ति विशेष इत्य् आह -- अथेति। परिहरति -- न नामेति। यदुपमानस्य प्रमेयम् अभिमतं तत्तावत्ते ऽपि जानन्ति। संज्ञित्वं मा नामानुसन्धीयताम् इति

nanv aśrutātideśavākyānām ayam asau gavaya iti saṃjñānusandhānaṃ nāsti, itareṣām astīty ayam asti viśeṣa ity āha -- atheti. pariharati -- na nāmeti. yadupamānasya prameyam abhimataṃ tattāvatte 'pi jānanti. saṃjñitvaṃ mā nāmānusandhīyatām iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्यान् मतम् -- संज्ञासंज्ञिसम्बन्ध एवोपमानस्य विषयः। यथोक्तं न्यायविस्तरे समाख्यासम्बन्धप्रतिपत्तिर् उपमानार्थ इति। विवृतं च -- यथा गौर् इव गवय इत्य् उक्ते गवा समानार्थम् इन्द्रियसन्निकर्षाद् उपलभमानो ऽस्य गवयशब्दस् संज्ञेति संज्ञासंज्ञिसम्बन्धं प्रतिपद्यत इति। न चाश्रुतातिदेशवाक्यस्य शब्दम् अविदुषस् समाख्यासम्बन्धप्रतिपत्तिस् सम्भवतीति ३,१४१ फलवद्विशेषणम् अत आह -- न चेति। कारणम् आह -- सादृश्येति। अतिदेशवाक्याद् एव गोसादृश्येन गवयशब्दवाच्ये ऽर्थे ऽवधारिते व्यक्तिरूपेणानवगतो ऽपि शब्दार्थसम्बन्धो ऽवगत एव। एतद् धि तदावगतं गोसदृशं वस्तु गवयशब्दवाच्यम् इति। एतावच् च सम्बन्धस्य स्वरूपम्, अतस् सूक्तं विशेषणानर्थक्यम् इति

syān matam -- saṃjñāsaṃjñisambandha evopamānasya viṣayaḥ. yathoktaṃ nyāyavistare samākhyāsambandhapratipattir upamānārtha iti. vivṛtaṃ ca -- yathā gaur iva gavaya ity ukte gavā samānārtham indriyasannikarṣād upalabhamāno 'sya gavayaśabdas saṃjñeti saṃjñāsaṃjñisambandhaṃ pratipadyata iti. na cāśrutātideśavākyasya śabdam aviduṣas samākhyāsambandhapratipattis sambhavatīti 3,141 phalavadviśeṣaṇam ata āha -- na ceti. kāraṇam āha -- sādṛśyeti. atideśavākyād eva gosādṛśyena gavayaśabdavācye 'rthe 'vadhārite vyaktirūpeṇānavagato 'pi śabdārthasambandho 'vagata eva. etad dhi tadāvagataṃ gosadṛśaṃ vastu gavayaśabdavācyam iti. etāvac ca sambandhasya svarūpam, atas sūktaṃ viśeṣaṇānarthakyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु ज्ञातस्यापि सम्बन्धस्य प्रत्यभिज्ञाने प्रामाण्यम् अविहतम् एवात आह -- न चेति। अत्र कारणम् आह -- शक्त्योर् इति। वाच्यवाचकशक्तिनियमो हि शब्दार्थयोस् सम्बन्धः। स चातीन्द्रियत्वान् नेह प्रत्यभिज्ञायते। पूर्वावगत एवान्यूनानतिरिक्तः स्मर्यते। किम् इदानीम् अतीन्द्रिये नैव प्रत्यभिज्ञानम् अस्ति, यद्य् एवम् अनुमानेन कथं पूर्वानुभूतम् अग्न्यादि प्रत्यभिज्ञायते। आह च -- गृहीते ऽपि देशादिभेदभिन्ने पुनः प्रमाप्रत्यभिज्ञानुमानात् स्यात् प्रत्यक्षवद् अवधारिते ऽपीति। इहापि च वक्ष्यति -- येन नाम प्रमाणेन ग्रहणं बुद्धिकर्मणोः । इति। सत्यम्। न ब्रूमः परोक्षं न प्रत्यभिज्ञायत इति, यद् एतद् अयम् असौ गोसादृश्यविशिष्टो गवय इतीन्द्रियजम् अपरोक्षावभासं प्रत्यभिज्ञानम् -- अस्य शब्दार्थसम्बन्धश् शक्तिरूपो न गोचरः । गोसादृश्येन विज्ञातपूर्वो गवय एव तु ॥ इति। अत एव न चास्येति सम्बन्धस्य प्रत्यभिज्ञानविषयत्वं निराकरोति। गवयस् त्व् इह गोसादृश्येनावगत पूर्वः प्रत्यभिज्ञायत इति न किञ्चिद् अनुपपन्नम् इति

nanu jñātasyāpi sambandhasya pratyabhijñāne prāmāṇyam avihatam evāta āha -- na ceti. atra kāraṇam āha -- śaktyor iti. vācyavācakaśaktiniyamo hi śabdārthayos sambandhaḥ. sa cātīndriyatvān neha pratyabhijñāyate. pūrvāvagata evānyūnānatiriktaḥ smaryate. kim idānīm atīndriye naiva pratyabhijñānam asti, yady evam anumānena kathaṃ pūrvānubhūtam agnyādi pratyabhijñāyate. āha ca -- gṛhīte 'pi deśādibhedabhinne punaḥ pramāpratyabhijñānumānāt syāt pratyakṣavad avadhārite 'pīti. ihāpi ca vakṣyati -- yena nāma pramāṇena grahaṇaṃ buddhikarmaṇoḥ | iti. satyam. na brūmaḥ parokṣaṃ na pratyabhijñāyata iti, yad etad ayam asau gosādṛśyaviśiṣṭo gavaya itīndriyajam aparokṣāvabhāsaṃ pratyabhijñānam -- asya śabdārthasambandhaś śaktirūpo na gocaraḥ | gosādṛśyena vijñātapūrvo gavaya eva tu || iti. ata eva na cāsyeti sambandhasya pratyabhijñānaviṣayatvaṃ nirākaroti. gavayas tv iha gosādṛśyenāvagata pūrvaḥ pratyabhijñāyata iti na kiñcid anupapannam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोच्येत (?वृ।प्रत्य)क्षाद् व्यावर्तयितुं विशेषणोपादानम्। श्रुतशब्दोल्लिखितम् इदं गवयज्ञानम् अतो न प्रत्यक्षस्य विषय इत्युपमानस्य भविष्यतीत्य् अत आह -- शब्देति। शब्दानुविद्धबोधे ऽपि ३,१४२ हीन्द्रियसम्बन्धानुसारि ज्ञानं न शब्दशक्तिपरामर्शजम् एवेति प्रत्यक्षम् एवेति वर्णितम् इत्य् अतो नैकत्रापि लक्षणे उपमानस्य प्रमेयम् अधिकं पश्याम इति वाच्यम् अस्यापूर्वं प्रमेयम् इत्य् उपसंहरति -- तस्माद् इति

athocyeta (?vṛ/pratya)kṣād vyāvartayituṃ viśeṣaṇopādānam. śrutaśabdollikhitam idaṃ gavayajñānam ato na pratyakṣasya viṣaya ityupamānasya bhaviṣyatīty ata āha -- śabdeti. śabdānuviddhabodhe 'pi 3,142 hīndriyasambandhānusāri jñānaṃ na śabdaśaktiparāmarśajam eveti pratyakṣam eveti varṇitam ity ato naikatrāpi lakṣaṇe upamānasya prameyam adhikaṃ paśyāma iti vācyam asyāpūrvaṃ prameyam ity upasaṃharati -- tasmād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि तूच्यते -- प्रतियोगिसापेक्षं सादृश्यग्रहणम् अतो न प्रत्यक्षम्, अर्थेन्द्रियसामर्थ्यमात्रजं हि प्रत्यक्षं ज्ञानं, न तत्पूर्वम् अपरं वानुसन्धत्ते। अतः प्रत्यक्षे ऽपि धर्मिणि परोक्षम् एव सादृश्यम् इति न तद्विशिष्टस्य प्रत्यक्षत्वम् इति सावकाशम् उपमानम् इत्य् अत आह -- व्यवसायेति। बौद्धानाम् अयं सिद्धान्तः -- यदविकल्पकम् आपातजं प्रत्यक्षम् इति। नैयायिकास् तु व्यवसायात्मकप्रत्यक्षवादिनः। अतो जात्यादिवत्सादृश्यम् अपि तेषां किं न प्रत्यक्षेण प्रमीयत इति

yadi tūcyate -- pratiyogisāpekṣaṃ sādṛśyagrahaṇam ato na pratyakṣam, arthendriyasāmarthyamātrajaṃ hi pratyakṣaṃ jñānaṃ, na tatpūrvam aparaṃ vānusandhatte. ataḥ pratyakṣe 'pi dharmiṇi parokṣam eva sādṛśyam iti na tadviśiṣṭasya pratyakṣatvam iti sāvakāśam upamānam ity ata āha -- vyavasāyeti. bauddhānām ayaṃ siddhāntaḥ -- yadavikalpakam āpātajaṃ pratyakṣam iti. naiyāyikās tu vyavasāyātmakapratyakṣavādinaḥ. ato jātyādivatsādṛśyam api teṣāṃ kiṃ na pratyakṣeṇa pramīyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्विकल्पकवादिनाम् अपि नेदं प्रमाणान्तरं, प्रत्यक्षाभासत्वाद् इत्य् आह -- प्रत्यक्षेति। एवं तावत् सादृश्यस्य वस्त्वन्तरत्वम् अङ्गीकृत्य तत्प्रत्यक्षतयोपमानस्य विषयाभावेनाप्रामाण्यम् उक्तम्। इदानीं बौद्धमतेन सादृश्यापलापम् आह -- प्रमेयेति। निर्विकल्पकप्रत्यक्षवादिनाम् अपि सादृश्यप्रमेयाभावाद् उपमानस्य प्रमाणता नाभिप्रेता। अतस् तेषु स्पर्धमानेषु कथम् उपमानं प्रमाणम्। अयं च तेषाम् अभिप्रायः -- सादृश्यं हि न तावदाश्रयेभ्यो भिन्नम् अनुपलम्भात्। अभेदे चाश्रयात् तन्मात्रापातात्। कथं चाश्रयेषु वर्तते। न तावत् कार्त्स्न्येन भेदप्रसङ्गात्, न ह्य् एकम् अत्र कार्त्स्न्येन वृत्तम् अन्यत्रापि तथैव वर्तत इति साम्प्रतम्। न च भागशः, तदभावात्। किञ्चेदं सादृश्यं न तावद् द्रव्यगुणकर्मणाम् अन्यतमम्, पदार्थपण्डितैस् तेष्व् अनुपसंख्यातत्वात्। न हि नवसु द्रव्येषु चतुर्विंशत्यां गुणेषु पञ्चसु वा कर्मसु सादृश्यम् अन्तर्गतं पश्यामः। न च सामान्यम् एव सादृश्यं, तद् धि तद्बुद्धौ करणं, तद्वद्बुद्धिवेद्यं च सादृश्यं, तत्सादृश्ये च गोत्वादाव् अपि तथात्वप्रसङ्गः। ३,१४३ अवयवसामान्यानि सादृश्यम् इति चेद्। न। तेष्व् अप्य् ऐकैकश्येन सादृश्यबुद्धेर् उपजननात्।[७२९]भूयांसि सादृश्यम् इति चेद्। न। भूयस्स्व् अप्य् एकत्र समाहृतेषु प्रतियोग्य(?न्यतरा)नपेक्षेषु सादृश्यबुद्धेर् उपजननात्।[७३०]सन्ति खलु तान्य् एकत्र समाहृतानि वस्तूनि, न च सादृश्यबुद्ध्या गृह्यन्ते, न ह्य् अनपेक्षितप्रतियोगिभेदं सदृशो ऽयम् इति गां जानाति। प्रतियोग्यपेक्षया सामान्यानि सादृश्यम् इति चेत्। किम् इदानीम् आपेक्षिकं सादृश्यम्। बाढम्। यद्य् एवम् अपेक्षया तदभिव्यज्यते जन्यते वा। न तावज् जन्यते द्वित्वम् इवापेक्षाबुद्ध्या, सहजसिद्धत्वात्। अभिव्यञ्जकानि त्व् आलोकेन्द्रियादीनि सन्तीति किम् अन्यद् अपेक्षते। यदि चावयवसामान्यानि सादृश्यं, यमयोस् तु तदभावाद् अभावप्रसङ्गः। तत्रापि तदभ्युपगमे तन्नाशे सामान्यनाशात् सिद्धान्तहानिः। चित्रादौ च पारिणामिकानाम् अवयवानां करशिरऋप्रभृतीनाम् अभावात् सामान्याभावे सादृश्याभावः। एवम् एव गन्धादिष्व् अपि प्रसङ्गो दर्शयितव्यः। अवयवानां कर्णादीनाम् अवयवान्तराभावाद् असादृश्यम्। अथ मतम्, सत्यं नावयवसामान्यानि सादृश्यम्। किन् तु तत्त्वान्तरम् एवेदं द्रव्यजातिगुणकर्मभ्यो व्यतिरिक्तं गुणभेदो वा। यथाह गुरुः -- न सामान्यं सादृश्यम्। किं तर्हि। तद् एव तत्, गोत्वादेर् एकत्वाद् इति। एवं चोपपन्नो भवति सदृशसम्भावनम् एव तत्र विध्यर्थः श्येनचिच् चोदनार्थः। श्येनव्यक्तिजात्योस् स्वभावनिर्मितपक्षत्वग्रसमांसलोहितास्थिशिरऋपृष्ठपादोदराद्यवयवारब्धावयविसमवायित्वेनेष्टकाभिर् अशक्यसम्पादनत्वात्। यदि चावयवसामान्यानि सादृश्यम् इष्यन्ते ततस् तेषाम् इहाभावात् सादृश्यम् अपि दुस्सम्पादनम् इति सो ऽनारभ्यो ऽर्थः प्रतिज्ञातो भवेत् श्येनचितं चिन्वीतेति। एवं चानवयवेष्व् अपि गन्धादिषु सादृश्यसंविदुपपत्स्यत इति। तच् च नैवम्। तत्त्वान्तरे हि सादृश्ये गाम् अनपेक्ष्यापि गवयं सदृशम् इति जानीयुः। तत्र हि तन्निरवशेषम् एव सादृश्यं परिसमाप्तम् इति किम् अन्यद् अपेक्ष्यते। कथम् अनपेक्षिते गवि तत्सादृश्यविशिष्टो ऽवगम्यत इति चेत् कस् तस्य गवा सम्बन्धः। समवाय इति चेत्, सो ऽपि तर्हि गवयवद् गोसदृशतया ज्ञातव्यः। अपि च समवेतं नाम तत्सादृश्यं गवयगतसादृश्यग्रहणे ऽपि किम् इत्य् अपेक्ष्यते। न हि गोत्वं शाबलेये समवेतम् इति ३,१४४ बाहुलेये तद्बोधे ऽपि तदपेक्षा दृष्टा। तथेदं गवि गवयसादृश्यम् इति न तदपेक्षाहेतुर् उपलभ्यत इति। अपि चापेक्षतां नाम गौः, दूराद् गाम् उपलब्धवतो ()विदितावयवसामान्यविभागस्यापि गोसदृशगवयज्ञानं भवेत्। अवयवसामान्यान्य् अपि तद्बोधे ऽप्य् अपेक्ष्यन्त इति चेत्। वक्तव्यो ऽपेक्षार्थः। यदि मतम्, अभिव्यञ्जकानि तस्यावयवसामान्यानीति, तानि तर्हि गवयवर्तीनि तस्याभिव्यञ्जकानि, सन्ति च तानि गवे(?वि) इति किं गोगततद्वेदनेन, अतो गव्यवगते ऽनवगतेषु चावयवसामान्येषु गोसादृश्यज्ञानं जायेत। जात्योर् हि तत्सादृश्यम्, अवगते च ते इति किम् अन्यद् अपेक्ष्यते। यच् चेदम् अवयवसामान्यानां बाहुल्ये सदृशत्वम्, इदं च न स्याद् अर्थान्तरत्वे सादृश्यस्य सर्वत्र तावत्त्वात्। स्यान् मतम् व्यञ्जकानि तानि तस्य। भवति चाभिव्यञ्जकप्रकर्षे ऽभिव्यङ्ग्यबुद्धिप्रकर्षः। यथा घटादौ तद्वद् इहापि भविष्यतीति। तन् न। न हि बुद्धिमात्रम् अत्र प्रकृष्यते। अपि तर्हि वस्त्व् एव सातिशयम् उपालभामहे। अत एव मुख्यापचारे सदृशोपादित्सया सुसदृशं प्रतिनिधीयते। न मन्दसदृशम् इत्य् एतद् अपि यत् किञ्चित्। अतः कल्पनामात्रकल्पितं द्विचन्द्रालातचक्रादिवद् भ्रान्तिकारणं सादृश्यं न प्रामाणिकम् इति। प्रमेयाभावाद् अपि नोपमानाङ्गम् अन्यद् वा सादृश्ये प्रमाणम् इत्य् आपेक्ष इति

nirvikalpakavādinām api nedaṃ pramāṇāntaraṃ, pratyakṣābhāsatvād ity āha -- pratyakṣeti. evaṃ tāvat sādṛśyasya vastvantaratvam aṅgīkṛtya tatpratyakṣatayopamānasya viṣayābhāvenāprāmāṇyam uktam. idānīṃ bauddhamatena sādṛśyāpalāpam āha -- prameyeti. nirvikalpakapratyakṣavādinām api sādṛśyaprameyābhāvād upamānasya pramāṇatā nābhipretā. atas teṣu spardhamāneṣu katham upamānaṃ pramāṇam. ayaṃ ca teṣām abhiprāyaḥ -- sādṛśyaṃ hi na tāvadāśrayebhyo bhinnam anupalambhāt. abhede cāśrayāt tanmātrāpātāt. kathaṃ cāśrayeṣu vartate. na tāvat kārtsnyena bhedaprasaṅgāt, na hy ekam atra kārtsnyena vṛttam anyatrāpi tathaiva vartata iti sāmpratam. na ca bhāgaśaḥ, tadabhāvāt. kiñcedaṃ sādṛśyaṃ na tāvad dravyaguṇakarmaṇām anyatamam, padārthapaṇḍitais teṣv anupasaṃkhyātatvāt. na hi navasu dravyeṣu caturviṃśatyāṃ guṇeṣu pañcasu vā karmasu sādṛśyam antargataṃ paśyāmaḥ. na ca sāmānyam eva sādṛśyaṃ, tad dhi tadbuddhau karaṇaṃ, tadvadbuddhivedyaṃ ca sādṛśyaṃ, tatsādṛśye ca gotvādāv api tathātvaprasaṅgaḥ. 3,143 avayavasāmānyāni sādṛśyam iti ced. na. teṣv apy aikaikaśyena sādṛśyabuddher upajananāt.[729]bhūyāṃsi sādṛśyam iti ced. na. bhūyassv apy ekatra samāhṛteṣu pratiyogya(?nyatarā)napekṣeṣu sādṛśyabuddher upajananāt.[730]santi khalu tāny ekatra samāhṛtāni vastūni, na ca sādṛśyabuddhyā gṛhyante, na hy anapekṣitapratiyogibhedaṃ sadṛśo 'yam iti gāṃ jānāti. pratiyogyapekṣayā sāmānyāni sādṛśyam iti cet. kim idānīm āpekṣikaṃ sādṛśyam. bāḍham. yady evam apekṣayā tadabhivyajyate janyate vā. na tāvaj janyate dvitvam ivāpekṣābuddhyā, sahajasiddhatvāt. abhivyañjakāni tv ālokendriyādīni santīti kim anyad apekṣate. yadi cāvayavasāmānyāni sādṛśyaṃ, yamayos tu tadabhāvād abhāvaprasaṅgaḥ. tatrāpi tadabhyupagame tannāśe sāmānyanāśāt siddhāntahāniḥ. citrādau ca pāriṇāmikānām avayavānāṃ karaśiraṛprabhṛtīnām abhāvāt sāmānyābhāve sādṛśyābhāvaḥ. evam eva gandhādiṣv api prasaṅgo darśayitavyaḥ. avayavānāṃ karṇādīnām avayavāntarābhāvād asādṛśyam. atha matam, satyaṃ nāvayavasāmānyāni sādṛśyam. kin tu tattvāntaram evedaṃ dravyajātiguṇakarmabhyo vyatiriktaṃ guṇabhedo vā. yathāha guruḥ -- na sāmānyaṃ sādṛśyam. kiṃ tarhi. tad eva tat, gotvāder ekatvād iti. evaṃ copapanno bhavati sadṛśasambhāvanam eva tatra vidhyarthaḥ śyenacic codanārthaḥ. śyenavyaktijātyos svabhāvanirmitapakṣatvagrasamāṃsalohitāsthiśiraṛpṛṣṭhapādodarādyavayavārabdhāvayavisamavāyitveneṣṭakābhir aśakyasampādanatvāt. yadi cāvayavasāmānyāni sādṛśyam iṣyante tatas teṣām ihābhāvāt sādṛśyam api dussampādanam iti so 'nārabhyo 'rthaḥ pratijñāto bhavet śyenacitaṃ cinvīteti. evaṃ cānavayaveṣv api gandhādiṣu sādṛśyasaṃvidupapatsyata iti. tac ca naivam. tattvāntare hi sādṛśye gām anapekṣyāpi gavayaṃ sadṛśam iti jānīyuḥ. tatra hi tanniravaśeṣam eva sādṛśyaṃ parisamāptam iti kim anyad apekṣyate. katham anapekṣite gavi tatsādṛśyaviśiṣṭo 'vagamyata iti cet kas tasya gavā sambandhaḥ. samavāya iti cet, so 'pi tarhi gavayavad gosadṛśatayā jñātavyaḥ. api ca samavetaṃ nāma tatsādṛśyaṃ gavayagatasādṛśyagrahaṇe 'pi kim ity apekṣyate. na hi gotvaṃ śābaleye samavetam iti 3,144 bāhuleye tadbodhe 'pi tadapekṣā dṛṣṭā. tathedaṃ gavi gavayasādṛśyam iti na tadapekṣāhetur upalabhyata iti. api cāpekṣatāṃ nāma gauḥ, dūrād gām upalabdhavato ()viditāvayavasāmānyavibhāgasyāpi gosadṛśagavayajñānaṃ bhavet. avayavasāmānyāny api tadbodhe 'py apekṣyanta iti cet. vaktavyo 'pekṣārthaḥ. yadi matam, abhivyañjakāni tasyāvayavasāmānyānīti, tāni tarhi gavayavartīni tasyābhivyañjakāni, santi ca tāni gave(?vi) iti kiṃ gogatatadvedanena, ato gavyavagate 'navagateṣu cāvayavasāmānyeṣu gosādṛśyajñānaṃ jāyeta. jātyor hi tatsādṛśyam, avagate ca te iti kim anyad apekṣyate. yac cedam avayavasāmānyānāṃ bāhulye sadṛśatvam, idaṃ ca na syād arthāntaratve sādṛśyasya sarvatra tāvattvāt. syān matam vyañjakāni tāni tasya. bhavati cābhivyañjakaprakarṣe 'bhivyaṅgyabuddhiprakarṣaḥ. yathā ghaṭādau tadvad ihāpi bhaviṣyatīti. tan na. na hi buddhimātram atra prakṛṣyate. api tarhi vastv eva sātiśayam upālabhāmahe. ata eva mukhyāpacāre sadṛśopāditsayā susadṛśaṃ pratinidhīyate. na mandasadṛśam ity etad api yat kiñcit. ataḥ kalpanāmātrakalpitaṃ dvicandrālātacakrādivad bhrāntikāraṇaṃ sādṛśyaṃ na prāmāṇikam iti. prameyābhāvād api nopamānāṅgam anyad vā sādṛśye pramāṇam ity āpekṣa iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र समाधिम् आह -- सादृश्यस्येति। अयम् अभिप्रायः -- नेदं कल्पनामात्रकल्पितं, मिथ्यात्वहेतुद्वयासम्भवात्। द्विचन्द्रादिप्रत्यया हि कुतश्चिद् दोषाद् उत्पन्नाः कालादिभेदेषु बाध्यन्ते। सादृश्यं तु जात्यादिवदबाधितबुद्धिवेद्यं कथम् अन्यथा भविष्यति। यथा चासाधारणप्रत्यक्षवादिनां तत्सत्यम् एवं सादृश्यम् अपीति किम् अपह्नूयते। तद् इदम् अवगतम् असंशयितम् अबाधितं च देशान्तरादिष्व् अपीत्य् अस्ति तावत् सादृश्यं, प्रमाणबलेन यथा तदुपपद्यते तथा कल्पनीयम्। न हि दृष्टे ऽनुपपन्नं नाम किञ्चिद् अस्तीति। तत्र यत् तावद् उक्तं किम् अस्य स्वरूपम् इति। तत्रोत्तरम् आह -- भूयोवयवेति। अस्यार्थः -- भूयोभिर् अवयवसामान्यैर् यो जात्यन्तरस्य योगः ३,१४५ तत् सादृश्यम्। जात्यन्तरावयवसामान्यग्रहणम् उपलक्षणार्थम्, व्यक्तिसादृश्यम् अपि यमादिषु दृष्टम् एव। एवम् अवयवसामान्यैर् विनापि गुणकर्मादिसामान्ययोगेनापि सादृश्यं दृष्टम् एव, यथा चित्रादिषु। एतेन यद् उक्तं चित्रादौ कथं सादृश्यम् इति तत् परिहृतम्। एवम् अग्नाव् अपि संस्थानपरिमाणसामान्यं दर्शयितव्यम्। यमयोस् त्व् अवयवसामान्याभ्युपगमे यान् उपपत्तिर् उक्ता, असौ परिहरिष्यत एव। गुणानां त्व् असत्य् अप्य् अवयवसामान्ये ऽवयवगुणसामान्यम् एवावयविगुणानां सादृश्यम् इति दर्शयितव्यम्। कर्मणां च सौर्यादीनां द्रव्यदेवतादिधर्मसामान्यम् एव सादृश्यम्, अवयवसामान्यस्योपलक्षणार्थत्वाद् इति। तत्त्वान्तरवादिनां चेदम् आश्रयपारतन्त्र्याद् गुणान्तर्गतम् एवास्थेयम्। न पञ्चमम् अलौकिकत्वात्। जातिद्रव्यगुणक्रियाः पदार्था इति लोकसिद्धम्। अतो ऽस्य गुणस्य सतो गुणकर्मणोर् अनुपपन्न एव समवायः। अथ द्रव्यसमवेतम् एव गुणकर्मणी अपि सदृशतया बोधयति, एकार्थसमवायात्। यथावयवसमवेतं सामान्यं गोगवयजात्योर् असमवेतम् अपि ते सदृशतया बोधयति, एकार्थसमवेतसमवायाद् इत्य् उच्यते। न। द्रव्यसमवाये प्रमाणा भावात्, अवयवसामान्यानि हि कर्णादीनि व्यक्तिसमवेतानि प्रत्यक्षाणि। सादृश्यं तु सदृशबुद्ध्या ग्रहीतव्यम्। न च गन्धादिसदृशं द्रव्यम् इति प्रत्ययो ऽस्ति। अतः कथं तद्वर्तिना सादृश्येन गन्धादीनि सदृशानि भवेयुः। अतो ऽवयवसामान्यम् एव सादृश्यम् इति। नन्व् एकत्रैव भूयसाम् अवयवसामान्यानाम् उपलम्भात् सादृश्यबोधप्रसक्तिर् इत्य् उक्तम्, परिहृतम् इदं जात्यन्तरस्येति वदता। जात्यन्तरसमवायिनां जात्यन्तरे समवायात् सादृश्यम्, न स्वरूपमात्रम्, न च भूयस्त्वम्। एतच् चोपरिष्टाद् विवरिष्यत एव। अतो जात्यन्तरग्रहणम् अपेक्षितव्यम्। यत् तु न तेन तज्जन्यत इति। सत्यम्। अभिव्यज्यते तु तत्। यथोक्तम् -- सामान्यानि च भूयांसि गुणावयवकर्मणाम् । भिन्नप्रधानसामान्यव्यक्तं सादृश्यम् उच्यते ॥ इति। यद् धि यस्योपलब्धौ निमित्तं, तत्तदभिव्यञ्जकम्। अत एकैकत्रापि स्वरूपमात्रेण सामान्यानि गम्यन्त एव। जात्यन्तरसमवायात्मना ३,१४६ तु तानि सादृश्यम्, समवायात्मा च नाप्रतिसंहिते जात्यन्तरे ऽभिव्यक्तो भवतीति युक्तैव तदपेक्षा। न च यदर्थान्तरापेक्षप्रतिभासं तदवस्तु भवति। न हि देवदत्तस्य पितृत्वं पुत्रापेक्षया प्रतीयत इति, तद् अवस्तु। अतः आपेक्षिकाण्य् एवञ्जातीयकानि न चालयितुं शक्यन्ते। अत एवावयवसामान्यप्रचयाप्रचययोस् सुसदृशादिबोधोपपत्तिः। अतः सिद्धं जातिव्यक्त्यन्तरावच्छिन्नानि गुणावयवादिसामान्यानि सादृश्यम् इति

atra samādhim āha -- sādṛśyasyeti. ayam abhiprāyaḥ -- nedaṃ kalpanāmātrakalpitaṃ, mithyātvahetudvayāsambhavāt. dvicandrādipratyayā hi kutaścid doṣād utpannāḥ kālādibhedeṣu bādhyante. sādṛśyaṃ tu jātyādivadabādhitabuddhivedyaṃ katham anyathā bhaviṣyati. yathā cāsādhāraṇapratyakṣavādināṃ tatsatyam evaṃ sādṛśyam apīti kim apahnūyate. tad idam avagatam asaṃśayitam abādhitaṃ ca deśāntarādiṣv apīty asti tāvat sādṛśyaṃ, pramāṇabalena yathā tadupapadyate tathā kalpanīyam. na hi dṛṣṭe 'nupapannaṃ nāma kiñcid astīti. tatra yat tāvad uktaṃ kim asya svarūpam iti. tatrottaram āha -- bhūyovayaveti. asyārthaḥ -- bhūyobhir avayavasāmānyair yo jātyantarasya yogaḥ 3,145 tat sādṛśyam. jātyantarāvayavasāmānyagrahaṇam upalakṣaṇārtham, vyaktisādṛśyam api yamādiṣu dṛṣṭam eva. evam avayavasāmānyair vināpi guṇakarmādisāmānyayogenāpi sādṛśyaṃ dṛṣṭam eva, yathā citrādiṣu. etena yad uktaṃ citrādau kathaṃ sādṛśyam iti tat parihṛtam. evam agnāv api saṃsthānaparimāṇasāmānyaṃ darśayitavyam. yamayos tv avayavasāmānyābhyupagame yān upapattir uktā, asau parihariṣyata eva. guṇānāṃ tv asaty apy avayavasāmānye 'vayavaguṇasāmānyam evāvayaviguṇānāṃ sādṛśyam iti darśayitavyam. karmaṇāṃ ca sauryādīnāṃ dravyadevatādidharmasāmānyam eva sādṛśyam, avayavasāmānyasyopalakṣaṇārthatvād iti. tattvāntaravādināṃ cedam āśrayapāratantryād guṇāntargatam evāstheyam. na pañcamam alaukikatvāt. jātidravyaguṇakriyāḥ padārthā iti lokasiddham. ato 'sya guṇasya sato guṇakarmaṇor anupapanna eva samavāyaḥ. atha dravyasamavetam eva guṇakarmaṇī api sadṛśatayā bodhayati, ekārthasamavāyāt. yathāvayavasamavetaṃ sāmānyaṃ gogavayajātyor asamavetam api te sadṛśatayā bodhayati, ekārthasamavetasamavāyād ity ucyate. na. dravyasamavāye pramāṇā bhāvāt, avayavasāmānyāni hi karṇādīni vyaktisamavetāni pratyakṣāṇi. sādṛśyaṃ tu sadṛśabuddhyā grahītavyam. na ca gandhādisadṛśaṃ dravyam iti pratyayo 'sti. ataḥ kathaṃ tadvartinā sādṛśyena gandhādīni sadṛśāni bhaveyuḥ. ato 'vayavasāmānyam eva sādṛśyam iti. nanv ekatraiva bhūyasām avayavasāmānyānām upalambhāt sādṛśyabodhaprasaktir ity uktam, parihṛtam idaṃ jātyantarasyeti vadatā. jātyantarasamavāyināṃ jātyantare samavāyāt sādṛśyam, na svarūpamātram, na ca bhūyastvam. etac copariṣṭād vivariṣyata eva. ato jātyantaragrahaṇam apekṣitavyam. yat tu na tena tajjanyata iti. satyam. abhivyajyate tu tat. yathoktam -- sāmānyāni ca bhūyāṃsi guṇāvayavakarmaṇām | bhinnapradhānasāmānyavyaktaṃ sādṛśyam ucyate || iti. yad dhi yasyopalabdhau nimittaṃ, tattadabhivyañjakam. ata ekaikatrāpi svarūpamātreṇa sāmānyāni gamyanta eva. jātyantarasamavāyātmanā 3,146 tu tāni sādṛśyam, samavāyātmā ca nāpratisaṃhite jātyantare 'bhivyakto bhavatīti yuktaiva tadapekṣā. na ca yadarthāntarāpekṣapratibhāsaṃ tadavastu bhavati. na hi devadattasya pitṛtvaṃ putrāpekṣayā pratīyata iti, tad avastu. ataḥ āpekṣikāṇy evañjātīyakāni na cālayituṃ śakyante. ata evāvayavasāmānyapracayāpracayayos susadṛśādibodhopapattiḥ. ataḥ siddhaṃ jātivyaktyantarāvacchinnāni guṇāvayavādisāmānyāni sādṛśyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु पद्मदलाक्षीयमङ्गनेति पद्मावयवेन दलेनाङ्गनायाश् चक्षुर् उपमीयते, यदि चावयवसामान्यं सादृश्यं, न तद् इह सम्भवति, स्वयम् एवावयवत्वात्, न हि चक्षुषश् चक्षुराद्यवयवान्तरम् अस्ति। अत आह -- सदृशेति। नावश्यं महावयविनो यो ऽवयवस् तत्सामान्यं सादृश्यम्। अवयवसामान्यानि तु सादृश्यम् इत्य् उक्तम्। तच् चावयवानाम् अपि चक्षुरादीनां स्वावयवसामान्यभूम्ना सम्भवत्य् एवेति युक्तो ऽङ्गनादीनां सदृशावयवबोध इत्य् आह

nanu padmadalākṣīyamaṅganeti padmāvayavena dalenāṅganāyāś cakṣur upamīyate, yadi cāvayavasāmānyaṃ sādṛśyaṃ, na tad iha sambhavati, svayam evāvayavatvāt, na hi cakṣuṣaś cakṣurādyavayavāntaram asti. ata āha -- sadṛśeti. nāvaśyaṃ mahāvayavino yo 'vayavas tatsāmānyaṃ sādṛśyam. avayavasāmānyāni tu sādṛśyam ity uktam. tac cāvayavānām api cakṣurādīnāṃ svāvayavasāmānyabhūmnā sambhavaty eveti yukto 'ṅganādīnāṃ sadṛśāvayavabodha ity āha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तु तावद् अवयवेष्व् अवान्तरावयवसामान्ययोगात् सादृश्यम्, विनापि तु तानि तत्र तत्र सदृशबोधो दृष्टः। स कथम् उपपद्यते अत आह -- एवम् इति। नेदम् अवयवसामान्यग्रहणं तन्त्रम्। यद् एव तु किञ्चिद् गुणादिसामान्यं सदृशधियम् उपजनयति तद् एव सादृश्यम् अतो नात्रैकरूप्यम् एव। विचित्रता तु सादृश्यस्य यथादर्शनम् अङ्गीकर्तव्यम्। तद् यथा -- जातिसादृश्यम् अग्निर् वै ब्राह्मण इति, अग्निसदृश इत्य् अर्थः। किम् अनयोस् सादृश्यम्, एकस्माद् ब्रह्मणो मुखाज् जातिर् उत्पत्तिर् इत्य् अर्थः। इदं च तद्सिद्धिसूत्रे वक्ष्यते। कुतः पुनर् अनयोस् समानाभिजननत्वम् अवगम्यते। श्रुतेः। एवं ह्य् आह -- प्रजापतिर् मुखतस् त्रिवृतं छन्दसां निरमिमीत अग्निं देवतानां ब्राह्मणं मनुष्याणाम् इति। लोके च समानाभिजननयोर् दर्शयितव्यम्। गुणसामान्यं तु चित्रादौ सुप्रकाशम् एव लोके, वेदे च आदित्यो यूप इति। ३,१४७ द्रव्यसादृश्यं समालङ्कारधारिणोर् लोके, वेदे च लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्तीति। क्रियासादृश्यम् अध्ययनादिसामान्याल् लोके, वेदे च यज्ञविहङ्गमयोर् निपत्यादानसामान्यात्। एवं ह्य् आह -- यथा वै श्येनो निपत्यादत्ते, एवम् अयं द्विषन्तं भ्रातृव्यं निपत्यादत्ते इति। शक्तिसादृश्यं तु भीमो मल्ल इति लोके, वेदे च सोमपूतीकयोः। अवगम्यते हि पूतीकानां सोमशक्तिर् अर्थवादात्। तत्कार्यत्वेनावगमात्। कार्यस्य च कारणानुविधायिशक्तिकत्वात्। उक्तं च -- सोमस्य यो ऽंशः परापतत् स पूतीको ऽभवद् इति। स्वधर्मसादृश्यं केचित् त्रिशिखाः केचित् पञ्चशिखा इति लोके त्रिशिखादीनाम् अन्योन्यसादृश्यं, वेदे च वसिष्ठात्र्यादीनां नराशंसो द्वितीयः प्रयाज इति। धर्मनियम एव हि तत्र सादृश्यम्, प्रकृतिविकृतिकर्मणोश् च धर्मसामान्यम् एव सादृश्यम् इत्य् उक्तम् एव। एते च जात्यादय एकैकशो द्विशस्त्रिशस् समस्तशश् च समाना भवन्तस् सादृश्यस्य विचित्रताम् आपादयन्तीति

astu tāvad avayaveṣv avāntarāvayavasāmānyayogāt sādṛśyam, vināpi tu tāni tatra tatra sadṛśabodho dṛṣṭaḥ. sa katham upapadyate ata āha -- evam iti. nedam avayavasāmānyagrahaṇaṃ tantram. yad eva tu kiñcid guṇādisāmānyaṃ sadṛśadhiyam upajanayati tad eva sādṛśyam ato nātraikarūpyam eva. vicitratā tu sādṛśyasya yathādarśanam aṅgīkartavyam. tad yathā -- jātisādṛśyam agnir vai brāhmaṇa iti, agnisadṛśa ity arthaḥ. kim anayos sādṛśyam, ekasmād brahmaṇo mukhāj jātir utpattir ity arthaḥ. idaṃ ca tadsiddhisūtre vakṣyate. kutaḥ punar anayos samānābhijananatvam avagamyate. śruteḥ. evaṃ hy āha -- prajāpatir mukhatas trivṛtaṃ chandasāṃ niramimīta agniṃ devatānāṃ brāhmaṇaṃ manuṣyāṇām iti. loke ca samānābhijananayor darśayitavyam. guṇasāmānyaṃ tu citrādau suprakāśam eva loke, vede ca ādityo yūpa iti. 3,147 dravyasādṛśyaṃ samālaṅkāradhāriṇor loke, vede ca lohitoṣṇīṣā ṛtvijaḥ pracarantīti. kriyāsādṛśyam adhyayanādisāmānyāl loke, vede ca yajñavihaṅgamayor nipatyādānasāmānyāt. evaṃ hy āha -- yathā vai śyeno nipatyādatte, evam ayaṃ dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ nipatyādatte iti. śaktisādṛśyaṃ tu bhīmo malla iti loke, vede ca somapūtīkayoḥ. avagamyate hi pūtīkānāṃ somaśaktir arthavādāt. tatkāryatvenāvagamāt. kāryasya ca kāraṇānuvidhāyiśaktikatvāt. uktaṃ ca -- somasya yo 'ṃśaḥ parāpatat sa pūtīko 'bhavad iti. svadharmasādṛśyaṃ kecit triśikhāḥ kecit pañcaśikhā iti loke triśikhādīnām anyonyasādṛśyaṃ, vede ca vasiṣṭhātryādīnāṃ narāśaṃso dvitīyaḥ prayāja iti. dharmaniyama eva hi tatra sādṛśyam, prakṛtivikṛtikarmaṇoś ca dharmasāmānyam eva sādṛśyam ity uktam eva. ete ca jātyādaya ekaikaśo dviśastriśas samastaśaś ca samānā bhavantas sādṛśyasya vicitratām āpādayantīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु यत्र सादृश्यं समवैति तत्सदृशबुद्ध्या गृह्यते। यदि चावयवसामान्यानि सादृश्यं, तानि तर्ह्य् अवयवेषु समवयन्तीति तेष्व् एव सदृशधियं जनयेयुः। अथ तेषां भूयस्ता, सा चावयवसामान्येष्व् इति तान्य् एव सदृशानि स्युः। कथं जात्यन्तरे सदृशबुद्धिर् अत आह -- न धर्मा इति। सत्यम्। अत एव हेतोर् न धर्माख्यावयवसामान्यानि तद्भूयस्ता वा सादृश्यं, तेषु सादृश्यबुद्ध्यनुत्पत्तेः। यद् एव हि तेषां भूयस् तया युक्तं जात्यन्तरं गवयादि व्यक्त्यन्तरं वाग्नेयसौर्यादि, तद् एव सदृशबुद्ध्या गृह्यते। अतो जात्यन्तरसमवाय एव तेषां सादृश्यम्। स्वरूपतस् त्व् एकैकशस्तानि सामान्यानि प्रधानसामान्यवदेकत्वबुद्धिनिबन्धनम् एव। पिण्डितानि तु जात्यन्तरसमवायोपहितानि सादृश्यम्, अयं च भूयो ऽवयवसामान्येत्य् अस्यैव प्रपञ्च इति

nanu yatra sādṛśyaṃ samavaiti tatsadṛśabuddhyā gṛhyate. yadi cāvayavasāmānyāni sādṛśyaṃ, tāni tarhy avayaveṣu samavayantīti teṣv eva sadṛśadhiyaṃ janayeyuḥ. atha teṣāṃ bhūyastā, sā cāvayavasāmānyeṣv iti tāny eva sadṛśāni syuḥ. kathaṃ jātyantare sadṛśabuddhir ata āha -- na dharmā iti. satyam. ata eva hetor na dharmākhyāvayavasāmānyāni tadbhūyastā vā sādṛśyaṃ, teṣu sādṛśyabuddhyanutpatteḥ. yad eva hi teṣāṃ bhūyas tayā yuktaṃ jātyantaraṃ gavayādi vyaktyantaraṃ vāgneyasauryādi, tad eva sadṛśabuddhyā gṛhyate. ato jātyantarasamavāya eva teṣāṃ sādṛśyam. svarūpatas tv ekaikaśastāni sāmānyāni pradhānasāmānyavadekatvabuddhinibandhanam eva. piṇḍitāni tu jātyantarasamavāyopahitāni sādṛśyam, ayaṃ ca bhūyo 'vayavasāmānyety asyaiva prapañca iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,१४८ अत्र चोदयति -- यमयोर् इति। जात्यन्तरस्येति यावच्छ्रुतग्राहिणः परिचोदनम् इदम् -- यदि जात्यन्तरस्य भूयो ऽवयवसामान्ययोगतस् सादृश्यं कथं यमयोर् व्यक्तिसादृश्यम् इति। इतरस् तु -- प्रदर्शनमात्रं जात्यन्तरस्येति केयम् अत्रैवास्था, तद् अयम् अर्भको वराक इत्य् अपहसति -- दृष्टत्वाद् इति। यत्रैव सादृश्यं दृश्यते जातौ व्यक्तौ वा, तत्रैव तदाश्रयणीयम्। किम् एकत्रैवास्थां बध्नासीति। स्याद् एतत्। एकस्वभावा हि भावा जात्यादयः। तद् इदं सादृश्यम् अपि तथैव युक्तम्। यदि तावदल्पवृत्तिस्वभावं व्यक्त्योर् एव युक्तम्, अथ बहुवृत्तिस्वभावं ततो जात्योर् एव। अर्धवैशसं त्व् अवस्तुताम् आपादयतीति, अत आह -- क्वचिद् धीति। प्रतीत्यविसंवादाद् उभयोपपत्तिर् इति भावः

3,148 atra codayati -- yamayor iti. jātyantarasyeti yāvacchrutagrāhiṇaḥ paricodanam idam -- yadi jātyantarasya bhūyo 'vayavasāmānyayogatas sādṛśyaṃ kathaṃ yamayor vyaktisādṛśyam iti. itaras tu -- pradarśanamātraṃ jātyantarasyeti keyam atraivāsthā, tad ayam arbhako varāka ity apahasati -- dṛṣṭatvād iti. yatraiva sādṛśyaṃ dṛśyate jātau vyaktau vā, tatraiva tadāśrayaṇīyam. kim ekatraivāsthāṃ badhnāsīti. syād etat. ekasvabhāvā hi bhāvā jātyādayaḥ. tad idaṃ sādṛśyam api tathaiva yuktam. yadi tāvadalpavṛttisvabhāvaṃ vyaktyor eva yuktam, atha bahuvṛttisvabhāvaṃ tato jātyor eva. ardhavaiśasaṃ tv avastutām āpādayatīti, ata āha -- kvacid dhīti. pratītyavisaṃvādād ubhayopapattir iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु सामान्यानि सादृश्यं, तानि च व्यक्तिनाशेन नश्येयुः। अतो नित्यं सामान्यम् इति सिद्धान्तहानिर् अत आह -- सामान्यानीति। एतानि तावन्नाशीनि भवन्तु, सामान्यान्तराणि गोत्वादीनि नित्यान्य् एवेति न कश्चिल् लोकविरोध इति

nanu sāmānyāni sādṛśyaṃ, tāni ca vyaktināśena naśyeyuḥ. ato nityaṃ sāmānyam iti siddhāntahānir ata āha -- sāmānyānīti. etāni tāvannāśīni bhavantu, sāmānyāntarāṇi gotvādīni nityāny eveti na kaścil lokavirodha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कः पुनस् सामान्यान्तरेषु विशेषः, अत आह -- अनन्तेति। अनन्तो हि गोत्वादीनाम् आश्रयः। तदेकस्य नाशे ऽप्य् आश्रयान्तरे प्रत्यभिज्ञानान्नैकान्तिको नाश इति। नित्यसामान्यवादो ऽपि न नस् सार्वत्रिक इत्य् आह -- तेनेति

kaḥ punas sāmānyāntareṣu viśeṣaḥ, ata āha -- ananteti. ananto hi gotvādīnām āśrayaḥ. tadekasya nāśe 'py āśrayāntare pratyabhijñānānnaikāntiko nāśa iti. nityasāmānyavādo 'pi na nas sārvatrika ity āha -- teneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,१४९ अथवावयवसामान्यानाम् अपि नात्यन्तिको नाशो ऽस्तीत्य् आह -- सामान्यस्येति। कारणम् आह -- सर्वस्येति

3,149 athavāvayavasāmānyānām api nātyantiko nāśo 'stīty āha -- sāmānyasyeti. kāraṇam āha -- sarvasyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्य् अस्ति तत्रापि सादृश्यधिया भवितव्यम् अत आह -- तेषाम् इति। भूयस् तया तेषां सादृश्यम् अतिरिक्तं भवति, न त्व् एकैकशो न सन्तीति। न केवलं सामान्यम् अनश्वरम् इति देशान्तरादिष्व् आश्रयसद्भावः कल्प्यते। अपि तु प्रत्यक्षे ऽपि क्वचिद् अर्थे तान्य् उपलभ्यन्त एवेत्य् आह -- तानीति

yady asti tatrāpi sādṛśyadhiyā bhavitavyam ata āha -- teṣām iti. bhūyas tayā teṣāṃ sādṛśyam atiriktaṃ bhavati, na tv ekaikaśo na santīti. na kevalaṃ sāmānyam anaśvaram iti deśāntarādiṣv āśrayasadbhāvaḥ kalpyate. api tu pratyakṣe 'pi kvacid arthe tāny upalabhyanta evety āha -- tānīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् अक्ष्यादीनां स्वावयवसामान्यभूम्ना सादृश्यम् उक्तं, तदवयवानां तु कथं सादृश्यं भविष्यत्य् अत आह -- सदृशेति। यथा महावयविनो ये ऽवयवाः स्वावयवसामान्यैस् सदृशा भवन्ति, एवं यत्र नामावयवेष्व् अपि सदृशावयवत्वम् अवगम्यते ते ऽप्य् अवान्तरावयवसामान्यैस् सदृशा भवन्तीति न काश्चद् दोष इति

nanv akṣyādīnāṃ svāvayavasāmānyabhūmnā sādṛśyam uktaṃ, tadavayavānāṃ tu kathaṃ sādṛśyaṃ bhaviṣyaty ata āha -- sadṛśeti. yathā mahāvayavino ye 'vayavāḥ svāvayavasāmānyais sadṛśā bhavanti, evaṃ yatra nāmāvayaveṣv api sadṛśāvayavatvam avagamyate te 'py avāntarāvayavasāmānyais sadṛśā bhavantīti na kāścad doṣa iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावच् चैवं दर्शयितव्यं यावन्निर्भागा भागा इत्य् आह -- एवम् इति। ततः परं परमाणुत्वम् एव केवलं सामान्यम् इत्य् आह -- तत इति

tāvac caivaṃ darśayitavyaṃ yāvannirbhāgā bhāgā ity āha -- evam iti. tataḥ paraṃ paramāṇutvam eva kevalaṃ sāmānyam ity āha -- tata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु यदि सामान्यानि सादृश्यं गोत्वादौ प्रसङ्गः, तत्त्वाभेदाद् इत्य् अत आह -- प्रधानानाम् इति। अयम् अभिप्रायः -- संविन्निष्ठा हि नो ३,१५० वस्तुव्यवस्थितयः, अतो यत्सदृशबुद्धिम् उत्पादयति तत्सादृश्यम्। प्रधानावयविनां तु यत्र गोत्वादिसामान्यम् एकं प्रतीयते, तत्र स एवेति प्रतिभासो भवति, न स इवेति। अतः प्रधानसामान्यं न सदृशबुद्धेर् हेतुर् इति न सादृश्यम्। तद्भेदे प्रधानसामान्यभेदे गोगवययोस् सादृश्यबुद्धिर् भवति, न च तयोर् इतरेतरसादृश्यबुद्धिः। अतो यत्र गोत्वादिसामान्यं वर्तते न तत्र सदृशबुद्धिः। यत्र सदृशबुद्धिर् न तत्र तद्वर्तत इति तद्वर्तीन्य् अवयवसामान्यान्य् एव पिण्डितानि सदृशबुद्धेर् हेतुत्वात् सादृश्यम् इति सिद्धम्। एवं च यन्निबन्धनकारेण सादृश्यस्य तत्त्वान्तरत्वे कारणम् उक्तं गोत्वादाव् अपि प्रसङ्ग इति, तत् प्रत्युक्तम् इति

nanu yadi sāmānyāni sādṛśyaṃ gotvādau prasaṅgaḥ, tattvābhedād ity ata āha -- pradhānānām iti. ayam abhiprāyaḥ -- saṃvinniṣṭhā hi no 3,150 vastuvyavasthitayaḥ, ato yatsadṛśabuddhim utpādayati tatsādṛśyam. pradhānāvayavināṃ tu yatra gotvādisāmānyam ekaṃ pratīyate, tatra sa eveti pratibhāso bhavati, na sa iveti. ataḥ pradhānasāmānyaṃ na sadṛśabuddher hetur iti na sādṛśyam. tadbhede pradhānasāmānyabhede gogavayayos sādṛśyabuddhir bhavati, na ca tayor itaretarasādṛśyabuddhiḥ. ato yatra gotvādisāmānyaṃ vartate na tatra sadṛśabuddhiḥ. yatra sadṛśabuddhir na tatra tadvartata iti tadvartīny avayavasāmānyāny eva piṇḍitāni sadṛśabuddher hetutvāt sādṛśyam iti siddham. evaṃ ca yannibandhanakāreṇa sādṛśyasya tattvāntaratve kāraṇam uktaṃ gotvādāv api prasaṅga iti, tat pratyuktam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्रादाव् अवयवसामान्याभावात् सादृश्यानुपपत्तिर् इति चोदयति -- चित्रादाव् इति। परिहरति -- तत्रापीति। पारिणामिकावयवसमवेतसामान्याभावे ऽपि पृथिव्यंशे शुक्लादयो वर्णविशेषाः परिमाणश् च तैस् सादृश्यम् उपपादितम् इति। किं पुनर् इदं जातिसादृश्यं व्यक्तिसादृश्यं वा। नेदम् उभयम् अपि सम्भवति, उभयाभावात्। न हि चित्रादौ नरत्वादिजातयस् तद्व्यक्तयो वा सम्भवन्ति। स्वभावनिर्मितपाण्याद्यवयवसमवायित्वाद् व्यक्तेः, तत्समवायित्वाच् च जातेः। उच्यते। व्यक्तिर् एवात्र सदृशी। यद्य् अपि चात्र नरत्वं नास्ति, द्रव्यत्वं त्व् अस्तीति तद्व्यक्तिस् सदृशतया प्रतीयते। प्रायेण चाकृतिसादृश्यम् एव तत्रावगम्यते। कुशलस् तु चित्रकारो व्यक्तिसादृश्यम् उन्मीलयतीति

citrādāv avayavasāmānyābhāvāt sādṛśyānupapattir iti codayati -- citrādāv iti. pariharati -- tatrāpīti. pāriṇāmikāvayavasamavetasāmānyābhāve 'pi pṛthivyaṃśe śuklādayo varṇaviśeṣāḥ parimāṇaś ca tais sādṛśyam upapāditam iti. kiṃ punar idaṃ jātisādṛśyaṃ vyaktisādṛśyaṃ vā. nedam ubhayam api sambhavati, ubhayābhāvāt. na hi citrādau naratvādijātayas tadvyaktayo vā sambhavanti. svabhāvanirmitapāṇyādyavayavasamavāyitvād vyakteḥ, tatsamavāyitvāc ca jāteḥ. ucyate. vyaktir evātra sadṛśī. yady api cātra naratvaṃ nāsti, dravyatvaṃ tv astīti tadvyaktis sadṛśatayā pratīyate. prāyeṇa cākṛtisādṛśyam eva tatrāvagamyate. kuśalas tu citrakāro vyaktisādṛśyam unmīlayatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु पिण्डितान्य् एवावयवसामान्यानि सादृश्यम्। एवं गुणसामान्यान्य् अपि मिलितानि सादृश्यम् इत्य् उक्तम्। चित्रादौ तु रूपमात्रम् एव समानं न गन्धादयः। अत आह -- रूपेति। रूपादीनां मध्ये कस्यचिद् एकस्यापि ३,१५१ तुल्यतया सादृश्यं भवत्य् एव। उक्तम् असकृत् यथा दर्शनं तदाश्रीयत इति। तद् इह चित्रादौ वर्णसामान्यम् एव। कुसुमादिगन्धविशेषाणां गन्धसामान्यं, क्षीरशर्करादौ रससामान्यं सादृश्यम्। अवश्यं सर्वगुणसामान्यसमवायो नानुसर्तव्य इति

nanu piṇḍitāny evāvayavasāmānyāni sādṛśyam. evaṃ guṇasāmānyāny api militāni sādṛśyam ity uktam. citrādau tu rūpamātram eva samānaṃ na gandhādayaḥ. ata āha -- rūpeti. rūpādīnāṃ madhye kasyacid ekasyāpi 3,151 tulyatayā sādṛśyaṃ bhavaty eva. uktam asakṛt yathā darśanaṃ tadāśrīyata iti. tad iha citrādau varṇasāmānyam eva. kusumādigandhaviśeṣāṇāṃ gandhasāmānyaṃ, kṣīraśarkarādau rasasāmānyaṃ sādṛśyam. avaśyaṃ sarvaguṇasāmānyasamavāyo nānusartavya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिहारान्तरम् आह -- पृथिव्यादिष्व् इति। एवं हि सत्कार्यवादिनो वदन्ति -- नात्यन्तम् असत्कर्तुं शक्यं, गगनकुसुमवत्, अतो ऽसतः कार्यत्वं निवृत्तं सत्तां गमयति। अतो नराद्यवयवसामान्यान्य् अपि नात्यन्तम् असन्ति जायन्ते। किन् तु सन्त्य् एव स्वकारणेषु पृथिव्यादिषु भूतेषु परिणामाद् अभिव्यज्यन्ते। सा च तेषां पारिणामिक्यभिव्यक्तिर् यथादर्शनम् एवावधारयितव्या। यथा च तानि पाण्यादिमत्सु देवदत्तादिषु दृश्यन्ते, एवं चित्रादिभागेष्व् इतीति तत्र किम् इति नाभ्युपगम्यन्ते। अतो ऽवयवसामान्यान्य् एव चित्रादाव् अपि सादृश्यम् इति

parihārāntaram āha -- pṛthivyādiṣv iti. evaṃ hi satkāryavādino vadanti -- nātyantam asatkartuṃ śakyaṃ, gaganakusumavat, ato 'sataḥ kāryatvaṃ nivṛttaṃ sattāṃ gamayati. ato narādyavayavasāmānyāny api nātyantam asanti jāyante. kin tu santy eva svakāraṇeṣu pṛthivyādiṣu bhūteṣu pariṇāmād abhivyajyante. sā ca teṣāṃ pāriṇāmikyabhivyaktir yathādarśanam evāvadhārayitavyā. yathā ca tāni pāṇyādimatsu devadattādiṣu dṛśyante, evaṃ citrādibhāgeṣv itīti tatra kim iti nābhyupagamyante. ato 'vayavasāmānyāny eva citrādāv api sādṛśyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राक्सत्त्वे कारणम् आह -- न हीति। इदं च प्राग् एवोक्तम् इति। यत् तु सादृश्यं भिन्नम् अभिन्नं वेति विकल्प्यावस्तुत्वम् आपादितम्, तत्रोत्तरम् आह -- धर्माणाम् इति। सर्वधर्माणाम् एव जात्यादीनां न धर्मिणो नानात्वम्, अथ चावान्तरस्थितिर् अपि धर्मधर्मिकृतास्त्य् एव। एवं सादृश्ये ऽपि। अतो नानेन तदपलपितुं शक्यते। सर्वत्रानैकान्त एव प्रतीत्य् अविसंवादात् समर्थनीय इति

prāksattve kāraṇam āha -- na hīti. idaṃ ca prāg evoktam iti. yat tu sādṛśyaṃ bhinnam abhinnaṃ veti vikalpyāvastutvam āpāditam, tatrottaram āha -- dharmāṇām iti. sarvadharmāṇām eva jātyādīnāṃ na dharmiṇo nānātvam, atha cāvāntarasthitir api dharmadharmikṛtāsty eva. evaṃ sādṛśye 'pi. ato nānena tadapalapituṃ śakyate. sarvatrānaikānta eva pratīty avisaṃvādāt samarthanīya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवं सादृश्यस्य वस्तुत्वे सिद्धे चक्षुषा सम्बद्धस्य सतोर् द्वयोर् धर्मिणोर् युगपदीक्षमाणस्यैकत्र वा प्रत्यक्षत्वं सिद्धम् इत्य् आह -- वस्तुत्वे इति

tad evaṃ sādṛśyasya vastutve siddhe cakṣuṣā sambaddhasya sator dvayor dharmiṇor yugapadīkṣamāṇasyaikatra vā pratyakṣatvaṃ siddham ity āha -- vastutve iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,१५२ वृत्तिपरिचोदनायाम् उत्तरम् आह -- सामान्यवद् इति। कारणम् आह -- प्रतियोगीति। जात्यादिवदुपपत्तिर् इति

3,152 vṛttiparicodanāyām uttaram āha -- sāmānyavad iti. kāraṇam āha -- pratiyogīti. jātyādivadupapattir iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्येकं कृत्स्नसमवाये चासन्निहिते ऽपि गोत्वे स्मृतिस्थे गवयस्थस्य सन्निहितस्य सादृश्यस्येन्द्रियगोचरता सिद्धेत्य् उपसंहरन्न् आह -- तत्रेति

pratyekaṃ kṛtsnasamavāye cāsannihite 'pi gotve smṛtisthe gavayasthasya sannihitasya sādṛśyasyendriyagocaratā siddhety upasaṃharann āha -- tatreti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वमतेनेदानीम् उपमानस्य प्रमेयं दर्शयति -- तस्माद् इति। यथा विवक्षं विशेषणविशेष्यभाव इति

svamatenedānīm upamānasya prameyaṃ darśayati -- tasmād iti. yathā vivakṣaṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāva iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु गौः स्मर्यते सादृश्यं च प्रत्यक्षेण गम्यत इति न प्रमेयम् उपमानस्य पश्यामः। अत आह -- प्रत्यक्षेणेति

nanu gauḥ smaryate sādṛśyaṃ ca pratyakṣeṇa gamyata iti na prameyam upamānasya paśyāmaḥ. ata āha -- pratyakṣeṇeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र दृष्टान्तम् आह -- प्रत्यक्षे इति

atra dṛṣṭāntam āha -- pratyakṣe iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

का पुनर् अत्र व्यभिचारशङ्का, यन्निराकरणार्थं लक्षणप्रणयनम्, अत आह -- यत्र त्व् इति

kā punar atra vyabhicāraśaṅkā, yannirākaraṇārthaṃ lakṣaṇapraṇayanam, ata āha -- yatra tv iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,१५३ आभासेतरविवेके कारणम् आह -- बाधकेति। अत्रोदाहरणम् आह -- यथेति

3,153 ābhāsetaraviveke kāraṇam āha -- bādhaketi. atrodāharaṇam āha -- yatheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं पुनस् तदाभासत्वम् अत आह -- समीपस्थ इति। बाधकं हि तत्र ज्ञानम् उत्पद्यत इति भावः। नेति प्रत्ययाभावे तु परमार्थसादृश्यम् इत्य् आह -- न बाध्यत इति

kathaṃ punas tadābhāsatvam ata āha -- samīpastha iti. bādhakaṃ hi tatra jñānam utpadyata iti bhāvaḥ. neti pratyayābhāve tu paramārthasādṛśyam ity āha -- na bādhyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वम् एवालोचितानुगमनम् अनुमानम् इति मन्यमाना ये ऽस्यानुमानान्तर्भावम् इच्छन्ति तान् प्रत्याह -- न चेति। पक्षधर्माद्यसम्भवम् एव दर्शयति -- प्राग् इति। धूमादिर् हि प्रमेयस्य पर्वतादेर् धर्मतयानुमानोत्पत्तेः प्रागवगतः पक्षधर्मो भवति। इह च गौः प्रमेयः। न चोपमानोत्पत्तेः प्राक् तद्धर्मतया सादृश्यं गृह्यते। अतस् तावन् न पक्षधर्मः। गवयशृङ्गित्वादीनां तु पक्षधर्मतोपरिष्टान्निराकरिष्यत इति

sarvam evālocitānugamanam anumānam iti manyamānā ye 'syānumānāntarbhāvam icchanti tān pratyāha -- na ceti. pakṣadharmādyasambhavam eva darśayati -- prāg iti. dhūmādir hi prameyasya parvatāder dharmatayānumānotpatteḥ prāgavagataḥ pakṣadharmo bhavati. iha ca gauḥ prameyaḥ. na copamānotpatteḥ prāk taddharmatayā sādṛśyaṃ gṛhyate. atas tāvan na pakṣadharmaḥ. gavayaśṛṅgitvādīnāṃ tu pakṣadharmatopariṣṭānnirākariṣyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गवयगतम् अपि सादृश्यम् अपक्षधर्मत्वान् न सादृश्यविशिष्टानां गवाम् अनुमापकम् इत्य् आह -- गवय इति। गोगतं च प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वान् लिङ्गम् इत्य् आह -- प्रतिज्ञार्थेति

gavayagatam api sādṛśyam apakṣadharmatvān na sādṛśyaviśiṣṭānāṃ gavām anumāpakam ity āha -- gavaya iti. gogataṃ ca pratijñārthaikadeśatvān liṅgam ity āha -- pratijñārtheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,१५४ गवयो ऽप्य् अपक्षधर्मत्वान् न सादृश्यविशिष्टस्य गोर् लिङ्गम् इत्य् आह -- गवयश् चेति। अन्वयो ऽपि तस्य सादृश्यविशिष्टेन गवा नावश्यं विदितपूर्व इत्य् आह -- सादृश्यम् इति। द्वेधाप्य् उपमानस्य प्रमेयं सादृश्यविशिष्टो वा गौस् तद् वा गोविशिष्टम्, उभयस्यापि गवयान्वयो न दृष्टपूर्व इति

3,154 gavayo 'py apakṣadharmatvān na sādṛśyaviśiṣṭasya gor liṅgam ity āha -- gavayaś ceti. anvayo 'pi tasya sādṛśyaviśiṣṭena gavā nāvaśyaṃ viditapūrva ity āha -- sādṛśyam iti. dvedhāpy upamānasya prameyaṃ sādṛśyaviśiṣṭo vā gaus tad vā goviśiṣṭam, ubhayasyāpi gavayānvayo na dṛṣṭapūrva iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु युगपद् उभयं पश्यतां सादृश्यगवययोस् सम्बन्धो ऽवगत एवात आह -- एकस्मिन्न् इति। सत्यम् अवगतं, न तु सर्वेणेत्य् उक्तम् अस्माभिः। यदि चान्वयो ज्ञानाङ्गं स्यात्, एकस्याप्य् अगृहीतान्वयस्य ज्ञानं न स्याद् इति ॥ [४६] ॥ यदि तु शृङ्गित्वादेर् गवा सम्बन्धो ऽवगतः, अतस् तद्गवये गृह्यमाणं गवि लिङ्गं भविष्यतीत्य् उच्यते। तन् न। तेषाम् अवयवभूतानां गवयावयविज्ञानव्यापारं प्रत्युपक्षीणत्वाद् इत्य् आशङ्कया सहाह -- शृङ्गित्वादेर् इति

nanu yugapad ubhayaṃ paśyatāṃ sādṛśyagavayayos sambandho 'vagata evāta āha -- ekasminn iti. satyam avagataṃ, na tu sarveṇety uktam asmābhiḥ. yadi cānvayo jñānāṅgaṃ syāt, ekasyāpy agṛhītānvayasya jñānaṃ na syād iti || [46] || yadi tu śṛṅgitvāder gavā sambandho 'vagataḥ, atas tadgavaye gṛhyamāṇaṃ gavi liṅgaṃ bhaviṣyatīty ucyate. tan na. teṣām avayavabhūtānāṃ gavayāvayavijñānavyāpāraṃ pratyupakṣīṇatvād ity āśaṅkayā sahāha -- śṛṅgitvāder iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि तु गवयज्ञानं प्रत्यनुपक्षीणानि स्वरूपेणैव शृङ्गित्वादीनि लिङ्गम् इष्यन्ते, ततस् तेभ्यः पूर्वावगतसम्बन्धानुसारेण निस्सादृश्यम् एव गोस्मरणं स्याद् इत्य् आह -- यदीति। कथं निस्सादृश्यम् इत्य् अत आह -- न गौर् इति

yadi tu gavayajñānaṃ pratyanupakṣīṇāni svarūpeṇaiva śṛṅgitvādīni liṅgam iṣyante, tatas tebhyaḥ pūrvāvagatasambandhānusāreṇa nissādṛśyam eva gosmaraṇaṃ syād ity āha -- yadīti. kathaṃ nissādṛśyam ity ata āha -- na gaur iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं तु प्रतीतिक्रम इत्य् आह -- सदृशेति। शृङ्गादिप्रत्ययात् ३,१५५ परावर्तिनं सादृश्यप्रत्ययम् अपेक्ष्य गोसादृश्यविशिष्टगवयप्रत्ययाद् एव पुनस् तत्सादृश्यविशिष्टगोज्ञानम् उपजायते, न पुनः शृङ्गादिप्रत्ययमात्राद् इति

ayaṃ tu pratītikrama ity āha -- sadṛśeti. śṛṅgādipratyayāt 3,155 parāvartinaṃ sādṛśyapratyayam apekṣya gosādṛśyaviśiṣṭagavayapratyayād eva punas tatsādṛśyaviśiṣṭagojñānam upajāyate, na punaḥ śṛṅgādipratyayamātrād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु शृङ्गादयो ऽपि परस्परसदृशा एवेति कथं तेभ्यो निस्सादृश्या प्रतीतिर् उच्यते। अत आह -- सदृशेति। यदि गवयादीनां सदृशावयवत्वम् अवगम्यते, न तर्हि ते सदृशतया प्रमीयन्ते। किन् त्व् अवयवा एव परस्परं सदृशतया। अतो न सादृश्यविशिष्टगोप्रमितौ शृङ्गित्वादीनां लिङ्गत्वम्। निस्सादृश्यं तु तेभ्यो गोस्मरणमात्रं स्याद् इति। अपि चानुमाने यद् एकदेशतया धूमादिर् अवगम्यते प्रमेयम् अप्य् अग्न्यादि तदेकदेशतयैव। इह तु शृङ्गित्वादयो गवयैकदेशतया प्रमीयन्ते। न च तदेकदेशो गौर् अप्य् अनुमीयत इत्य् आह -- न चेति

nanu śṛṅgādayo 'pi parasparasadṛśā eveti kathaṃ tebhyo nissādṛśyā pratītir ucyate. ata āha -- sadṛśeti. yadi gavayādīnāṃ sadṛśāvayavatvam avagamyate, na tarhi te sadṛśatayā pramīyante. kin tv avayavā eva parasparaṃ sadṛśatayā. ato na sādṛśyaviśiṣṭagopramitau śṛṅgitvādīnāṃ liṅgatvam. nissādṛśyaṃ tu tebhyo gosmaraṇamātraṃ syād iti. api cānumāne yad ekadeśatayā dhūmādir avagamyate prameyam apy agnyādi tadekadeśatayaiva. iha tu śṛṅgitvādayo gavayaikadeśatayā pramīyante. na ca tadekadeśo gaur apy anumīyata ity āha -- na ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि तु कश्चिद् वैयात्याद् एवम् एवानुमास्यत इति ब्रूयात्, तं प्रत्याह -- इत्थम् इति। भ्रान्तिर् इयम् अभावविरोधाद् इति। नगरस्थगोज्ञानम् अविशेषितं सादृश्येन स्मृतिर् एवेत्य् आह -- नगरस्थम् इति। विषयतात्स्थ्याद् ज्ञाने ऽपि तात्स्थ्यव्यपदेशः तदधीनत्वात् तस्येति

yadi tu kaścid vaiyātyād evam evānumāsyata iti brūyāt, taṃ pratyāha -- ittham iti. bhrāntir iyam abhāvavirodhād iti. nagarasthagojñānam aviśeṣitaṃ sādṛśyena smṛtir evety āha -- nagarastham iti. viṣayatātsthyād jñāne 'pi tātsthyavyapadeśaḥ tadadhīnatvāt tasyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कः पुनर् उपमानस्य वेदार्थ उपयोगः। यदि प्राकृतानां धर्माणां विकृतौ प्राप्तिर् उच्यते, तन् न। अनुमानाद् एव तत्सिद्धेः। प्राकृतं लिङ्गं धर्मैस् सम्बद्धं किञ्चिद् विकृतौ दृष्टं तेषाम् अनुमापकं भविष्यति। जैमिनेर् अप्य् एतद् एवाभिमतम् इति लक्ष्यते। यद् एवम् आह -- यस्य लिङ्गम् अर्थसंयोगाद् इति। अत्र हि व्यक्तम् एव लैङ्गिकीं धर्मप्राप्तिम् अपदिशति। अत आह -- भिन्नेति। ३,१५६ अयं भावः -- प्रतिबन्धदर्शिनो हि प्रतिबन्धकज्ञानम् अनुमानम्। न चेह सौर्यादिवाक्यानाम् आग्नेयादिविध्यन्तेन प्रतिबन्धो ऽवगतः। न च द्रव्यदेवतयोः। न कर्मणः। अतः कथं तज्ज्ञानम् अनुमानम् इति। प्रमाणान्तराद् एवोपमानात् प्राकृतविध्यन्तप्राप्तिर् अध्यवसातव्या। वैकृतानि हि प्रधानान्य् अश्रुतविध्यन्तानि न तम् अन्तरेण पर्यवस्यन्ति। यत् किञ्चिद् विध्यन्तापेक्षां द्रव्यदेवतादिसादृश्यदर्शनोत्थापितोपमानपर्यवस्थापिताग्नेयविध्यन्तानि इतिकर्तव्यताम् आपाद्य कृतार्थानि भवन्ति। यथेहैव तावत् सौर्याग्नेययोर् एकदेवतात्वेन तद्धितदेवतानिर्देशेनौषधद्रव्यकतया च सादृश्याद् उपमानेनाग्नेयधर्मास् सौर्य उन्नीयन्ते। अयं चावयवार्थः -- इयम् उपमा(नुमा)नाद् भिन्नोक्ता अग्न्यादियुतम् इतिकर्तव्यताजातं सादृश्यमात्रात् कथं नु प्रत्याययोदित्य् एवम् उपयुज्यते। इतरथा सौर्यादिवाक्यैस् सह तस्यादर्शनान् नानुमानं सम्भवतीत्य् अप्राप्तिर् एव स्यात्। अग्न्यादियुतम् इति। अग्न्यादिना देवतयाग्नेयादिकर्म लक्षयति। आग्नेयादिना कर्मणा युक्तम् इतिकर्तव्यतामात्रम् इत्य् उक्तं भवतीति

kaḥ punar upamānasya vedārtha upayogaḥ. yadi prākṛtānāṃ dharmāṇāṃ vikṛtau prāptir ucyate, tan na. anumānād eva tatsiddheḥ. prākṛtaṃ liṅgaṃ dharmais sambaddhaṃ kiñcid vikṛtau dṛṣṭaṃ teṣām anumāpakaṃ bhaviṣyati. jaiminer apy etad evābhimatam iti lakṣyate. yad evam āha -- yasya liṅgam arthasaṃyogād iti. atra hi vyaktam eva laiṅgikīṃ dharmaprāptim apadiśati. ata āha -- bhinneti. 3,156 ayaṃ bhāvaḥ -- pratibandhadarśino hi pratibandhakajñānam anumānam. na ceha sauryādivākyānām āgneyādividhyantena pratibandho 'vagataḥ. na ca dravyadevatayoḥ. na karmaṇaḥ. ataḥ kathaṃ tajjñānam anumānam iti. pramāṇāntarād evopamānāt prākṛtavidhyantaprāptir adhyavasātavyā. vaikṛtāni hi pradhānāny aśrutavidhyantāni na tam antareṇa paryavasyanti. yat kiñcid vidhyantāpekṣāṃ dravyadevatādisādṛśyadarśanotthāpitopamānaparyavasthāpitāgneyavidhyantāni itikartavyatām āpādya kṛtārthāni bhavanti. yathehaiva tāvat sauryāgneyayor ekadevatātvena taddhitadevatānirdeśenauṣadhadravyakatayā ca sādṛśyād upamānenāgneyadharmās saurya unnīyante. ayaṃ cāvayavārthaḥ -- iyam upamā(numā)nād bhinnoktā agnyādiyutam itikartavyatājātaṃ sādṛśyamātrāt kathaṃ nu pratyāyayodity evam upayujyate. itarathā sauryādivākyais saha tasyādarśanān nānumānaṃ sambhavatīty aprāptir eva syāt. agnyādiyutam iti. agnyādinā devatayāgneyādikarma lakṣayati. āgneyādinā karmaṇā yuktam itikartavyatāmātram ity uktaṃ bhavatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.