अपरम् अपि यत् तु लौकिकं वचनं तच् चेत् प्रत्ययितात् पुरुषाद् इन्द्रियविषयं वा अवितथम् एव तत्। अथाप्रत्ययितात् पुरुषाद् अनिन्द्रियविषयं वा तत् पुरुषबुद्धिप्रभवम् अप्रमाणम् इति भाष्यम्,[३७०]अत्र प्रत्ययितपदं तावद् व्याचष्टे -- तथेति। अयम् अर्थः -- अत्र भाष्ये प्रत्ययितपदेन यथादृष्टार्थवादित्वम् अभिधीयते इति। इन्द्रियविषयं वेत्यनेन तु तस्यैव मूलसद्भावः प्रतिपाद्यत इत्य् आह -- इन्द्रियेति। तद् अयम् अत्र भाष्यार्थो भवति। यत् तु पौरुषेयवाक्यं निदर्शितं, तत्र विकल्प्य दूषणम् अभिधीयते। द्वेधा हि पौरुषेयं वाक्यं प्रत्ययितवाक्यम् अप्रत्ययितवाक्यं च। प्रत्ययितवाक्यं[३७१]च द्विविधं प्रमाणमूलं भ्रान्तिमूलं च। प्रत्ययो ऽस्य संजात इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे हि तारकादिस्मृतेरितजन्तं प्रत्ययितशब्दम् अभियुक्ताः स्मरन्ति। द्वेधा च प्रत्ययः प्रमाणम् अप्रमाणं च। तद् एवम् एतावद् एव प्रत्ययितरूपम् अवतिष्ठते यद् असौ वदति तत्रावश्यं प्रत्ययो ऽस्य सञ्जातः। यथादृष्टार्थवादीति यावत्। अत एवेन्द्रियविषयं वेति सम्भवव्यभिचाराभ्यां विशेषणम् अर्थवद् भवति। इन्द्रियशब्देन च प्रत्यक्षद्वारेण सर्वप्रमाणान्य् उपलक्षयतीति। प्रमाणविषयविषयम् इति लुप्तमध्यमपदश् १,११३ चायम् उष्ट्रमुखवद् बहुव्रीहिः। तद् यदि प्रमाणप्रतिपन्नविषयम् आप्तवचो दृष्टान्तः तदा साध्यविकलः तस्यावैतथ्यात्। अथाप्रमाणमूलम् अनाप्तवाक्यं वा तद् यदि नाम वक्तृदोषदुष्टम् अप्रमाणं, न तेनोपमानेन नित्यं वेदवाक्यं वितथम्। मिथ्यात्वहेतोः पुरुषदोषस्य तत्रासम्भवात्। पुरुषबुद्धिप्रभवम् इति चाप्रामाण्यबीजकथनम्। पुरुषबुद्धिप्रसूतं हि तत्। अतो यादृशं पुरुषेण बुद्धं[३७२]न तदनुरूपं तेन वाक्यं प्रयुक्तम् अनाप्तेन वा विप्रलिप्सुना। विप्रलम्भाभिप्रायैव हि तस्य बुद्धिः। आप्तस्यापि भ्रान्तिः। अनाप्तवाक्यं च वक्तुः प्रमाणमूलम् अपि श्रोतुर् अप्रमाणम् एव, विसंवादबाहुल्याद् अनाश्वासात्। अत एव च तस्य[३७३]सद् अपि द्वैविध्यं नोपदर्शितम् अस्माभिः। अन्यतरविधानुपातिनो ऽप्य् अनाप्तवाक्यस्याप्रामाण्यात्। अत एव वक्ष्यति शक्ये ऽप्य् असत्ये मिथ्यात्वम् इति
aparam api yat tu laukikaṃ vacanaṃ tac cet pratyayitāt puruṣād indriyaviṣayaṃ vā avitatham eva tat. athāpratyayitāt puruṣād anindriyaviṣayaṃ vā tat puruṣabuddhiprabhavam apramāṇam iti bhāṣyam,[370]atra pratyayitapadaṃ tāvad vyācaṣṭe -- tatheti. ayam arthaḥ -- atra bhāṣye pratyayitapadena yathādṛṣṭārthavāditvam abhidhīyate iti. indriyaviṣayaṃ vetyanena tu tasyaiva mūlasadbhāvaḥ pratipādyata ity āha -- indriyeti. tad ayam atra bhāṣyārtho bhavati. yat tu pauruṣeyavākyaṃ nidarśitaṃ, tatra vikalpya dūṣaṇam abhidhīyate. dvedhā hi pauruṣeyaṃ vākyaṃ pratyayitavākyam apratyayitavākyaṃ ca. pratyayitavākyaṃ[371]ca dvividhaṃ pramāṇamūlaṃ bhrāntimūlaṃ ca. pratyayo 'sya saṃjāta ity etasminn arthe hi tārakādismṛteritajantaṃ pratyayitaśabdam abhiyuktāḥ smaranti. dvedhā ca pratyayaḥ pramāṇam apramāṇaṃ ca. tad evam etāvad eva pratyayitarūpam avatiṣṭhate yad asau vadati tatrāvaśyaṃ pratyayo 'sya sañjātaḥ. yathādṛṣṭārthavādīti yāvat. ata evendriyaviṣayaṃ veti sambhavavyabhicārābhyāṃ viśeṣaṇam arthavad bhavati. indriyaśabdena ca pratyakṣadvāreṇa sarvapramāṇāny upalakṣayatīti. pramāṇaviṣayaviṣayam iti luptamadhyamapadaś 1,113 cāyam uṣṭramukhavad bahuvrīhiḥ. tad yadi pramāṇapratipannaviṣayam āptavaco dṛṣṭāntaḥ tadā sādhyavikalaḥ tasyāvaitathyāt. athāpramāṇamūlam anāptavākyaṃ vā tad yadi nāma vaktṛdoṣaduṣṭam apramāṇaṃ, na tenopamānena nityaṃ vedavākyaṃ vitatham. mithyātvahetoḥ puruṣadoṣasya tatrāsambhavāt. puruṣabuddhiprabhavam iti cāprāmāṇyabījakathanam. puruṣabuddhiprasūtaṃ hi tat. ato yādṛśaṃ puruṣeṇa buddhaṃ[372]na tadanurūpaṃ tena vākyaṃ prayuktam anāptena vā vipralipsunā. vipralambhābhiprāyaiva hi tasya buddhiḥ. āptasyāpi bhrāntiḥ. anāptavākyaṃ ca vaktuḥ pramāṇamūlam api śrotur apramāṇam eva, visaṃvādabāhulyād anāśvāsāt. ata eva ca tasya[373]sad api dvaividhyaṃ nopadarśitam asmābhiḥ. anyataravidhānupātino 'py anāptavākyasyāprāmāṇyāt. ata eva vakṣyati śakye 'py asatye mithyātvam iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.