प्रथमपरिचोदनां तावत् परिहरति -- सविकल्पकेति। सविकल्पको हि श्रुतार्थापत्तिबोधः सविकल्पकज्ञानानि च शब्दपुरस्सराणि। अतश् शब्दपर्यवसितायाम् अर्थापत्तौ शब्दाद् एव सिध्यन्नर्थो नार्थापत्तेर् विषय इति। नन्व् एवं सर्वप्रमाणविकल्पेषु समानम् इदम्, इन्द्रियलिङ्गाभ्याम् अपि शब्दपुरस्सरम् एवाग्निः प्रतीयते, ततस् तयोर् अपि शब्दपर्यवसायितैव भवेत् अतस् तत्र स्मृतिस्थ एव शब्दो ऽप्रत्यायकः, तद् इहापि समानम्। यथा हि कर्मेन्द्रियम् अर्थेनैव सन्निकृष्टम् इति तम् एव प्रकाशयति लिङ्गं चार्थेन सम्बद्धम् इति तं गमयति, न शब्दम्, एवम् इहाप्य् अनुपपद्यमानो ऽर्थो ऽर्थेनैवोपपद्यते न शब्देन। तथा च दृष्टार्थापत्तयो ऽर्थविषया एव। अत्रोच्यते। सत्यम् अर्थद्वारिकैव वाक्यस्यानुपपत्तिः। अर्थान्तरेण चोपपत्तिः। किन् तु तद्वाक्यम् अनुपपन्नं वाक्यान्तरम् एवाकाङ्क्षति, यथा पदं पदान्तरम्। न हि पचतीत्य् उक्ते ओदनप्रत्यक्षेणाकाङ्क्षा निवर्तते, किं तर्हि, ओदनम् इति पदेन, एवं वाक्यम् अप्य् अनुपपद्यमानतयावगतं वाक्यान्तरम् एवाकाङ्क्षति, न तु तम् अर्थं स्वरूपेण। अत एव निर्वापमन्त्रे ऽतिदेशाद् विकृतिं गते प्राकृतदेवताया अभावात् तत्पदनिवृत्तौ तस्य स्थाने सूर्यायेति पदम् ऊह्यते। छेदनमन्त्रे त्व् इषेत्वेत्य् अत्र छिनद्मीति पदम् अध्याह्रियते। हृदयस्याग्रे ऽवद्यति अथ जिह्वाया अथ वक्षस इत्य् अत्रावद्यतिपदानुषङ्गः। न चार्थ एवानुषज्यते अनुषङ्गो वाक्यसमाप्तिस् सर्वेषु तुल्ययोगित्वाद् इति वचनात्। प्रत्यक्षादिषु तु न शब्देन रूपेणार्थोपेक्ष्यते शब्दोल्लेखेनापि गृह्यमाणः, किन् न्व् अर्थरूपेणैव, तम् अर्थं विकल्पयन् शब्दस् त्व् अस्तु नाम सन्मात्रतया। यदि तु तत्रापि शब्दो ऽपेक्ष्यते तिरश्चाम् अर्थविकल्पो न स्यात्, स च नास्ति, दृश्यते हि तेषाम् अपि हिताहितप्राप्तिपरिहारार्थः प्रयत्नः। तृविता हि गावस्तटाकानि गच्छन्ति, वर्षातपाभिभूताश् ३,१८५ च तत्प्रतीकारक्षभं देशम्। अतो ऽशब्दज्ञानाम् अप्य् अनुमानादिविकल्पदर्शनान् न तत्र शब्दापेक्षास्तीति निश्चीयते। श्रुतार्थापत्तिबोधस् तु तिरश्चां नास्त्य् एव, शब्दव्युत्पत्तिजो ह्य् असौ, न च तेषाम् असाव् अस्तीति प्रत्यक्षे ऽपि वर्णितम्। अन्येषाम् अप्य् अव्युत्पन्नशब्दानां श्रुतार्थापत्तिबोधो न दृश्यते। किं पुनस् तिरश्चाम्। अतो ऽन्वयव्यतिरेकाभ्याम् अवगम्यते ऽस्ति शब्दापेक्षा श्रुतार्थापत्तौ। अनुमानादिषु तु संस्कारोद्बोधेनावर्जनीयतयास् तु नाम शब्दस्मृतिः, न तु शब्दापेक्षा। अतो ऽत्र वाक्यस्यानुपपन्नस्य वाक्यान्तरम् एवार्थवदुपपादकं न त्व् अर्थमात्रं शब्दमात्रं वा। अत एवागृहीतसम्बन्धस्यार्थम् अविदुषश् श्रुते ऽप्य् उपपादके वाक्ये नानुपपन्नवाक्यार्थज्ञाने ऽनुपपत्तिश् शाम्यति, प्रतिपन्नार्थस्याप्य् आशयकल्पना। अतो न श्रुतवाक्यस्य न्यूनताबुद्धिर् निवर्तते। अतस् सिद्धं श्रुतार्थापत्तौ शब्दकल्पनेति। परपरिचोदनायाम् उत्तरम् आह -- लब्धप्रयोजन इति। यावद् ध्य् अकृतार्थश् शब्दस् तावद् बोधो ऽवगम्यते, स तदर्थो भवति। प्रयोजनवचनो ह्य् अर्थशब्दः। अत एव वाक्यार्थ आगमार्थो बह्वति। यावद् धि पदार्था नान्योन्यान्वयम् अनुभवन्ति तावदप्रयोजनकं जायते, जाते तु क्रियाकारकसंसर्गे लब्धप्रयोजनं वाक्यम् इति ततः परमर्थान्तरम् अवगम्यमानं नागमिकं भवति। न हि प्रयोजनत्वावगतार्थानुपपत्त्या यद् अवगम्यते तत्प्रयोजनं भवति। प्रयोजनोपपादकं तु तत्। पदार्थानुपपत्तौ प्रयोजनम् एव नासाद्यत इति युक्तं वाक्यार्थस्य पूर्वावगतस्यागमार्थत्वम्। कः पुनर्विशेषः, सर्वथा तावदागमार्थो ऽसौ, कल्पितस्य श्रुतस्य वेति न विशेषम् उपलभामहे। उच्यते। श्रुतागमार्थत्वे यदि प्रमादात् तन्नाशो भवति ततो यजुर्वेदादिविहितनाशनिमित्तं प्रायश्चित्तम्, इतरथा त्व् अविज्ञातनाशनिमित्तम् इति विशेषः। तदा च ऋग्वेदादिविहितनाशे प्रत्येकं महाव्याहृतिभिर् होमं विधाय यद्य् अविज्ञातो भूर् भुवस् स्वस् स्वाहेति महाव्याहृतीस् समाहृत्य प्रायश्चित्तं समुपदिशति। श्रुतार्थापत्तिवेद्य एव हि वेदो ऽविज्ञात इत्य् उच्यते, स ह्य् ऋगादीनां नान्यतमत्वेन ज्ञायत इति
prathamaparicodanāṃ tāvat pariharati -- savikalpaketi. savikalpako hi śrutārthāpattibodhaḥ savikalpakajñānāni ca śabdapurassarāṇi. ataś śabdaparyavasitāyām arthāpattau śabdād eva sidhyannartho nārthāpatter viṣaya iti. nanv evaṃ sarvapramāṇavikalpeṣu samānam idam, indriyaliṅgābhyām api śabdapurassaram evāgniḥ pratīyate, tatas tayor api śabdaparyavasāyitaiva bhavet atas tatra smṛtistha eva śabdo 'pratyāyakaḥ, tad ihāpi samānam. yathā hi karmendriyam arthenaiva sannikṛṣṭam iti tam eva prakāśayati liṅgaṃ cārthena sambaddham iti taṃ gamayati, na śabdam, evam ihāpy anupapadyamāno 'rtho 'rthenaivopapadyate na śabdena. tathā ca dṛṣṭārthāpattayo 'rthaviṣayā eva. atrocyate. satyam arthadvārikaiva vākyasyānupapattiḥ. arthāntareṇa copapattiḥ. kin tu tadvākyam anupapannaṃ vākyāntaram evākāṅkṣati, yathā padaṃ padāntaram. na hi pacatīty ukte odanapratyakṣeṇākāṅkṣā nivartate, kiṃ tarhi, odanam iti padena, evaṃ vākyam apy anupapadyamānatayāvagataṃ vākyāntaram evākāṅkṣati, na tu tam arthaṃ svarūpeṇa. ata eva nirvāpamantre 'tideśād vikṛtiṃ gate prākṛtadevatāyā abhāvāt tatpadanivṛttau tasya sthāne sūryāyeti padam ūhyate. chedanamantre tv iṣetvety atra chinadmīti padam adhyāhriyate. hṛdayasyāgre 'vadyati atha jihvāyā atha vakṣasa ity atrāvadyatipadānuṣaṅgaḥ. na cārtha evānuṣajyate anuṣaṅgo vākyasamāptis sarveṣu tulyayogitvād iti vacanāt. pratyakṣādiṣu tu na śabdena rūpeṇārthopekṣyate śabdollekhenāpi gṛhyamāṇaḥ, kin nv artharūpeṇaiva, tam arthaṃ vikalpayan śabdas tv astu nāma sanmātratayā. yadi tu tatrāpi śabdo 'pekṣyate tiraścām arthavikalpo na syāt, sa ca nāsti, dṛśyate hi teṣām api hitāhitaprāptiparihārārthaḥ prayatnaḥ. tṛvitā hi gāvastaṭākāni gacchanti, varṣātapābhibhūtāś 3,185 ca tatpratīkārakṣabhaṃ deśam. ato 'śabdajñānām apy anumānādivikalpadarśanān na tatra śabdāpekṣāstīti niścīyate. śrutārthāpattibodhas tu tiraścāṃ nāsty eva, śabdavyutpattijo hy asau, na ca teṣām asāv astīti pratyakṣe 'pi varṇitam. anyeṣām apy avyutpannaśabdānāṃ śrutārthāpattibodho na dṛśyate. kiṃ punas tiraścām. ato 'nvayavyatirekābhyām avagamyate 'sti śabdāpekṣā śrutārthāpattau. anumānādiṣu tu saṃskārodbodhenāvarjanīyatayās tu nāma śabdasmṛtiḥ, na tu śabdāpekṣā. ato 'tra vākyasyānupapannasya vākyāntaram evārthavadupapādakaṃ na tv arthamātraṃ śabdamātraṃ vā. ata evāgṛhītasambandhasyārtham aviduṣaś śrute 'py upapādake vākye nānupapannavākyārthajñāne 'nupapattiś śāmyati, pratipannārthasyāpy āśayakalpanā. ato na śrutavākyasya nyūnatābuddhir nivartate. atas siddhaṃ śrutārthāpattau śabdakalpaneti. paraparicodanāyām uttaram āha -- labdhaprayojana iti. yāvad dhy akṛtārthaś śabdas tāvad bodho 'vagamyate, sa tadartho bhavati. prayojanavacano hy arthaśabdaḥ. ata eva vākyārtha āgamārtho bahvati. yāvad dhi padārthā nānyonyānvayam anubhavanti tāvadaprayojanakaṃ jāyate, jāte tu kriyākārakasaṃsarge labdhaprayojanaṃ vākyam iti tataḥ paramarthāntaram avagamyamānaṃ nāgamikaṃ bhavati. na hi prayojanatvāvagatārthānupapattyā yad avagamyate tatprayojanaṃ bhavati. prayojanopapādakaṃ tu tat. padārthānupapattau prayojanam eva nāsādyata iti yuktaṃ vākyārthasya pūrvāvagatasyāgamārthatvam. kaḥ punarviśeṣaḥ, sarvathā tāvadāgamārtho 'sau, kalpitasya śrutasya veti na viśeṣam upalabhāmahe. ucyate. śrutāgamārthatve yadi pramādāt tannāśo bhavati tato yajurvedādivihitanāśanimittaṃ prāyaścittam, itarathā tv avijñātanāśanimittam iti viśeṣaḥ. tadā ca ṛgvedādivihitanāśe pratyekaṃ mahāvyāhṛtibhir homaṃ vidhāya yady avijñāto bhūr bhuvas svas svāheti mahāvyāhṛtīs samāhṛtya prāyaścittaṃ samupadiśati. śrutārthāpattivedya eva hi vedo 'vijñāta ity ucyate, sa hy ṛgādīnāṃ nānyatamatvena jñāyata iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.