Sucaritamisra: Mimamsaslokavarttikakasika 3

इत्य् उपाध्यायसुचरितमिश्रकृतौ काशिकाटीकायां प्रथमसूत्रं समाप्तम् ॥०२चोदनासूत्र १,५९ चोदनालक्षणो ऽर्थो धर्मः इति शास्त्रारम्भसूत्रम्। तद् व्याचष्टे -- धर्म इति। अयम् अभिप्रायः -- प्रथमसूत्रे हि विशेष[२०३]धर्मजिज्ञासा प्रतिज्ञाता, तदभिप्रायेण को धर्म इति पृष्टम्। विशेषश् च प्रमाणविशेषात् सिध्यति। पाषण्डागमे हि प्रमाणे चैत्यवन्दनादयः क्रियाविशेषा धर्मा भवन्ति। वेदागमे तु यागादयः। तद् इह सामान्यतः सिद्धधर्मोद्देशेन प्रमाणविशेषश् चोदना विधीयते। ततश् च धर्मविशेषसिद्धिः। यस् तु सामान्यात्मा धर्मस्य प्रीतिसाधनत्वं, सो ऽविवादसिद्ध एव सर्ववादिनाम्। न हीह केचिद् विवदन्ते यः प्रीतिसाधनं धर्म इति। तथा च नृगुणवादिनो यतो ऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्मः इत्य् आहुः। शुभा चित्तवासनेति सौगताः। पुण्याः पुद्गला इत्य् आर्हताः। सर्वे चैते प्रीतिसाधनतयैव तैर् धर्मा इष्यन्ते। अत एव चास्यां वचनव्यक्ताव् अर्थशब्दो ऽनुवाद इति वक्ष्यति लभ्यते ऽर्थानुवादेन इति। एषैव चात्र वचनव्यक्तिर् वार्त्तिककारस्याभिमता। इतरथा अर्थशब्दस्य विध्यनुवादयोर् असम्भवः इति वक्ष्यति।[२०४]ननु च स्वरूपविशेषे ऽपेक्षिते प्रमाणविशेष[२०५]विधानम् असङ्गतम्, अत आह -- स्वरूपादेर् इति। धर्मपदार्थस्येदं प्रमाणम् इत्युक्ते प्रमाणाधीनत्वात् प्रमेयसिद्धेर् अर्थाद् इदम् उक्तं भवति यच्चोदनाप्रवेदितं तद् धर्मस्वरूपम् इति। आदिशब्देन तदाभासम् उपादत्त इति। यस् तु विवक्षिततिरोधानमुक्तम् इति मन्यते, तं प्रत्याह -- स्वरूपम् इति। सामान्यतः सिद्धधर्मस्य स्वरूपविशेष इह सूत्र्यते इति

ity upādhyāyasucaritamiśrakṛtau kāśikāṭīkāyāṃ prathamasūtraṃ samāptam ||02codanāsūtra 1,59 codanālakṣaṇo 'rtho dharmaḥ iti śāstrārambhasūtram. tad vyācaṣṭe -- dharma iti. ayam abhiprāyaḥ -- prathamasūtre hi viśeṣa[203]dharmajijñāsā pratijñātā, tadabhiprāyeṇa ko dharma iti pṛṣṭam. viśeṣaś ca pramāṇaviśeṣāt sidhyati. pāṣaṇḍāgame hi pramāṇe caityavandanādayaḥ kriyāviśeṣā dharmā bhavanti. vedāgame tu yāgādayaḥ. tad iha sāmānyataḥ siddhadharmoddeśena pramāṇaviśeṣaś codanā vidhīyate. tataś ca dharmaviśeṣasiddhiḥ. yas tu sāmānyātmā dharmasya prītisādhanatvaṃ, so 'vivādasiddha eva sarvavādinām. na hīha kecid vivadante yaḥ prītisādhanaṃ dharma iti. tathā ca nṛguṇavādino yato 'bhyudayaniḥśreyasasiddhiḥ sa dharmaḥ ity āhuḥ. śubhā cittavāsaneti saugatāḥ. puṇyāḥ pudgalā ity ārhatāḥ. sarve caite prītisādhanatayaiva tair dharmā iṣyante. ata eva cāsyāṃ vacanavyaktāv arthaśabdo 'nuvāda iti vakṣyati labhyate 'rthānuvādena iti. eṣaiva cātra vacanavyaktir vārttikakārasyābhimatā. itarathā arthaśabdasya vidhyanuvādayor asambhavaḥ iti vakṣyati.[204]nanu ca svarūpaviśeṣe 'pekṣite pramāṇaviśeṣa[205]vidhānam asaṅgatam, ata āha -- svarūpāder iti. dharmapadārthasyedaṃ pramāṇam ityukte pramāṇādhīnatvāt prameyasiddher arthād idam uktaṃ bhavati yaccodanāpraveditaṃ tad dharmasvarūpam iti. ādiśabdena tadābhāsam upādatta iti. yas tu vivakṣitatirodhānamuktam iti manyate, taṃ pratyāha -- svarūpam iti. sāmānyataḥ siddhadharmasya svarūpaviśeṣa iha sūtryate iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् एवम् अन्यतरविधाव् अन्यतरस्याश्रौतत्वात् को धर्मः कथंलक्षण इत्य् एकेनैव सूत्रेण व्याख्यातम् इति भाष्यं नोपपद्यते, अत आह -- द्वयम् इति। एकत्र श्रुत्युपात्ते अपरम् अर्थाद् व्याख्यातं भवतीति १,६० प्रमाणविधाव् अर्थात् स्वरूपसिद्धिर् उक्ता। स्वरूपविधाव् अपि प्रमाणम् अर्थात् सिध्यतीत्य् आह -- स्वरूप इति। यश् चोदनालक्षणः स धर्म इत्युक्ते ऽर्थाच् चोदना धर्मे प्रमाणम् इत्य् उक्तं भवति। न ह्य् अप्रमाणकं वस्तु स्वरूपकॢ[२०६]प्त्यै प्रभवतीति

nanv evam anyataravidhāv anyatarasyāśrautatvāt ko dharmaḥ kathaṃlakṣaṇa ity ekenaiva sūtreṇa vyākhyātam iti bhāṣyaṃ nopapadyate, ata āha -- dvayam iti. ekatra śrutyupātte aparam arthād vyākhyātaṃ bhavatīti 1,60 pramāṇavidhāv arthāt svarūpasiddhir uktā. svarūpavidhāv api pramāṇam arthāt sidhyatīty āha -- svarūpa iti. yaś codanālakṣaṇaḥ sa dharma ityukte 'rthāc codanā dharme pramāṇam ity uktaṃ bhavati. na hy apramāṇakaṃ vastu svarūpakḷ[206]ptyai prabhavatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र भाष्यकारेण चोदनेति क्रियायाः प्रवर्तकं वचनम्[२०७]इति चोदनापदार्थो व्याख्यातः। तद् अयुक्तं, प्रवर्तकस्य चोदनात्वात् प्रत्ययस्य लिङादेस् तत्त्वाद् अत आह -- किम् आदीति। अयम् अभिप्रायः -- सत्यं प्रत्ययमात्रस्य प्रवर्तनात्मको विधिर् अर्थः। न तु तावन्मात्रस्य प्रवर्तकत्वं, स्वव्यापरे हि पुरुषः कर्तृत्वेन नियुज्यते। अंशत्रयात्मिका च भावना तद्व्यापारः। अतः समानप्रत्ययोपादानश्रुतिबलप्रतिलब्धभावनापरिरम्भो विधिरातदीयनिखिलविशेष[२०८]णलाभाद् न नरं प्रवर्तयितुम् उत्सहते। सकलतद्विशेषणलाभश् च नर्ते वाक्यात् सिध्यतीति युक्तमुक्तं प्रवर्तकं वाक्यं चोदनेति।[२०९]एवं चावयवार्थः किम् इति साध्याकाङ्क्षां निर्दिश्यादिशब्देन साधनेतिकर्तव्यताकाङ्क्षे निर्दिशति। एतद् उक्तं भवति -- किं केन कथम् इत्य् अनेनात्मनापेक्षितैः साध्यादिभिः पूर्णः प्रत्ययः प्रवृत्तिपर्यन्ते विधौ समर्थः, तद्रहितस्य भावस्यानुष्ठानायोग्यत्वात्। तत्पूरणं चेदम् अनेनेत्थं कुर्याद् इति वाक्याद् इति वाक्यम् एव चोदनेति

atra bhāṣyakāreṇa codaneti kriyāyāḥ pravartakaṃ vacanam[207]iti codanāpadārtho vyākhyātaḥ. tad ayuktaṃ, pravartakasya codanātvāt pratyayasya liṅādes tattvād ata āha -- kim ādīti. ayam abhiprāyaḥ -- satyaṃ pratyayamātrasya pravartanātmako vidhir arthaḥ. na tu tāvanmātrasya pravartakatvaṃ, svavyāpare hi puruṣaḥ kartṛtvena niyujyate. aṃśatrayātmikā ca bhāvanā tadvyāpāraḥ. ataḥ samānapratyayopādānaśrutibalapratilabdhabhāvanāparirambho vidhirātadīyanikhilaviśeṣa[208]ṇalābhād na naraṃ pravartayitum utsahate. sakalatadviśeṣaṇalābhaś ca narte vākyāt sidhyatīti yuktamuktaṃ pravartakaṃ vākyaṃ codaneti.[209]evaṃ cāvayavārthaḥ kim iti sādhyākāṅkṣāṃ nirdiśyādiśabdena sādhanetikartavyatākāṅkṣe nirdiśati. etad uktaṃ bhavati -- kiṃ kena katham ity anenātmanāpekṣitaiḥ sādhyādibhiḥ pūrṇaḥ pratyayaḥ pravṛttiparyante vidhau samarthaḥ, tadrahitasya bhāvasyānuṣṭhānāyogyatvāt. tatpūraṇaṃ cedam anenetthaṃ kuryād iti vākyād iti vākyam eva codaneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र भाष्यकारेण चोदनायास् तदितरेषां च प्रमाणानां धर्मे प्रामाण्या[२१०]प्रामाण्यप्रदर्शनार्थम् उक्तं चोदना हि भूतम् इत्यादि। तद् अयुक्तं, सूत्रकारेण सदौत्पत्तिकसूत्राभ्यां वक्ष्यमाणत्वाद् भाष्यकारस्यापि तत्रैव तद्विवरणम् उचितम्।[२११]अतः किम् अत्राक्षेत्रे क्लेशेनात आह -- चोदनेति। अयम् अभिप्रायः -- चोदनालक्षण इति समासपदम्। समासश् च सति सामर्थ्ये भवति। विशेषणविशेष्यार्थवचनं च पदानां सामर्थ्यम्। न च व्यवच्छेदादृते १,६१ पदानां विशेषणविशेष्यभावः। अतश् चोदनालक्षणत्वयोर् इतरेतरव्यवच्छेदात् चोदनैव प्रमाणं, प्रमाणम् एव चोदनेत्यवधारणद्वयम् अत्र विवक्षितम्। तच् चोपपत्तिसाकाङ्क्षम् इति मीमांसागोत्रानुसारी भाष्यकारो ऽनुपपत्तिकार्यं वचनं क्षणम् अप्य् अक्ष[२१२]ममाणः प्रतिज्ञासूत्र एव सम्भावनाप्रसिद्ध्यर्थम् अवधारणद्वये युक्तिलेशम् अस्पृशद् इति

atra bhāṣyakāreṇa codanāyās taditareṣāṃ ca pramāṇānāṃ dharme prāmāṇyā[210]prāmāṇyapradarśanārtham uktaṃ codanā hi bhūtam ityādi. tad ayuktaṃ, sūtrakāreṇa sadautpattikasūtrābhyāṃ vakṣyamāṇatvād bhāṣyakārasyāpi tatraiva tadvivaraṇam ucitam.[211]ataḥ kim atrākṣetre kleśenāta āha -- codaneti. ayam abhiprāyaḥ -- codanālakṣaṇa iti samāsapadam. samāsaś ca sati sāmarthye bhavati. viśeṣaṇaviśeṣyārthavacanaṃ ca padānāṃ sāmarthyam. na ca vyavacchedādṛte 1,61 padānāṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ. ataś codanālakṣaṇatvayor itaretaravyavacchedāt codanaiva pramāṇaṃ, pramāṇam eva codanetyavadhāraṇadvayam atra vivakṣitam. tac copapattisākāṅkṣam iti mīmāṃsāgotrānusārī bhāṣyakāro 'nupapattikāryaṃ vacanaṃ kṣaṇam apy akṣa[212]mamāṇaḥ pratijñāsūtra eva sambhāvanāprasiddhyartham avadhāraṇadvaye yuktileśam aspṛśad iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्रमाणम् एतेत्य् अवधारणायां तावद् युक्तिलेशम् आह -- सम्भाव्यत इति। एवंविधेष्व् अतीन्द्रियेष्व् अप्य् अर्थेषु शब्दस्य प्रामाण्यं सम्भाव्यते। अतः प्रतिज्ञायां सम्भावितं प्रामाण्यं हेतुनोपपादयिष्यत इति। चोदनैवेत्यवधारणे युक्तिलेशं दर्शयति -- इन्द्रियादेर् इति। वक्ष्यति हि सत्सूत्रेणेन्द्रियादेर् असामर्थ्यं तदनागतावेक्षणेन[२१३]भाष्यकृतेह कथितम् इति

tatra pramāṇam etety avadhāraṇāyāṃ tāvad yuktileśam āha -- sambhāvyata iti. evaṃvidheṣv atīndriyeṣv apy artheṣu śabdasya prāmāṇyaṃ sambhāvyate. ataḥ pratijñāyāṃ sambhāvitaṃ prāmāṇyaṃ hetunopapādayiṣyata iti. codanaivetyavadhāraṇe yuktileśaṃ darśayati -- indriyāder iti. vakṣyati hi satsūtreṇendriyāder asāmarthyaṃ tadanāgatāvekṣaṇena[213]bhāṣyakṛteha kathitam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं पुनः शब्दस्य प्रामाण्यं सम्भाव्यते, अत आह -- अत्यन्तेति। अर्थगोचरज्ञानजननशक्तिर् हि प्रमाणानां[२१४]प्रामाण्यम्। सा चैवं नाम शब्दानां व्यापिनी यदत्यन्तासत्य् अपि गगनकुसुमसंसर्गादौ धियम् उपजनयतीति युक्ता तेषु प्रामाण्यसम्भावनेति। नन्व् एवं तद्वद् एवाप्रमाण्यम् आपद्यत इति प्रामाण्यं साधयतो ऽप्रामाण्यम् आपतितम्, अत आह -- तेनेति। अयम् अभिप्रायः -- उत्सर्गो हि ज्ञानजननेन[२१५]प्रामाण्यम्। तत् पौरुषेयेषु शब्देषु वन्ध्यासुतो यातीत्यादिषु। तद् दोषाद् अपोद्येतापि। अपौरुषेये तु[२१६]शब्दे पुन्दोषाभावात् स्वयमदुष्टत्वाच् च प्रमाणतैवानपोदिता सेत्स्यातीति

kathaṃ punaḥ śabdasya prāmāṇyaṃ sambhāvyate, ata āha -- atyanteti. arthagocarajñānajananaśaktir hi pramāṇānāṃ[214]prāmāṇyam. sā caivaṃ nāma śabdānāṃ vyāpinī yadatyantāsaty api gaganakusumasaṃsargādau dhiyam upajanayatīti yuktā teṣu prāmāṇyasambhāvaneti. nanv evaṃ tadvad evāpramāṇyam āpadyata iti prāmāṇyaṃ sādhayato 'prāmāṇyam āpatitam, ata āha -- teneti. ayam abhiprāyaḥ -- utsargo hi jñānajananena[215]prāmāṇyam. tat pauruṣeyeṣu śabdeṣu vandhyāsuto yātītyādiṣu. tad doṣād apodyetāpi. apauruṣeye tu[216]śabde pundoṣābhāvāt svayamaduṣṭatvāc ca pramāṇataivānapoditā setsyātīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र चोदना हि भूतम् इत्यादिभाष्ये[२१७]चोदनापदेन शब्दमात्रं विवक्षितम् इत्य् आह -- चोदनेति। कारणम् आह -- न हीति। विधायको हि १,६२ शब्दो मुख्यश् चोदनापदार्थः। न चासौ भूतादिविषयः सम्भवतीति शब्दसामान्यं लक्षयतीति

atra codanā hi bhūtam ityādibhāṣye[217]codanāpadena śabdamātraṃ vivakṣitam ity āha -- codaneti. kāraṇam āha -- na hīti. vidhāyako hi 1,62 śabdo mukhyaś codanāpadārthaḥ. na cāsau bhūtādiviṣayaḥ sambhavatīti śabdasāmānyaṃ lakṣayatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतश् चैतद् एवम् इत्य् आह -- इन्द्रियेति। समानजातीययोर् एव स्पर्धार्हत्वात् शब्दमात्रम् एव प्रत्यक्षादिसामान्येन स्पर्धाम् अर्हति, न तद्विशेषः। भवति हि सम्प्रधारणा किं लौहमानीयताम् उत दारवम् इति। न तु किं लौहम् उत खादिरम् इति

itaś caitad evam ity āha -- indriyeti. samānajātīyayor eva spardhārhatvāt śabdamātram eva pratyakṣādisāmānyena spardhām arhati, na tadviśeṣaḥ. bhavati hi sampradhāraṇā kiṃ lauhamānīyatām uta dāravam iti. na tu kiṃ lauham uta khādiram iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र भाष्यकारेण लक्ष्यते येन तल्लक्षणम् इति लक्षणपदार्थो विवृतः। तद् इदं निमित्ताभिप्रायं प्रमाणाभिप्रायं वेत्य् आह -- निमित्तमात्रम् इति। प्रमाणं वेत्य् अत्रापि पक्षे शिष्यबुद्धिप्रथिम्ने प्रमाणविकल्पान् आह -- प्रमाणं वेति। प्रमाणं वेत्य् अत्रापि पक्ष इत्य् अर्थः। प्रमाणं हि कारकविशेषः। विवक्षातश् च कारकप्रवृत्तिः। अतो यद् एव शब्दादीनां वाक्यार्थज्ञा[२१८]नावसानानां मध्ये प्रकृष्टसाधक[२१९]तया विवक्ष्यते तत् प्रमाणम् इति। प्रमाणप्रसङ्गेन फलम् अपि दर्शयति -- पूर्वेषाम् इति। शब्दादीनां प्रामाण्ये वाक्यार्थज्ञानं फलम्। आन्तरालिकं तु करणव्यापारतया प्रतिपादयितव्यम्। वाक्यार्थज्ञाने तु प्रमाणे हानादिबुद्धिः फलम् इति विवेचनीयम् इति

atra bhāṣyakāreṇa lakṣyate yena tallakṣaṇam iti lakṣaṇapadārtho vivṛtaḥ. tad idaṃ nimittābhiprāyaṃ pramāṇābhiprāyaṃ vety āha -- nimittamātram iti. pramāṇaṃ vety atrāpi pakṣe śiṣyabuddhiprathimne pramāṇavikalpān āha -- pramāṇaṃ veti. pramāṇaṃ vety atrāpi pakṣa ity arthaḥ. pramāṇaṃ hi kārakaviśeṣaḥ. vivakṣātaś ca kārakapravṛttiḥ. ato yad eva śabdādīnāṃ vākyārthajñā[218]nāvasānānāṃ madhye prakṛṣṭasādhaka[219]tayā vivakṣyate tat pramāṇam iti. pramāṇaprasaṅgena phalam api darśayati -- pūrveṣām iti. śabdādīnāṃ prāmāṇye vākyārthajñānaṃ phalam. āntarālikaṃ tu karaṇavyāpāratayā pratipādayitavyam. vākyārthajñāne tu pramāṇe hānādibuddhiḥ phalam iti vivecanīyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु प्रमाणपक्षे ज्ञानम् अपि लक्षणपदार्थः। तद् धि प्रमाणम्।[२२०]अतः कथं शब्दविशेषवाचिना चोदनापदेन सामानाधिकरण्यम् अत आह -- ज्ञान १,६३ इति। अस्यार्थः - न[२२१]तावद् ज्ञानम् एव प्रमाणम् इति नियमः। विवक्षावशेन हि शब्दादीनां प्रामाण्यम् उक्तम् एव। अपि च यदि ज्ञानम् एव प्रमाणं तद्विवक्षया च लक्षणशब्दः प्रयुक्तः, तथापि चोदनाशब्देन तद्गोचरं ज्ञानं तत्कार्यं लक्ष्यते यदि तद्विवक्षया लक्षणशब्दप्रयोगः। अथ तु पदार्थज्ञानादिविवक्षया, तदा शब्दकार्यस्य[२२२]ज्ञानस्य यद् अपरं[२२३]कार्यं पदार्थज्ञानादि तच् चोदनापदेन लक्ष्यते। अस्ति हि कार्यकार्यस्यापि परम्परया सम्बन्धो लक्षणाबीजम् इति

nanu pramāṇapakṣe jñānam api lakṣaṇapadārthaḥ. tad dhi pramāṇam.[220]ataḥ kathaṃ śabdaviśeṣavācinā codanāpadena sāmānādhikaraṇyam ata āha -- jñāna 1,63 iti. asyārthaḥ - na[221]tāvad jñānam eva pramāṇam iti niyamaḥ. vivakṣāvaśena hi śabdādīnāṃ prāmāṇyam uktam eva. api ca yadi jñānam eva pramāṇaṃ tadvivakṣayā ca lakṣaṇaśabdaḥ prayuktaḥ, tathāpi codanāśabdena tadgocaraṃ jñānaṃ tatkāryaṃ lakṣyate yadi tadvivakṣayā lakṣaṇaśabdaprayogaḥ. atha tu padārthajñānādivivakṣayā, tadā śabdakāryasya[222]jñānasya yad aparaṃ[223]kāryaṃ padārthajñānādi tac codanāpadena lakṣyate. asti hi kāryakāryasyāpi paramparayā sambandho lakṣaṇābījam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निमित्तार्थे तु लक्षणपदे शब्दे च प्रमाणे मुख्यार्थयोर् एव द्वयोर् अपि सामानाधिकरण्यम् इत्य् आह -- निमित्तेति

nimittārthe tu lakṣaṇapade śabde ca pramāṇe mukhyārthayor eva dvayor api sāmānādhikaraṇyam ity āha -- nimitteti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र चोदनैवेत्यवधारणे धर्मस्येन्द्रियादिगोचरत्वम् अपाकृतम्। तद् अयुक्तं, द्रव्यादिर् हि धर्मः। स चैन्द्रियिक एवेति प्रत्यक्षसूत्रे वक्ष्यते, अत आह -- द्रव्येति। अयम् अर्थः -- सत्यं द्रव्यादयो धर्माः। न तु स्वरूपेण किन् तु श्रेयस्साधन[२२४]तारूपेण। अतो न तदैन्द्रियिकम् इति न धर्मस्येन्द्रियगोचरत्वापत्तिः। आदिशब्देनाकृतेर् उपादानम् इति

atra codanaivetyavadhāraṇe dharmasyendriyādigocaratvam apākṛtam. tad ayuktaṃ, dravyādir hi dharmaḥ. sa caindriyika eveti pratyakṣasūtre vakṣyate, ata āha -- dravyeti. ayam arthaḥ -- satyaṃ dravyādayo dharmāḥ. na tu svarūpeṇa kin tu śreyassādhana[224]tārūpeṇa. ato na tadaindriyikam iti na dharmasyendriyagocaratvāpattiḥ. ādiśabdenākṛter upādānam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केन तर्हि रूपेणामी धर्माः यद् वेदवेद्यम् इति, तद् दर्शयति -- श्रेय इति त्वमन्तेन। श्रेयस्साधन[२२५]शक्त्यात्मना हि द्रव्यादयो धर्माः। न तद्रूपम् अमीषां वेदादृते शक्यते ऽवगन्तुम्। न हि गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत् इत्यादिश्रुतिम् अन्तरेण गोदोहनादयः श्रेयस्साधना इति प्रमाणान्तरं प्रक्रमत इति। प्रकृतम् अनैन्द्रियिकत्वं धर्मस्योपसंहरति तस्माद् इति

kena tarhi rūpeṇāmī dharmāḥ yad vedavedyam iti, tad darśayati -- śreya iti tvamantena. śreyassādhana[225]śaktyātmanā hi dravyādayo dharmāḥ. na tadrūpam amīṣāṃ vedādṛte śakyate 'vagantum. na hi godohanena paśukāmasya praṇayet ityādiśrutim antareṇa godohanādayaḥ śreyassādhanā iti pramāṇāntaraṃ prakramata iti. prakṛtam anaindriyikatvaṃ dharmasyopasaṃharati tasmād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,६७ अत्र भाष्यकारेण नान्यत् किञ् च नेन्द्रियम् इतीन्द्रियमात्रम् अशक्तं धर्म इत्य् उक्तम्। न चैतावता चोदनैवेत्यवधारणोपपत्तिः। अनुमानादिशाक्तिप्रसक्तेर् अनिवारितत्वात्, अत आह -- प्रदर्शनार्थम् इति। यथा हि सूत्रकारेण सर्वप्रमाणानिमित्तत्वे विवक्षिते तत्प्रत्यक्षम् अनिमित्तम् इति प्रत्यक्षमात्रस्यानिमित्तत्वम् उक्तं, तथा तच्छीलम् अनुविदधानेन भाष्यका[२२६]रेण प्रदर्शनार्थम् इन्द्रियमात्राशक्तिर् उपवर्णितेति। नान्यत् किञ्चेति वा प्रमाणसामान्यनिराकरणाय भाष्यं छेत्तव्यम् इत्य् आह -- नान्यद् इति। कथं पूर्वस्माद् विच्छिन्नं नेन्द्रियम् इति व्याख्येयम् अत आह -- तद् इति। इन्द्रियपूर्वकं हि सर्वम्[२२७]इतरदिन्द्रियाशक्तावशक्तम् इति भावः। नान्यद् इति वा सर्वार्थं छित्त्वा किञ्चेति हेतुं पृष्ट्वा नेन्द्रियम् इति पूर्ववद्धेतुतया वक्तव्यम् इत्य् आह -- किञ्चेति

1,67 atra bhāṣyakāreṇa nānyat kiñ ca nendriyam itīndriyamātram aśaktaṃ dharma ity uktam. na caitāvatā codanaivetyavadhāraṇopapattiḥ. anumānādiśāktiprasakter anivāritatvāt, ata āha -- pradarśanārtham iti. yathā hi sūtrakāreṇa sarvapramāṇānimittatve vivakṣite tatpratyakṣam animittam iti pratyakṣamātrasyānimittatvam uktaṃ, tathā tacchīlam anuvidadhānena bhāṣyakā[226]reṇa pradarśanārtham indriyamātrāśaktir upavarṇiteti. nānyat kiñceti vā pramāṇasāmānyanirākaraṇāya bhāṣyaṃ chettavyam ity āha -- nānyad iti. kathaṃ pūrvasmād vicchinnaṃ nendriyam iti vyākhyeyam ata āha -- tad iti. indriyapūrvakaṃ hi sarvam[227]itaradindriyāśaktāvaśaktam iti bhāvaḥ. nānyad iti vā sarvārthaṃ chittvā kiñceti hetuṃ pṛṣṭvā nendriyam iti pūrvavaddhetutayā vaktavyam ity āha -- kiñceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् अनुमानम् एवञ्जातीयकेषु समर्थम्, अनुमीयते खल्व् अङ्गारेभ्यो भूतो ऽग्नीन्धनसंयोगः। तथाचेन्धनाग्निसंयोगाद् भविष्यदङ्गारावगमः। विप्रकृष्टश् च धूमाद् अग्निः। कुड्यादिव्यवहितश् च स्वरेण पुत्रः। गन्धाच् च सूक्ष्मद्रव्यावगमः। अतः कथं सर्वनिषेधसिद्धिर् अत आह -- यद्य् अपीति द्वयेन। सत्यं भूतादाव् अनुमानं समर्थं, न तु तद् विना सम्बन्धबोधम् उभवति। सम्बन्धश् च[२२८] क्वचित् सामान्यतो ऽवगम्यते, यथाग्निसामान्येन धूमसामान्यस्य।[६५]क्वचिद्विशेषतः, यथा रोहिणीकृत्तिकयोः। न च द्विधापि किञ्चिल्लिङ्गं नित्यातीन्द्रियेण धर्मेण सम्बद्धम् उपलब्धं, येनानुमानं भवेद् इति

nanv anumānam evañjātīyakeṣu samartham, anumīyate khalv aṅgārebhyo bhūto 'gnīndhanasaṃyogaḥ. tathācendhanāgnisaṃyogād bhaviṣyadaṅgārāvagamaḥ. viprakṛṣṭaś ca dhūmād agniḥ. kuḍyādivyavahitaś ca svareṇa putraḥ. gandhāc ca sūkṣmadravyāvagamaḥ. ataḥ kathaṃ sarvaniṣedhasiddhir ata āha -- yady apīti dvayena. satyaṃ bhūtādāv anumānaṃ samarthaṃ, na tu tad vinā sambandhabodham ubhavati. sambandhaś ca[228] kvacit sāmānyato 'vagamyate, yathāgnisāmānyena dhūmasāmānyasya.[65]kvacidviśeṣataḥ, yathā rohiṇīkṛttikayoḥ. na ca dvidhāpi kiñcilliṅgaṃ nityātīndriyeṇa dharmeṇa sambaddham upalabdhaṃ, yenānumānaṃ bhaved iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र चोदयति -- नन्व् इति। शब्दो ऽपि नागृहीतसम्बन्धः प्रतिपादकः, बालानाम् अनवगतेः। अतः कथं शब्दमयी चोदना धर्मे प्रमाणं भविष्यतीति। परिहरति -- पदम् इति। ततः किम् अत आह -- न त्व् इति। [२२९]कस् तर्ह्य् असौ अत आह -- वाक्यार्थ इति

atra codayati -- nanv iti. śabdo 'pi nāgṛhītasambandhaḥ pratipādakaḥ, bālānām anavagateḥ. ataḥ kathaṃ śabdamayī codanā dharme pramāṇaṃ bhaviṣyatīti. pariharati -- padam iti. tataḥ kim ata āha -- na tv iti. [229]kas tarhy asau ata āha -- vākyārtha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु च न वाक्यम् अपि सकलवर्णपदोपसंहारातिक्र[२३०]मेण किञ्चिदतीन्द्रियं तत्त्वम्, अपि तर्हि संहत्यार्थम् अभिदधति पदान्य् एव। अतः कथम् अगृहीतसम्बन्धं वाक्यं वाक्यार्थस्य वाचकं भविष्यतीति, अत आह -- वाक्यस्येति। स्याद् अयं दोषो यदि वाक्यं वाचकम् इत्य् अभ्युपेयते, न त्व् एतद् एवम् इति। कुतस् तर्हि वाक्यार्थावगतिः, अत आह -- पदार्थानाम् इति। ते वा कथम् अगृहीतसम्बन्धास् तं गमयिष्यन्ति। न ह्य् अन्यस्य दर्शने ऽन्यकल्पना युक्ता, अतिप्रसङ्गात्। अन्यम् अपि तत्प्रतिबद्धं[२३१]विद्वान् अन्यम् अनुमिनोति इति प्रतिबन्धबलाद् उचितम् अत आह -- सम्बन्धेति। सम्बन्धदर्शननिरपेक्षाणाम् एव पदार्थानां वाक्यार्थे ज्ञातव्ये तद्भावभावेन तद्भूताधिकरणे हेतुत्वम् उपपादयिष्यत इति

nanu ca na vākyam api sakalavarṇapadopasaṃhārātikra[230]meṇa kiñcidatīndriyaṃ tattvam, api tarhi saṃhatyārtham abhidadhati padāny eva. ataḥ katham agṛhītasambandhaṃ vākyaṃ vākyārthasya vācakaṃ bhaviṣyatīti, ata āha -- vākyasyeti. syād ayaṃ doṣo yadi vākyaṃ vācakam ity abhyupeyate, na tv etad evam iti. kutas tarhi vākyārthāvagatiḥ, ata āha -- padārthānām iti. te vā katham agṛhītasambandhās taṃ gamayiṣyanti. na hy anyasya darśane 'nyakalpanā yuktā, atiprasaṅgāt. anyam api tatpratibaddhaṃ[231]vidvān anyam anuminoti iti pratibandhabalād ucitam ata āha -- sambandheti. sambandhadarśananirapekṣāṇām eva padārthānāṃ vākyārthe jñātavye tadbhāvabhāvena tadbhūtādhikaraṇe hetutvam upapādayiṣyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथा वर्णयिष्यन्नाक्षेपभाष्याभिप्रायं तावद् आह -- नित्यत्वादेर् इति। अयम् अभिप्रायः -- बौद्धलोकायतिकयोर् इदं प्रत्यवस्थानम्। न हि ते नित्यान् वर्णान् पदानि वेदवाक्यानि वा मन्यन्ते। न चोन्मत्तप्रलपितप्रायाणि १,७५ प्रजापतिवपोत्खननादीनि वाक्यानि विध्येकवाक्यतया प्राशस्त्य् अप्रतिपादनेन प्रमाणम् आहुः। अतो युक्तं यादृशतादृशरथ्यापुरुषवाक्योपमानं चोदनानाम्। तत्साधर्म्याद् वैतथ्यानुमानम् इति। अथवा नित्यत्वम् अभ्युपेत्य प्रसङ्गम् आपादयन्तीत्य् आह -- अभ्युपेत्येति। एवं हि मन्यते -- यदि नित्या वेदाः, सुतराम् अप्रमाणं भविष्यन्ति। पौरुषेयवाक्यं हि कदाचिद् गुणवद्वक्तृप्रणीतं प्रमाणं भवति। नित्यं तु कुतः प्रमाणं भविष्यतीति

anyathā varṇayiṣyannākṣepabhāṣyābhiprāyaṃ tāvad āha -- nityatvāder iti. ayam abhiprāyaḥ -- bauddhalokāyatikayor idaṃ pratyavasthānam. na hi te nityān varṇān padāni vedavākyāni vā manyante. na conmattapralapitaprāyāṇi 1,75 prajāpativapotkhananādīni vākyāni vidhyekavākyatayā prāśasty apratipādanena pramāṇam āhuḥ. ato yuktaṃ yādṛśatādṛśarathyāpuruṣavākyopamānaṃ codanānām. tatsādharmyād vaitathyānumānam iti. athavā nityatvam abhyupetya prasaṅgam āpādayantīty āha -- abhyupetyeti. evaṃ hi manyate -- yadi nityā vedāḥ, sutarām apramāṇaṃ bhaviṣyanti. pauruṣeyavākyaṃ hi kadācid guṇavadvaktṛpraṇītaṃ pramāṇaṃ bhavati. nityaṃ tu kutaḥ pramāṇaṃ bhaviṣyatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु पौरुषेयम् अपि न वक्तृगुणापेक्षया प्रमाणम्। अपि तु स्वभावादवे। कथं ह्य् उत्पन्नम् अविपर्यस्तम् असन्दिग्धं च ज्ञानम् अप्रमाणं भविष्यति। अतः किम् अपौरुषेयतया सुतराम् अप्रामाण्यम् आपद्यते, अत आह -- प्रमाणान्तरेति। प्रमाणान्तरदृष्टार्थगोचरं हि पुंवचः कथं स्वमहिम्ना प्रमाणं भविष्यति। न हि प्रमाणान्तरपरतन्त्रा स्मृतिः स्वतः प्रमाणं भवति। भवति चात्र प्रयोगः। न स्वतःप्रमाणं पुंवचः, प्रमाणान्तरप्राप्तार्थप्रापणात्। स्मृतिवद् इति

nanu pauruṣeyam api na vaktṛguṇāpekṣayā pramāṇam. api tu svabhāvādave. kathaṃ hy utpannam aviparyastam asandigdhaṃ ca jñānam apramāṇaṃ bhaviṣyati. ataḥ kim apauruṣeyatayā sutarām aprāmāṇyam āpadyate, ata āha -- pramāṇāntareti. pramāṇāntaradṛṣṭārthagocaraṃ hi puṃvacaḥ kathaṃ svamahimnā pramāṇaṃ bhaviṣyati. na hi pramāṇāntaraparatantrā smṛtiḥ svataḥ pramāṇaṃ bhavati. bhavati cātra prayogaḥ. na svataḥpramāṇaṃ puṃvacaḥ, pramāṇāntaraprāptārthaprāpaṇāt. smṛtivad iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु च निरपेक्ष एवाप्तपुरुषवाक्यमात्राद् व्यवहारः प्रतायमानो दृश्यते। स कथम्[२६१]अस्वतःप्रमाणाद् उत्पत्स्यते, अत आह -- नूनम् इति एवं हि मन्यते -- वक्तृगोचरार्थं हि पुंवचः। अतः स्वयम् अदृष्टे ऽप्य् अर्थे नूनम् अयम् अर्थो वक्त्रनुभूत इति वक्त्रनुभवपुरस्सरम् एवाप्तोक्तिनिबन्धना प्रामाणिकस्य मतिर् युक्ता। न पुनराप्तत्वम् अदृष्टेन रूपेण प्रामाण्यकारणम्। यस् त्व् अनपेक्षितप्रमाणान्तर एव पौरुषेयाद् व्यवहरति, स प्रतिहन्येतापीति

nanu ca nirapekṣa evāptapuruṣavākyamātrād vyavahāraḥ pratāyamāno dṛśyate. sa katham[261]asvataḥpramāṇād utpatsyate, ata āha -- nūnam iti evaṃ hi manyate -- vaktṛgocarārthaṃ hi puṃvacaḥ. ataḥ svayam adṛṣṭe 'py arthe nūnam ayam artho vaktranubhūta iti vaktranubhavapurassaram evāptoktinibandhanā prāmāṇikasya matir yuktā. na punarāptatvam adṛṣṭena rūpeṇa prāmāṇyakāraṇam. yas tv anapekṣitapramāṇāntara eva pauruṣeyād vyavaharati, sa pratihanyetāpīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,७६ कस्माद् एवं बुद्धिर् युक्ता, अत आह -- नात्मीयाद् इति दृष्टान्तेन। तद् एवं लोकवाक्येषु प्रमाणान्तरपरतन्त्रं प्रमाण्यम् उपपादितं चोदनास्वापादयति -- तथेति

1,76 kasmād evaṃ buddhir yuktā, ata āha -- nātmīyād iti dṛṣṭāntena. tad evaṃ lokavākyeṣu pramāṇāntaraparatantraṃ pramāṇyam upapāditaṃ codanāsvāpādayati -- tatheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं पुनरुत्पन्नम् असन्दिग्धम् अविपर्यस्तं प्रमाणान्तरेण ज्ञानम् अप्रमाणं भविष्यति, अत आह -- तेनेति। यदा हि प्रमाणान्तरपरतन्त्रं सर्वशब्दानां प्रामाण्यम् इत्य् उपपादितं, वेदे चाभ्युपेतनित्यत्वे वक्तृप्रमाणान्तराभावः। तदा कथं प्रमाणं भविष्यति। न हि स्वतन्त्रम् अनियतनिमित्तं ज्ञानं प्रमाणं भविष्यति। न हि प्रतिभा ज्ञानम् उत्पन्नम् इत्य् एतावता प्रमाणम् इष्टम्। अतो वेदाद् उत्पन्नं ज्ञानम् अप्रमाणं, स्वातन्त्र्यात् प्रतिभादिवद् इति

kathaṃ punarutpannam asandigdham aviparyastaṃ pramāṇāntareṇa jñānam apramāṇaṃ bhaviṣyati, ata āha -- teneti. yadā hi pramāṇāntaraparatantraṃ sarvaśabdānāṃ prāmāṇyam ity upapāditaṃ, vede cābhyupetanityatve vaktṛpramāṇāntarābhāvaḥ. tadā kathaṃ pramāṇaṃ bhaviṣyati. na hi svatantram aniyatanimittaṃ jñānaṃ pramāṇaṃ bhaviṣyati. na hi pratibhā jñānam utpannam ity etāvatā pramāṇam iṣṭam. ato vedād utpannaṃ jñānam apramāṇaṃ, svātantryāt pratibhādivad iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शयितव्यं प्रयोगान्तरम् आह -- स्वर्गेति। प्रत्यक्षाद्यगतार्थत्वाद् इति हेतुसिद्ध्यर्थम् उक्तं स्वर्गयागादिसम्बन्धविषया इति। यो हि मन्यते -- भावना हि वाक्यार्थः। स च स्पन्दो वा प्रयत्नो वा। सर्वथा प्रत्यक्षादिभिर् अवगम्यत इत्य् असिद्धो हेतुर् इति। तं प्रत्युच्यते। कस्यचित् केनचित् क्रिया भावना, सा स्वरूपेण प्रत्यक्षापि साध्यसाधनसम्बन्धात्मना शब्दाद् एवावगम्यते। अत एव धर्मस्यातीन्द्रियत्वम् अपि सेत्स्यति। साध्यसाधनसम्बन्ध एव शब्दस्य विषयः। न ह्य् अनासादितयागस्वर्गादिसाध्यसाधनसम्बन्धविशेषो भावयेद् इति शब्दार्थः। अतः सिद्धं प्रत्यक्षाद्यगतार्थत्वाद् इति। अत्र च लोकायतिकप्रयोगे बुद्धवाक्यं दृष्टान्तः, तत्प्रयोगे लोकायतिकवाक्यम् इति द्रष्टव्यम् इति

darśayitavyaṃ prayogāntaram āha -- svargeti. pratyakṣādyagatārthatvād iti hetusiddhyartham uktaṃ svargayāgādisambandhaviṣayā iti. yo hi manyate -- bhāvanā hi vākyārthaḥ. sa ca spando vā prayatno vā. sarvathā pratyakṣādibhir avagamyata ity asiddho hetur iti. taṃ pratyucyate. kasyacit kenacit kriyā bhāvanā, sā svarūpeṇa pratyakṣāpi sādhyasādhanasambandhātmanā śabdād evāvagamyate. ata eva dharmasyātīndriyatvam api setsyati. sādhyasādhanasambandha eva śabdasya viṣayaḥ. na hy anāsāditayāgasvargādisādhyasādhanasambandhaviśeṣo bhāvayed iti śabdārthaḥ. ataḥ siddhaṃ pratyakṣādyagatārthatvād iti. atra ca lokāyatikaprayoge buddhavākyaṃ dṛṣṭāntaḥ, tatprayoge lokāyatikavākyam iti draṣṭavyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,७७ एतस्मिन्न् एव साध्ये[२६२]दृष्टान्तहेत्वन्तरम् आह -- यद् वेति। सिद्धं च नित्यानां वेदानाम् आप्ताप्रणीतत्वम् इति वेदानाम् एव वाप्रमाणत्वं नित्वत्वाद् व्योमादिवद् इति। ये च बौद्धा नित्यं व्योमेति सङ्गिरन्ते तेषाम् अयं प्रयोग इति

1,77 etasminn eva sādhye[262]dṛṣṭāntahetvantaram āha -- yad veti. siddhaṃ ca nityānāṃ vedānām āptāpraṇītatvam iti vedānām eva vāpramāṇatvaṃ nitvatvād vyomādivad iti. ye ca bauddhā nityaṃ vyometi saṅgirante teṣām ayaṃ prayoga iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदानीं श्ववराहकलहन्यायेन नैयायिकादिमतानुज्ञया तावन्नास्तिकमतस्थ एव[२६३]वादी मीमांसकं प्रति प्रयोगम् आह -- यदि वेति। यद्य् अवश्यं वेदाः प्रमाणम् इति वक्तव्यं परं यथा वैशेषिकैर् उक्तं तद्वचनाद् आम्नायस्य प्रामाण्यम् इति तथोच्यताम्। यत् पुनर् इदं मीमांसकैर् उक्तं नित्या वेदाः प्रमाणं चेति। तदतिदूरम् अपभ्रष्टं चेति भावः। सर्वशब्देन च दृष्टार्थपुरुषोपदेशैर् मन्वाद्युपदेशैश् च सिद्धसाधनताशङ्कां निराकरोति। तद् अयम् अर्थो भवति -- दृष्टादृष्टार्था अपि वैदिक्यश् चोदना धर्मिण्यः। पुरुषाधीनप्रामाण्या इति साध्यम्। वाक्यत्वात् पुरुषोक्तिवद् इति। स्वतो वा न प्रमाणम् इति प्रतिज्ञाय ताव् एव हेतुदृष्टान्ताव् इत्य् आह -- स्वतो वेति

idānīṃ śvavarāhakalahanyāyena naiyāyikādimatānujñayā tāvannāstikamatastha eva[263]vādī mīmāṃsakaṃ prati prayogam āha -- yadi veti. yady avaśyaṃ vedāḥ pramāṇam iti vaktavyaṃ paraṃ yathā vaiśeṣikair uktaṃ tadvacanād āmnāyasya prāmāṇyam iti tathocyatām. yat punar idaṃ mīmāṃsakair uktaṃ nityā vedāḥ pramāṇaṃ ceti. tadatidūram apabhraṣṭaṃ ceti bhāvaḥ. sarvaśabdena ca dṛṣṭārthapuruṣopadeśair manvādyupadeśaiś ca siddhasādhanatāśaṅkāṃ nirākaroti. tad ayam artho bhavati -- dṛṣṭādṛṣṭārthā api vaidikyaś codanā dharmiṇyaḥ. puruṣādhīnaprāmāṇyā iti sādhyam. vākyatvāt puruṣoktivad iti. svato vā na pramāṇam iti pratijñāya tāv eva hetudṛṣṭāntāv ity āha -- svato veti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रामाण्यं वा धर्मीति प्रतिज्ञाय नरापेक्षम् इति साधयितव्यम्। शब्दैः सम्बध्यमानत्वाद् अप्रामाण्यवद् इति हेतुदृष्टान्तौ वाच्याव् इत्य् आह -- प्रामाण्यं वेति। अत्रापि सर्वशब्दस्य[२६४]तद् एव प्रयोजनं, नरापेक्षप्रामाण्यवादिनां चाप्रामाण्यं तदपेक्षम् इति सिद्धम् एवेति

prāmāṇyaṃ vā dharmīti pratijñāya narāpekṣam iti sādhayitavyam. śabdaiḥ sambadhyamānatvād aprāmāṇyavad iti hetudṛṣṭāntau vācyāv ity āha -- prāmāṇyaṃ veti. atrāpi sarvaśabdasya[264]tad eva prayojanaṃ, narāpekṣaprāmāṇyavādināṃ cāprāmāṇyaṃ tadapekṣam iti siddham eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च यद् एव यत्कारणकं तस्यैव तद्विपर्ययाद् विपर्ययो दृष्टः, १,७८ यथातेजःकारणकस्य धर्मस्य तद्विपर्यये जले शैत्यम्। एवं शब्दप्रामाण्यस्यापि वक्तृगुणविपर्ययाद् विपर्ययो दृश्यते। तस्माद् इदम् अपि तत्कारणकम्। अथवा यन् न यत्कारणकं तन् न तद्विपर्ययाद् विपर्येति, आलोकविपर्ययाद् इव घटः। न च तथा वक्तृगुणविपर्यये प्रामाण्यं न विपर्येति। तस्माद् तत्कारणकम् इति वीतावीतप्रयोगौ हृदि निधायाह -- न स्याद् इति। एषा च प्रयोगपरम्परा तार्किकाणां चित्तम् अनुरञ्जयितुं वार्त्तिककृता प्रणीतेति वेदितव्यम्। सर्वत्र चात्र प्रयोगार्थे नन्व् अतथाभूतम् इत्यादिभाष्यं सुव्याख्यानम् इति न प्रतिप्रयोगं विवृतम् इति

api ca yad eva yatkāraṇakaṃ tasyaiva tadviparyayād viparyayo dṛṣṭaḥ, 1,78 yathātejaḥkāraṇakasya dharmasya tadviparyaye jale śaityam. evaṃ śabdaprāmāṇyasyāpi vaktṛguṇaviparyayād viparyayo dṛśyate. tasmād idam api tatkāraṇakam. athavā yan na yatkāraṇakaṃ tan na tadviparyayād viparyeti, ālokaviparyayād iva ghaṭaḥ. na ca tathā vaktṛguṇaviparyaye prāmāṇyaṃ na viparyeti. tasmād tatkāraṇakam iti vītāvītaprayogau hṛdi nidhāyāha -- na syād iti. eṣā ca prayogaparamparā tārkikāṇāṃ cittam anurañjayituṃ vārttikakṛtā praṇīteti veditavyam. sarvatra cātra prayogārthe nanv atathābhūtam ityādibhāṣyaṃ suvyākhyānam iti na pratiprayogaṃ vivṛtam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि तु निराकृतस्वपक्षो मीमांसकः सिध्यतु तावन्नरापेक्षम्[२६५]एव वेदप्रामाण्यम् इति ब्रूयात्, स वक्तव्यः -- नैवं सिध्यति। प्रसिद्धे हि वक्तृगुणभावः सिध्यत्य् अपि। न च वेदानां प्रणेतुर् गुणसद्भावे प्रमाणम् अस्ति, प्रत्यक्षाद्यभावात्। आगमस्य च तत्प्रणीतत्य तद्गुणसद्भावे ऽप्रामाण्यान् नित्यप्रामाण्यस्य चानन्तरम् एव निराकृतत्वात्। सर्वं चेदम् अभिप्रेत्य नन्व् इति चोदितम् इत्य् आह -- एवं स्थित इति

yadi tu nirākṛtasvapakṣo mīmāṃsakaḥ sidhyatu tāvannarāpekṣam[265]eva vedaprāmāṇyam iti brūyāt, sa vaktavyaḥ -- naivaṃ sidhyati. prasiddhe hi vaktṛguṇabhāvaḥ sidhyaty api. na ca vedānāṃ praṇetur guṇasadbhāve pramāṇam asti, pratyakṣādyabhāvāt. āgamasya ca tatpraṇītatya tadguṇasadbhāve 'prāmāṇyān nityaprāmāṇyasya cānantaram eva nirākṛtatvāt. sarvaṃ cedam abhipretya nanv iti coditam ity āha -- evaṃ sthita iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् आक्षेपभाष्याभिप्रायम् उक्त्वा परिहारभाष्याभिप्रायं विवरिष्यन्नाक्षिपति तावत् -- तत्रेति। एवं हि भाष्यकारेणोक्तं - विप्रतिषिद्धम् इदम् अभिधीयते ब्रवीति च वितथं चेति। तद् अयुक्तं, न हि प्रत्यय उत्पन्न इत्य् एव प्रमाणं भवति। यदि हि तथा स्याद्, बुद्धवाक्ये ऽपि मृषात्वेन मीमांसकः पक्षीकृते शक्यम् इदं वक्तुं। विप्रतिषिद्धम् इदम् अभिधीयते ब्रवीति च वितथं चेति। तत्र मीमांसकाः प्रतिहन्येरन्। तस्माज् जात्युत्तरम् इदम्। जातिर् नाम वादिना स्थापनाहेतौ प्रत्युक्ते यः प्रतेषेधा[२६६]यासमर्थो हेतुः।[२६७]जात्युत्तरं १,७९ च केचित् क्वचिद् विषयविशेषे साध्व् एव मन्यन्ते। एवं ह्य् आहुः -- दुष्टसाधनप्रयोगे दुष्टम् एवोत्तरं देयम् इति। तच् चायुक्तं, निग्रहस्थानद्वयापत्तेः। यो हि सन्तं दोषम् अनुक्त्वा अन्यम् असन्तं जल्पति, तस्य पर्यनुयोज्योपेक्षणनिरनुयोज्यानुयोगाख्ये द्वे निग्रहस्थाने स्याताम्। तस्माद् अनुत्तरम् एवेदम् इति

evam ākṣepabhāṣyābhiprāyam uktvā parihārabhāṣyābhiprāyaṃ vivariṣyannākṣipati tāvat -- tatreti. evaṃ hi bhāṣyakāreṇoktaṃ - vipratiṣiddham idam abhidhīyate bravīti ca vitathaṃ ceti. tad ayuktaṃ, na hi pratyaya utpanna ity eva pramāṇaṃ bhavati. yadi hi tathā syād, buddhavākye 'pi mṛṣātvena mīmāṃsakaḥ pakṣīkṛte śakyam idaṃ vaktuṃ. vipratiṣiddham idam abhidhīyate bravīti ca vitathaṃ ceti. tatra mīmāṃsakāḥ pratihanyeran. tasmāj jātyuttaram idam. jātir nāma vādinā sthāpanāhetau pratyukte yaḥ prateṣedhā[266]yāsamartho hetuḥ.[267]jātyuttaraṃ 1,79 ca kecit kvacid viṣayaviśeṣe sādhv eva manyante. evaṃ hy āhuḥ -- duṣṭasādhanaprayoge duṣṭam evottaraṃ deyam iti. tac cāyuktaṃ, nigrahasthānadvayāpatteḥ. yo hi santaṃ doṣam anuktvā anyam asantaṃ jalpati, tasya paryanuyojyopekṣaṇaniranuyojyānuyogākhye dve nigrahasthāne syātām. tasmād anuttaram evedam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्यानुगता शक्तिर् या काचन निरूपिता । तदन्वितो विशेषो ऽपि तद्द्वारव्यपदेशभाक् ॥ इति। सर्वज्ञानानुबन्धि स्वतःप्रामाण्यम् आगन्तुनाप्रामाण्येनापोद्यत इति साधिते निरपवादं वेदानां प्रमाण्यं सेत्स्यतीति सूक्तम् एव सर्ववचनम्। एषा चात्र मीमांसा -- किं प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे द्वे अपि स्वतःसिद्धे, अपि वा परतः,[२७०]अप्रामाण्यं स्वतः[२७१]प्रामाण्यं परतः, विपर्ययो वेति पूर्वपक्षप्रतिक्षेपेणान्त्यपक्षपरिग्रहेण सिद्धान्तो भविष्यतीति

sāmānyānugatā śaktir yā kācana nirūpitā | tadanvito viśeṣo 'pi taddvāravyapadeśabhāk || iti. sarvajñānānubandhi svataḥprāmāṇyam āgantunāprāmāṇyenāpodyata iti sādhite nirapavādaṃ vedānāṃ pramāṇyaṃ setsyatīti sūktam eva sarvavacanam. eṣā cātra mīmāṃsā -- kiṃ pramāṇatvāpramāṇatve dve api svataḥsiddhe, api vā parataḥ,[270]aprāmāṇyaṃ svataḥ[271]prāmāṇyaṃ parataḥ, viparyayo veti pūrvapakṣapratikṣepeṇāntyapakṣaparigraheṇa siddhānto bhaviṣyatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,८० तद् एवं वादिविप्रतिपत्त्या संशय्याद्यपक्षं गृह्णाति -- स्वतो ऽसताम् इति। सत्कार्यवादिनो हि सर्वम् एव कार्यजातं सदुत्पद्यत इति मन्यमानाः प्रामाण्याप्रामाण्यात्मकम् अपि द्वयं स्वत एवास्थिषत। एवं हि मन्यन्ते -- यत् स्वतो ऽसत् तन् न साध्यं, यथा शशविषाणम्। न च घटादयो न साध्याः तस्मात् स्वतः सन्त इत्य् आवीतहेतुः। अपि चोपादाननियमदर्शनात् कस्यचित् खलु घटादेर् विकारस्य किञ्चिद् एव मृदाद्युपादानकारणम् इति नियमो दृश्यते। तच् चैतदसदुत्पत्ताव् अन्याय्यम्, असत्त्वाविशेषेण हि सर्वं सर्वस्माद् उत्पद्येत। तत्रोपादाननियमो न स्याद् मृदेव घटस्य, कटस्य वीरणम् इति। तत्र सर्वार्थी सर्वत्र प्रवर्तेत, अविशेषात्। शक्तितो नियम इति चेद्, न। अविशेषात्। तत्रैतत् स्यात् -- यस्य भावस्य यद् उत्पत्तिशक्तिर् अस्ति ताम् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां निश्चित्य यो यदर्थी स तदुपादत्त इति। तच् च नैवम्, अविशेषात्। वयं हि ब्रूमः शक्त्यात्मना विकार उपादाने ऽस्तीति। भवन्तो ऽपि विकारोत्पत्तिशक्तिर् उपादाने ऽप्य् अस्तीति। तद् अत्र वाचोयुक्तिमात्रं भिद्यते, नार्थविशेषः कश्चिद् उपलभ्यत इति। अपि च, उपादाननियमदर्शनाद् उपादाननिमित्तासमवायिभ्यस् त्रिभ्यः खल्व् अपि कारणेभ्यो भवतां कार्यम् उत्पद्यते। त्रिष्व् अपि च तन् नास्ति। असद् एवोत्पन्नं तत्। कुतो ऽयं कारणविधा[२७२]नियमः इदम् उपादानम् इदं नेति। यत्र कार्यं वर्तते तदुपादानम् इति चेद्, वृत्तिनियम[२७३]हेतुर् वक्तव्यः। तत् खलु सर्वस्माद् असद् एव जातम् इति किंकृतो वृत्तिनियमः। अस्ति स नामोपादानस्य को ऽप्य् अतिशयविशेषः यत् तत्रैव कार्यं वर्तत इति चेत्। स तर्हि शक्तिभेदो वक्तव्यः। निमित्तम्[२७४]असमवायि च[२७५]नोभयम् अनभ्युपगमात्। दण्डादयो हि घटस्य निमित्तकारणम्। असमवायिकारणं मृदवयवसंयोगविशेष इति वः सिद्धान्तः। स उपादानम् इति चेद्, न। व्यतिरेकाव्यतिरेकविकल्पानुपपत्तेः। स्याद् एतत्। उपादानकारणं शक्तिभेद इति। मैवम्। स ह्य् उपादानाद् व्यतिरिच्यते, न वा। व्यतिरेके उपादानस्य पूर्ववद् भावाद् अनुपादानत्वम्, तस्यापि ततो भिन्नस्य तत्त्वं दुर्भणम् एव। अव्यतिरेके तु वस्तुमात्रम् अनतिशयम् १,८१ उपादानम् इति वस्तुत्वाविशेषात् सर्वोपादानत्वापातः। तस्माद् विकारोत्पत्तिशक्तिम् उपादानेषु सङ्गिरमाणैर् विकारा एवोपादने शक्त्यात्मना सन्तीति संगीर्यन्ते। वयम् अपि चाव्यक्तान् एव विकारानुपादानेषु संगिरामहे, न स्थूलान् इति नावयोर् विशेष इति। सत्त्वे कारकव्यापारानर्थक्यम् इति चेद् न। अभिव्यक्तिफलत्वात्। तत्रैतत् स्यात् -- सन्ति चेद् विकारा उपादानेषु तदर्थिनां कारकव्यापारो ऽनर्थकः स्यात्। ते हि तदा सताम् एवोत्पादनाय[?] नेहेरन्। तस्माद् असन्तो विकारा इति। तच् च नैवम्, अभिव्यक्तिफलत्वात्। सन्तो ऽपि हि विकाराः पूर्वम् अनभिव्यक्ताः कारकव्यापारैर् अभिव्यज्यन्ते। अतो ऽर्थवत्त्वं कारकव्यापाराणाम्। अभिव्यक्ताव् उत्पत्तिशब्दो ऽनर्थक इति चेद्, न। अभिव्यक्तिभेदात्। तत्रैतत् स्यात् -- यदि पूर्वं सन्त एव मृदादिषु घटादयो गृहोदरेष्व् इव दीपादिभिः कुलालादिव्यापारैर् अभिव्यज्यन्ते, को ऽयं विभागः दीपो घटम् अभिव्यनक्ति, कुलालस् तूत्पादयतीति। तच् च नैवम्, अभिव्यक्तिभेदात्। द्वेधा खल्व् अभिव्यक्तिः। एका अप्रतिबद्धाकारस्य वस्तुनो बोधनिमित्तस्य तन्निमित्तभावो येन प्रतिबध्यते तदुत्सारणं, यथा घटस्यान्धकारतिरोहितस्य तदुत्सारणम् अभिव्यक्तिः। अन्या तु प्रतिबद्धाकारस्याकारप्रतिबन्धकोत्सारणं, यथा मृदि घटाकारः पूर्वाकारेण प्रतिबद्धः तस्य पूर्वस्याकारस्य प्रोत्सारणं घटाभिव्यक्तिः। अभिव्यक्तिविशेष एवायम् उत्पत्तिशब्दः, ब्राह्मणविशेष इव कठादिशब्दोपचार इत्य् अनवद्यम्। स्यान् मतम् अभिव्यक्तिसत्त्वान् न प्रसङ्गपरिहार इति। न, असत्त्वात्। यो मन्वीत -- सत्कार्यवादिनो हि भावान्तरवदभिव्यक्तिर् अपि सतीति कारकव्यापारानर्थक्यप्रसङ्गो दुष्परिहर इति। स वक्तव्यः। न, असत्त्वात् स्याद् अयं दोषः यद्य् अभिव्यक्तिर् अपि सती घटादिवद् इष्यते। सा त्व् असती कारकव्यापारेण भाव्यत इति किम् अनुपपन्नम्। तदसत्त्वे ऽतिप्रसङ्ग इति चेद्, न। प्रसङ्गसाम्यात्। तत्रैतत् स्यात् -- यदि किलाभिव्यक्तिर् असती कुलालेन क्रियते, किम् अपराद्धं घटेन यन् न क्रियत इति। तच् च नैवं, तुल्यो ऽयम् आवयोर् अतिप्रसङ्गः। तवाप्य् अन्धकारतिरोहितस्य घटस्याभिव्यक्ताव् अभिव्यक्तिर् असती घटस् तु सन्नेवेति सिद्धान्तः। तत्र शक्यं प्रसञ्जयितुम् अभिव्यक्तिवद् घटो ऽपि जन्येत, तद्वद् वाभिव्यक्तिर् अपि सती स्याद् इति प्रसङ्गसाधारण्येनान्यतरो ऽपर्यनुयोज्यः। अतः सिद्धम् एवोपादानेषु सन्त एव सर्वे भावाः कारकव्यापारैर् १,८२ अभिव्यज्यन्त इति, प्रामाण्याप्रामाण्ये स्वतस्सती एवेति सत्कार्यवादिनां सिद्धान्त इति। मतान्तरम् उपन्यस्यति -- अपर इति। एवं हि मन्यते -- सर्वं खल्व् अपि कारणाधीनात्मलाभं कार्यं तत्कारणगुणदोषाभ्यां शुद्धम् अशुद्धं च भवति। तद् यावदिन्द्रियादिज्ञानकारणवशाद् उत्पन्नौ गुणदोषौ न ज्ञानस्य स्वतो ऽवधार्येते, न तावत् प्रामाण्याप्रामाण्ययोर् अन्यतरन् निश्चीयते, नचानिश्चितयोर् व्यवहाराङ्गत्वं, तदर्थं च प्रमाणानुसरणम्। अतः कारणोत्पन्नगुणदोषावधारणाद् एव द्वयम् आहुर् इति सम्बन्ध इति

1,80 tad evaṃ vādivipratipattyā saṃśayyādyapakṣaṃ gṛhṇāti -- svato 'satām iti. satkāryavādino hi sarvam eva kāryajātaṃ sadutpadyata iti manyamānāḥ prāmāṇyāprāmāṇyātmakam api dvayaṃ svata evāsthiṣata. evaṃ hi manyante -- yat svato 'sat tan na sādhyaṃ, yathā śaśaviṣāṇam. na ca ghaṭādayo na sādhyāḥ tasmāt svataḥ santa ity āvītahetuḥ. api copādānaniyamadarśanāt kasyacit khalu ghaṭāder vikārasya kiñcid eva mṛdādyupādānakāraṇam iti niyamo dṛśyate. tac caitadasadutpattāv anyāyyam, asattvāviśeṣeṇa hi sarvaṃ sarvasmād utpadyeta. tatropādānaniyamo na syād mṛdeva ghaṭasya, kaṭasya vīraṇam iti. tatra sarvārthī sarvatra pravarteta, aviśeṣāt. śaktito niyama iti ced, na. aviśeṣāt. tatraitat syāt -- yasya bhāvasya yad utpattiśaktir asti tām anvayavyatirekābhyāṃ niścitya yo yadarthī sa tadupādatta iti. tac ca naivam, aviśeṣāt. vayaṃ hi brūmaḥ śaktyātmanā vikāra upādāne 'stīti. bhavanto 'pi vikārotpattiśaktir upādāne 'py astīti. tad atra vācoyuktimātraṃ bhidyate, nārthaviśeṣaḥ kaścid upalabhyata iti. api ca, upādānaniyamadarśanād upādānanimittāsamavāyibhyas tribhyaḥ khalv api kāraṇebhyo bhavatāṃ kāryam utpadyate. triṣv api ca tan nāsti. asad evotpannaṃ tat. kuto 'yaṃ kāraṇavidhā[272]niyamaḥ idam upādānam idaṃ neti. yatra kāryaṃ vartate tadupādānam iti ced, vṛttiniyama[273]hetur vaktavyaḥ. tat khalu sarvasmād asad eva jātam iti kiṃkṛto vṛttiniyamaḥ. asti sa nāmopādānasya ko 'py atiśayaviśeṣaḥ yat tatraiva kāryaṃ vartata iti cet. sa tarhi śaktibhedo vaktavyaḥ. nimittam[274]asamavāyi ca[275]nobhayam anabhyupagamāt. daṇḍādayo hi ghaṭasya nimittakāraṇam. asamavāyikāraṇaṃ mṛdavayavasaṃyogaviśeṣa iti vaḥ siddhāntaḥ. sa upādānam iti ced, na. vyatirekāvyatirekavikalpānupapatteḥ. syād etat. upādānakāraṇaṃ śaktibheda iti. maivam. sa hy upādānād vyatiricyate, na vā. vyatireke upādānasya pūrvavad bhāvād anupādānatvam, tasyāpi tato bhinnasya tattvaṃ durbhaṇam eva. avyatireke tu vastumātram anatiśayam 1,81 upādānam iti vastutvāviśeṣāt sarvopādānatvāpātaḥ. tasmād vikārotpattiśaktim upādāneṣu saṅgiramāṇair vikārā evopādane śaktyātmanā santīti saṃgīryante. vayam api cāvyaktān eva vikārānupādāneṣu saṃgirāmahe, na sthūlān iti nāvayor viśeṣa iti. sattve kārakavyāpārānarthakyam iti ced na. abhivyaktiphalatvāt. tatraitat syāt -- santi ced vikārā upādāneṣu tadarthināṃ kārakavyāpāro 'narthakaḥ syāt. te hi tadā satām evotpādanāya[?] neheran. tasmād asanto vikārā iti. tac ca naivam, abhivyaktiphalatvāt. santo 'pi hi vikārāḥ pūrvam anabhivyaktāḥ kārakavyāpārair abhivyajyante. ato 'rthavattvaṃ kārakavyāpārāṇām. abhivyaktāv utpattiśabdo 'narthaka iti ced, na. abhivyaktibhedāt. tatraitat syāt -- yadi pūrvaṃ santa eva mṛdādiṣu ghaṭādayo gṛhodareṣv iva dīpādibhiḥ kulālādivyāpārair abhivyajyante, ko 'yaṃ vibhāgaḥ dīpo ghaṭam abhivyanakti, kulālas tūtpādayatīti. tac ca naivam, abhivyaktibhedāt. dvedhā khalv abhivyaktiḥ. ekā apratibaddhākārasya vastuno bodhanimittasya tannimittabhāvo yena pratibadhyate tadutsāraṇaṃ, yathā ghaṭasyāndhakāratirohitasya tadutsāraṇam abhivyaktiḥ. anyā tu pratibaddhākārasyākārapratibandhakotsāraṇaṃ, yathā mṛdi ghaṭākāraḥ pūrvākāreṇa pratibaddhaḥ tasya pūrvasyākārasya protsāraṇaṃ ghaṭābhivyaktiḥ. abhivyaktiviśeṣa evāyam utpattiśabdaḥ, brāhmaṇaviśeṣa iva kaṭhādiśabdopacāra ity anavadyam. syān matam abhivyaktisattvān na prasaṅgaparihāra iti. na, asattvāt. yo manvīta -- satkāryavādino hi bhāvāntaravadabhivyaktir api satīti kārakavyāpārānarthakyaprasaṅgo duṣparihara iti. sa vaktavyaḥ. na, asattvāt syād ayaṃ doṣaḥ yady abhivyaktir api satī ghaṭādivad iṣyate. sā tv asatī kārakavyāpāreṇa bhāvyata iti kim anupapannam. tadasattve 'tiprasaṅga iti ced, na. prasaṅgasāmyāt. tatraitat syāt -- yadi kilābhivyaktir asatī kulālena kriyate, kim aparāddhaṃ ghaṭena yan na kriyata iti. tac ca naivaṃ, tulyo 'yam āvayor atiprasaṅgaḥ. tavāpy andhakāratirohitasya ghaṭasyābhivyaktāv abhivyaktir asatī ghaṭas tu sanneveti siddhāntaḥ. tatra śakyaṃ prasañjayitum abhivyaktivad ghaṭo 'pi janyeta, tadvad vābhivyaktir api satī syād iti prasaṅgasādhāraṇyenānyataro 'paryanuyojyaḥ. ataḥ siddham evopādāneṣu santa eva sarve bhāvāḥ kārakavyāpārair 1,82 abhivyajyanta iti, prāmāṇyāprāmāṇye svatassatī eveti satkāryavādināṃ siddhānta iti. matāntaram upanyasyati -- apara iti. evaṃ hi manyate -- sarvaṃ khalv api kāraṇādhīnātmalābhaṃ kāryaṃ tatkāraṇaguṇadoṣābhyāṃ śuddham aśuddhaṃ ca bhavati. tad yāvadindriyādijñānakāraṇavaśād utpannau guṇadoṣau na jñānasya svato 'vadhāryete, na tāvat prāmāṇyāprāmāṇyayor anyataran niścīyate, nacāniścitayor vyavahārāṅgatvaṃ, tadarthaṃ ca pramāṇānusaraṇam. ataḥ kāraṇotpannaguṇadoṣāvadhāraṇād eva dvayam āhur iti sambandha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वतो द्वयम् इति तावन् निराकरोति -- स्वत इति। कारणम् आह -- विरोधाद् इति। इदम् अत्राकूतं - यत् तावद् उक्तम् असतः शशविषाणाद् व्यावृत्तं साध्यत्वं घटे दृश्यमानं सत्तां गमयतीति। तद् अयुक्तम्। अभावविरोधात्। असन्निकृष्टार्थविषयं ह्य् अनुमानं, तत् कुतो मृदि योग्यानुपलम्भनिराकृतसद्भावविषयं घटं विषयीकरिष्यति। उपादाननियमस् तु शक्तिभेदाद् उपपन्न एव। किञ्चिद् एव हि मृत्तन्त्वादि कस्यचिद् एव घटादेर् उत्पादने शक्तं न सर्वं सर्वस्येति, यो यदर्थी स तदुपादत्त इति किं नोपपद्यते। यदि मतं न कार्यकारणान्तरालपतितां परां शक्तिम् ईक्षामह इति। न, शक्तिसिद्धिम् अर्थापत्तिग्रन्थे वक्ष्यामः। यत् तूक्तं विकारा एव शक्त्यात्मना सन्तस् तदुत्पत्तिशक्तिर् वोपादानेष्व् अस्तीति नावयोर् विशेष इति। तन् न। महानयं विशेषः यद् विकारसत्ताम् अभावो बाधते, शक्तिं तु सूक्ष्माम् अर्थापत्तिः साधयतीति। ते ऽपि हि शक्त्यात्मना सन्तो न योग्यानुपलब्ध्या निराकर्तुं शक्यन्त इति चेत्, केयं शक्त्यात्मता। यतस् ते ऽसन्तो ऽपि जनिष्यन्त इति चेत्। तद् इष्टम्। अनभिव्यक्तिर् इति चेद्, न। साक्षस्याप्य् आलोके ऽनुपलम्भात्। नन्व् आलोके ऽपि नावृतम् उपलभ्यते। किम् इदानीम् आवृतो मृदि घटः। सत्यम्। केन। न तावद् उपादानं कार्यम् आवृणोति, नित्यावरणप्रसङ्गात्। मृदाकार आवृणोतीति चेत्। को ऽयं मृदाकारः। यदि तज्जातिः, सोपरिष्टाद् अप्य् अनुवर्तत इति नित्यावृतिर् एव[२७६]प्राप्नोति। प्राच्यो मृत्पिण्डसन्निवेश इति चेत्। स वा किम् १,८३ उपरिष्टान् न भविष्यति, यन् न घटम् आवरिष्यति। हन्त सो ऽप्य् अनुत्पत्त्यविनाशधर्मासद्वादिभिर् इष्यत इत्य् अनिवार्यैव नित्यावृतिः। सूक्ष्माश् च मृदवयवसन्निवेशविशेषा न महान्तं घटम् आच्छादयितुम् उत्सहन्ते इति यत् किञ्चिद् एतत्। यत् तु त्रिभ्यो ऽपि कारणेभ्यः सदुत्पत्तौ किंकृतो विधानियम इति। शक्तिभेदकृत एव। किञ्चिद् एव तथा नाम शक्तं, यद् विकारभावम् अनुभवति। किञ्चित् तु बहिर् एव सत् तदुत्पत्तौ व्याप्रियते। स चायं शक्तिभेदः कार्यदर्शनसमधिगम्य एवेति नाप्रमाणकः। भेदाभेदौ तु न क्वचिद् आत्यन्तिकाव् इति नाप्रसङ्गातिप्रसङ्गौ। यत् तु पृष्टम् उपादाननिमित्तासमवायिनां का शक्तिर् इति। तदतिदूरम् अपभ्रष्टम्। शक्तिर् हि शक्तिर् एव, न कारणं, तद्वतो द्रव्यस्य कारणत्वात्। कारणवच् च कारणशक्तिर् अपि कार्यसिद्धिम् अनुधावतीति प्रमाणबलाद् उपपत्स्यते। कारकव्यापारानर्थक्यं च दुष्परिहरम् एव। अभिव्यक्त्यर्थो व्यापार इति। अत्र तूक्तो दोषः। अपि चाभिव्यक्तिसत्त्वे तुल्यम् आनर्थक्यम्। असत्त्वे च सर्वत्र प्रसङ्गः शक्यम् अनुमातुम्।[२७७]सर्वं हि विमतिपदं[२७८]कार्यम् असत्, कार्यत्वाद् अभिव्यक्तिवत्। कार्यं चाभूत्वा भवनात् तद्वद् एवाभूत्वा भवति, उपलब्धियोग्यत्वे सत्य् अनुपलम्भाद् अभिव्यक्तिवद् एव। यत् तु अभिव्यक्तौ प्रसङ्ग इत्य् उक्तम्। तद् अयुक्तम्। प्रत्यभिज्ञानं हि बलवदभूतप्रादुर्भावं घटस्य वारयति। विपरीतं च तत् सत्कार्यवादिनाम् इति किम् अनेनातिनिर्बन्धेन भ्रान्तभाषितेन। प्रकृते च विरोधात् कथं ह्य् एकज्ञानजात्यनुबन्धिनी प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे भविष्यतः, विरुद्धधर्मावेशस्य भेदनिबन्धनत्वात्। अतो यथा नैकस्याग्नेः शीतोष्णत्वम्, एवं न ज्ञानस्य प्रमाणत्वाप्रमाण[२७९]त्वम् इति। सो ऽयं प्रकृताप्रकृतगोचरे तन्त्रेण विरोधो व्याख्यातव्यः। प्रामाण्याप्रामाण्यात्मकद्वयं न स्वतः, स्वभावविरोधात्। कार्यकारणात्मकत्वं च द्वयं न स्वतः सिद्धं, कार्यसत्ताया अभावविरोधाद् इति। परतो[२८०]द्वयम् इति निराकरणार्थम् आह - परत इति। कारणम् आह -- निःस्वभावत्वम् इति। एवम् उभयपराधीनवादी वक्तव्यः -- किं खलु कारणोत्पन्न-गुणदोषावधारणात् प्राग् ज्ञानं न जायत एव, जातम् अपि वा[२८१]रूपान्तरेणावतिष्ठत इति। न तावज्ज्ञानं १,८४ जायते, संविद्धिरोधात्। जातं तु केनात्मनावस्थास्यते। न ह्य् एतद्राशिद्व-यातिरिक्तम् अस्ति राश्यन्तरं येनावतिष्ठेत। अन्यतरधर्मकम् एव तदुत्पन्नं प्रागनवधृततथाभावम् उपरिष्टाद् अवधार्यत इति चेद्। न। गुणावधारणाधीननिश्चयाभ्युपगमात्। तदवधारणाद् धि प्राङ् निश्चय एव नासीत्। कथं प्रामाण्यम् आसीद् इति शक्यते वक्तुम्। अथ पूर्वं[२८२]अपि निश्चिताकारम् एव ज्ञानं, किं गुणावधारणेन। दोषानाशङ्कमानस् तु तन्निराकरणार्थम् एव यतत इति युक्तम्।[२८३]एतच् च वक्ष्यत एवेति सूक्तं निःस्वभावत्वम् इति

svato dvayam iti tāvan nirākaroti -- svata iti. kāraṇam āha -- virodhād iti. idam atrākūtaṃ - yat tāvad uktam asataḥ śaśaviṣāṇād vyāvṛttaṃ sādhyatvaṃ ghaṭe dṛśyamānaṃ sattāṃ gamayatīti. tad ayuktam. abhāvavirodhāt. asannikṛṣṭārthaviṣayaṃ hy anumānaṃ, tat kuto mṛdi yogyānupalambhanirākṛtasadbhāvaviṣayaṃ ghaṭaṃ viṣayīkariṣyati. upādānaniyamas tu śaktibhedād upapanna eva. kiñcid eva hi mṛttantvādi kasyacid eva ghaṭāder utpādane śaktaṃ na sarvaṃ sarvasyeti, yo yadarthī sa tadupādatta iti kiṃ nopapadyate. yadi mataṃ na kāryakāraṇāntarālapatitāṃ parāṃ śaktim īkṣāmaha iti. na, śaktisiddhim arthāpattigranthe vakṣyāmaḥ. yat tūktaṃ vikārā eva śaktyātmanā santas tadutpattiśaktir vopādāneṣv astīti nāvayor viśeṣa iti. tan na. mahānayaṃ viśeṣaḥ yad vikārasattām abhāvo bādhate, śaktiṃ tu sūkṣmām arthāpattiḥ sādhayatīti. te 'pi hi śaktyātmanā santo na yogyānupalabdhyā nirākartuṃ śakyanta iti cet, keyaṃ śaktyātmatā. yatas te 'santo 'pi janiṣyanta iti cet. tad iṣṭam. anabhivyaktir iti ced, na. sākṣasyāpy āloke 'nupalambhāt. nanv āloke 'pi nāvṛtam upalabhyate. kim idānīm āvṛto mṛdi ghaṭaḥ. satyam. kena. na tāvad upādānaṃ kāryam āvṛṇoti, nityāvaraṇaprasaṅgāt. mṛdākāra āvṛṇotīti cet. ko 'yaṃ mṛdākāraḥ. yadi tajjātiḥ, sopariṣṭād apy anuvartata iti nityāvṛtir eva[276]prāpnoti. prācyo mṛtpiṇḍasanniveśa iti cet. sa vā kim 1,83 upariṣṭān na bhaviṣyati, yan na ghaṭam āvariṣyati. hanta so 'py anutpattyavināśadharmāsadvādibhir iṣyata ity anivāryaiva nityāvṛtiḥ. sūkṣmāś ca mṛdavayavasanniveśaviśeṣā na mahāntaṃ ghaṭam ācchādayitum utsahante iti yat kiñcid etat. yat tu tribhyo 'pi kāraṇebhyaḥ sadutpattau kiṃkṛto vidhāniyama iti. śaktibhedakṛta eva. kiñcid eva tathā nāma śaktaṃ, yad vikārabhāvam anubhavati. kiñcit tu bahir eva sat tadutpattau vyāpriyate. sa cāyaṃ śaktibhedaḥ kāryadarśanasamadhigamya eveti nāpramāṇakaḥ. bhedābhedau tu na kvacid ātyantikāv iti nāprasaṅgātiprasaṅgau. yat tu pṛṣṭam upādānanimittāsamavāyināṃ kā śaktir iti. tadatidūram apabhraṣṭam. śaktir hi śaktir eva, na kāraṇaṃ, tadvato dravyasya kāraṇatvāt. kāraṇavac ca kāraṇaśaktir api kāryasiddhim anudhāvatīti pramāṇabalād upapatsyate. kārakavyāpārānarthakyaṃ ca duṣpariharam eva. abhivyaktyartho vyāpāra iti. atra tūkto doṣaḥ. api cābhivyaktisattve tulyam ānarthakyam. asattve ca sarvatra prasaṅgaḥ śakyam anumātum.[277]sarvaṃ hi vimatipadaṃ[278]kāryam asat, kāryatvād abhivyaktivat. kāryaṃ cābhūtvā bhavanāt tadvad evābhūtvā bhavati, upalabdhiyogyatve saty anupalambhād abhivyaktivad eva. yat tu abhivyaktau prasaṅga ity uktam. tad ayuktam. pratyabhijñānaṃ hi balavadabhūtaprādurbhāvaṃ ghaṭasya vārayati. viparītaṃ ca tat satkāryavādinām iti kim anenātinirbandhena bhrāntabhāṣitena. prakṛte ca virodhāt kathaṃ hy ekajñānajātyanubandhinī pramāṇatvāpramāṇatve bhaviṣyataḥ, viruddhadharmāveśasya bhedanibandhanatvāt. ato yathā naikasyāgneḥ śītoṣṇatvam, evaṃ na jñānasya pramāṇatvāpramāṇa[279]tvam iti. so 'yaṃ prakṛtāprakṛtagocare tantreṇa virodho vyākhyātavyaḥ. prāmāṇyāprāmāṇyātmakadvayaṃ na svataḥ, svabhāvavirodhāt. kāryakāraṇātmakatvaṃ ca dvayaṃ na svataḥ siddhaṃ, kāryasattāyā abhāvavirodhād iti. parato[280]dvayam iti nirākaraṇārtham āha - parata iti. kāraṇam āha -- niḥsvabhāvatvam iti. evam ubhayaparādhīnavādī vaktavyaḥ -- kiṃ khalu kāraṇotpanna-guṇadoṣāvadhāraṇāt prāg jñānaṃ na jāyata eva, jātam api vā[281]rūpāntareṇāvatiṣṭhata iti. na tāvajjñānaṃ 1,84 jāyate, saṃviddhirodhāt. jātaṃ tu kenātmanāvasthāsyate. na hy etadrāśidva-yātiriktam asti rāśyantaraṃ yenāvatiṣṭheta. anyataradharmakam eva tadutpannaṃ prāganavadhṛtatathābhāvam upariṣṭād avadhāryata iti ced. na. guṇāvadhāraṇādhīnaniścayābhyupagamāt. tadavadhāraṇād dhi prāṅ niścaya eva nāsīt. kathaṃ prāmāṇyam āsīd iti śakyate vaktum. atha pūrvaṃ[282]api niścitākāram eva jñānaṃ, kiṃ guṇāvadhāraṇena. doṣānāśaṅkamānas tu tannirākaraṇārtham eva yatata iti yuktam.[283]etac ca vakṣyata eveti sūktaṃ niḥsvabhāvatvam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वतो न द्वयं विरोधाद् इति यद् उक्तं, तत् प्रकृतगोचरे विवृणोति -- कथम् इति। उक्तम् इदम् अस्माभिः नैकस्यां ज्ञानजातौ परस्परविपरीतयोः प्रामाण्याप्रामाण्यात्मनोः सम्भवः समावेशः सम्भवतीति। एकस् तु स्वभाव उपाध्यन्तरसन्निधानाद् अभिभूतो भवति, अप्स्व् इवाग्निसंयोगे शैत्यम्। तदपेक्षश् च तास्व् औष्ण्यभ्रमः। स्वाभाविकोभयवादिनस् तु नान्यानपेक्षस्य ज्ञानस्योभयात्मकता सम्भवतीति। परतो न द्वयं निस्स्वभावत्वप्रसङ्गाद् इत्य् एतद् विवृणोति -- किम् आत्मकम् इति। सर्वं हि जगद् राशिद्वये शक्यम् अन्तर्भावयितुं प्रमाणम् अप्रमाणं चेति। तद् अत्रोभयपराधीनत्ववादिनो ज्ञानम् उन्मुक्तोभयरूपं केन रूपेण निरूप्यत इति

svato na dvayaṃ virodhād iti yad uktaṃ, tat prakṛtagocare vivṛṇoti -- katham iti. uktam idam asmābhiḥ naikasyāṃ jñānajātau parasparaviparītayoḥ prāmāṇyāprāmāṇyātmanoḥ sambhavaḥ samāveśaḥ sambhavatīti. ekas tu svabhāva upādhyantarasannidhānād abhibhūto bhavati, apsv ivāgnisaṃyoge śaityam. tadapekṣaś ca tāsv auṣṇyabhramaḥ. svābhāvikobhayavādinas tu nānyānapekṣasya jñānasyobhayātmakatā sambhavatīti. parato na dvayaṃ nissvabhāvatvaprasaṅgād ity etad vivṛṇoti -- kim ātmakam iti. sarvaṃ hi jagad rāśidvaye śakyam antarbhāvayituṃ pramāṇam apramāṇaṃ ceti. tad atrobhayaparādhīnatvavādino jñānam unmuktobhayarūpaṃ kena rūpeṇa nirūpyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वतो न द्वयं विरोधाद् इत्य् अत्र किञ्चिद् आशङ्कते -- विज्ञानेति। एवं हि मन्यते -- यदि ज्ञानजातेर् एवायं स्वभावभेदो ऽभ्युपेयते, एकस्माद् एव वा ज्ञानव्यक्तौ, ततः स्याद् अपि विरोधः। यदा तु शीतोष्णस्वभावतोयतेजोद्रव्यवत् प्रमाणाप्रमाणज्ञानव्यक्तिभेदाभ्युपगमः, तदोभयोर् व्यधिकरणयोः कस्य केन विरोध इति। परिहरति -- तथापीति। अयम् अभिप्रायः -- तोयतेजसोर् हि भिन्नजातीययोः स्वभावभेदो युक्तः। ज्ञानव्यक्तयस् त्व् एकजातीयाः। तत्र[२८४]न तावद् आसां जात्यनुबन्धी स्वभावभेदो न्याय्यः। व्यक्त्यनुबन्धी तु तत्कारणाद् भवतीति युक्तं[२८५]वक्तुम्। तदनपेक्षत्वे तु प्रामाण्याप्रामाण्ययोः १,८५ किं कुत्र भविष्यतीति दुरधिगमम्। समानं हि द्वयोर् अपि ज्ञानत्वम्। स्वाभाविके चोभयस्मिन् न बाह्यचिह्नापेक्षास्तीति[२८६]दुर्भणः प्रमाणाप्रमाणविवेक इति साधूक्तं स्वतो न द्वयं विरोधाद् इति। किं पुनर् उभयोः पराधीनत्वं स्वाभाविकत्वं वा चोदनाप्रामाण्यपरिपन्थि येन प्रयस्यता निरस्यते। नन्व् एवम् अपि चोदनानां स्वत एव प्रामाण्यं भविष्यति प्रथमपक्षे। द्वितीये ऽपि पराधीन उभयस्मिन् दोषाभावाद् अपौरुषेया वेदाः प्रमाणम् इति किम् उभयनिराकरणेन। अप्रामाण्यं स्वतः प्रामाण्यं परत इत्य् एतद् एव तु वेदप्रामाण्यपरिपन्थीति तन् निराकर्तुम् उचितम्। तच् च निराकरिष्यत एव। सत्यम्। आद्ययोर् अपि पक्षयोर् अप्रामाण्यम् आपद्यत एव। तथा हि -- स्वाभाविके तावद् उभयस्मिन्न् अन्यतरनिर्णयकारणं बाह्यम् अपश्यतां नैकत्रापि विश्वासो भवेत्। व्यवहारार्थं च प्रमाणानुसरणम्, अविश्वासे च तदभावात् फलतो ऽप्रमाणत्वम्। एवम् उभयपराधीनत्वे ऽप्य् असत्य् अप्य् अप्रामाण्यकारणे प्रामाण्यकारणस्याप्य् अभावात् तद्व्यवहारो न जायत इत्य् अप्रमाणम् एवेति साध्व् एवोभयनिराकरणम् इति

svato na dvayaṃ virodhād ity atra kiñcid āśaṅkate -- vijñāneti. evaṃ hi manyate -- yadi jñānajāter evāyaṃ svabhāvabhedo 'bhyupeyate, ekasmād eva vā jñānavyaktau, tataḥ syād api virodhaḥ. yadā tu śītoṣṇasvabhāvatoyatejodravyavat pramāṇāpramāṇajñānavyaktibhedābhyupagamaḥ, tadobhayor vyadhikaraṇayoḥ kasya kena virodha iti. pariharati -- tathāpīti. ayam abhiprāyaḥ -- toyatejasor hi bhinnajātīyayoḥ svabhāvabhedo yuktaḥ. jñānavyaktayas tv ekajātīyāḥ. tatra[284]na tāvad āsāṃ jātyanubandhī svabhāvabhedo nyāyyaḥ. vyaktyanubandhī tu tatkāraṇād bhavatīti yuktaṃ[285]vaktum. tadanapekṣatve tu prāmāṇyāprāmāṇyayoḥ 1,85 kiṃ kutra bhaviṣyatīti duradhigamam. samānaṃ hi dvayor api jñānatvam. svābhāvike cobhayasmin na bāhyacihnāpekṣāstīti[286]durbhaṇaḥ pramāṇāpramāṇaviveka iti sādhūktaṃ svato na dvayaṃ virodhād iti. kiṃ punar ubhayoḥ parādhīnatvaṃ svābhāvikatvaṃ vā codanāprāmāṇyaparipanthi yena prayasyatā nirasyate. nanv evam api codanānāṃ svata eva prāmāṇyaṃ bhaviṣyati prathamapakṣe. dvitīye 'pi parādhīna ubhayasmin doṣābhāvād apauruṣeyā vedāḥ pramāṇam iti kim ubhayanirākaraṇena. aprāmāṇyaṃ svataḥ prāmāṇyaṃ parata ity etad eva tu vedaprāmāṇyaparipanthīti tan nirākartum ucitam. tac ca nirākariṣyata eva. satyam. ādyayor api pakṣayor aprāmāṇyam āpadyata eva. tathā hi -- svābhāvike tāvad ubhayasminn anyataranirṇayakāraṇaṃ bāhyam apaśyatāṃ naikatrāpi viśvāso bhavet. vyavahārārthaṃ ca pramāṇānusaraṇam, aviśvāse ca tadabhāvāt phalato 'pramāṇatvam. evam ubhayaparādhīnatve 'py asaty apy aprāmāṇyakāraṇe prāmāṇyakāraṇasyāpy abhāvāt tadvyavahāro na jāyata ity apramāṇam eveti sādhv evobhayanirākaraṇam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उभयं स्वतः परतो वेति निराकृते पूर्वपक्षान्तरम् आह -- तस्माद् इति[२८७]क्षमन्तेन। तेषां ज्ञानानां स्वाभाविकम् अप्रमाणत्वम्, परापेक्षं च प्रामाण्यम्। अयं चात्राभिप्रायः -- दृष्टव्यभिचारो हि जाते ऽपि विज्ञाने न तावन्निर्विचिकित्सं व्यवहरमाणो दृश्यते, यावद् गुणवद् इन्द्रियादिकरणत्वं संवादो वा न दृष्टः। व्यवहारफलं च प्रामाण्यम्, अतः स्वतो ऽप्रमाणम् एव पराधीनं प्रामाण्यम् इति। एष चात्र स्वतो ऽप्रमाणत्वे परतश् च प्रमाणत्वे न्यायो ऽभिधीयत इत्य् आह -- अत्रेति।

evam ubhayaṃ svataḥ parato veti nirākṛte pūrvapakṣāntaram āha -- tasmād iti[287]kṣamantena. teṣāṃ jñānānāṃ svābhāvikam apramāṇatvam, parāpekṣaṃ ca prāmāṇyam. ayaṃ cātrābhiprāyaḥ -- dṛṣṭavyabhicāro hi jāte 'pi vijñāne na tāvannirvicikitsaṃ vyavaharamāṇo dṛśyate, yāvad guṇavad indriyādikaraṇatvaṃ saṃvādo vā na dṛṣṭaḥ. vyavahāraphalaṃ ca prāmāṇyam, ataḥ svato 'pramāṇam eva parādhīnaṃ prāmāṇyam iti. eṣa cātra svato 'pramāṇatve parataś ca pramāṇatve nyāyo 'bhidhīyata ity āha -- atreti.

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वतो ऽप्रामाण्ये तावन्न्यायं दर्शयति -- अप्रामाण्यम् इति। न्यायस् तर्कः। स चानुमानम्। एष चात्र प्रयोगो भवति -- अप्रामाण्यं न कारणवद्, अवस्तुत्वात्। यद्यद्वस्तु तत्तन् न कारणवत्। यथा शशविषाणम्। १,८६ कारणदोषत इति च कारणदोषाणाम् एव परैर् अप्रामाण्यकारणत्वेनाश्रयणाद् उक्तम्। यद् एव मीमांसका मन्यन्ते कारणदोषेभ्यो ऽप्रामाण्यं जायत इति। तन् न। अकारणकत्वाद् अवस्तुन इति। परापेक्षं प्रामाण्यम् इत्य् अत्र प्रयोगम् आह -- वस्तुत्वाद् इति। तेषां कारणानां गुणैः प्रामाण्यं जन्यत इत्य् अर्थः। प्रयोगश् च भवति -- प्रामाण्यं कारणवद् वस्तुत्वाद् घटवत्। न चाकार्यं नाम किञ्चिद् बौद्धानां वस्त्व् अस्ति, येनानैकान्तिको हेतुर् भवेत्। नभसो ऽप्य् आवरणाभावमात्रस्यावस्तुत्वात्। गुणैर् इति चानुवादमात्रम्। कारणगुणा हि प्रामाण्ये कारणम् इति मन्यन्ते। न पुनर् एते व्याप्ताव् अनुप्रवेशनीयाः। के पुनर् अमी गुणा[२८८]नाम, ये प्रामाण्यस्य कारणम्। न हीन्द्रियादिव्यतिरिक्ता गुणाः केचिद् उपलभ्यन्ते। यदि मतं - भेषजभेदैर् आहितातिशयविशेषा गुणा इति। तन् न। एवं हि तैर् अनाहितातिश[२८९]यविशेषाणां न प्रामाण्यं जायेत। अतो वक्तव्या गुणाः। त उच्यन्ते। विशुद्धिर् इन्द्रियादीनां गुणपदार्थः। वातादिधातूनां साम्यम् इति यावत्। साम्येन हि त इन्द्रियेषु वर्तमाना गुणा उच्यन्ते। तथा स्थिताश्[२९०]च प्रामाण्यं जनयन्ति। विषमं तु वर्तमानेषु धातुषु तद्दोषसमुत्थास् तिमिरादयो दोषा जायन्ते। शब्दे ऽपि वक्तुर् आशयविशुद्धिर् गुणः। विप्रलम्भाभिप्रायादयो दोषाः। तेषां च प्रामाण्याभावात्म[२९१]न्य् अवस्तुन्य् अप्रामाण्ये कारणत्वासम्भवान् न तज्जन्यम् अप्रामाण्यम्। प्रामाण्यं त्व् अर्थनिश्चयो वस्त्वात्मक इति युक्तं यद्गुणेभ्यो जायते ज्ञायते चेति। सर्वम् उत्पत्ताव् अनिश्चयात्मकम् अप्रमाणम् एव ज्ञानमा गुणसंवादज्ञानोदयात्, परतस् तु तद्वशेन प्रामाण्यं जायते तस्य। नन्व् इदानीम् असद् एवातिवृत्तं ज्ञानम् इति किं प्रमाणी[२९२]भविष्यति। यदा तावत्[२९३]तदासीत् तदा सहजेनाप्रामाण्येनाभिभूतम् उत्तरकालं च तदसद् एवेति किम् अन्यतः प्रामाण्यं भविष्यति। सत्यम् एवम्। अन्यद् एव गुणसंवादज्ञानोत्तरकालभाविप्रमाणम्। अवगते हि क्वचिदर्थे प्राग्दृष्टव्यभिचारो ज्ञानस्वभावालोचनेनाजातविश्वासो न तावन्निर्विचिकित्सं व्यवहरति यावदिन्द्रियादिगुणावधारणपुरस्सरम् एवम् एवैतद् इति न निश्चिनोति। गुणावधारणात् संवादज्ञानाद् वा प्रमाणे जाते ऽवगते च तस्य १,८७ प्रामाण्ये व्यवहाराः प्रवर्तन्ते। तस्यापि न ज्ञानस्वभावालोचनेन प्रामाण्यं, तद्रूपस्याप्रामाण्यप्रतिबन्धात्। किन् तु गुणावधारणाद् एव। अतः सूक्तं गुणैः प्रामाण्यं जन्यत इति। यदाहुः -- निश्चयात्मकप्रामाण्योत्पादनं तु वस्तुरूपत्वात् संवादकारणगुणज्ञानकार्यत्वेन स्वध्यवसानम् इति तद् एवाश्रीयते इति

svato 'prāmāṇye tāvannyāyaṃ darśayati -- aprāmāṇyam iti. nyāyas tarkaḥ. sa cānumānam. eṣa cātra prayogo bhavati -- aprāmāṇyaṃ na kāraṇavad, avastutvāt. yadyadvastu tattan na kāraṇavat. yathā śaśaviṣāṇam. 1,86 kāraṇadoṣata iti ca kāraṇadoṣāṇām eva parair aprāmāṇyakāraṇatvenāśrayaṇād uktam. yad eva mīmāṃsakā manyante kāraṇadoṣebhyo 'prāmāṇyaṃ jāyata iti. tan na. akāraṇakatvād avastuna iti. parāpekṣaṃ prāmāṇyam ity atra prayogam āha -- vastutvād iti. teṣāṃ kāraṇānāṃ guṇaiḥ prāmāṇyaṃ janyata ity arthaḥ. prayogaś ca bhavati -- prāmāṇyaṃ kāraṇavad vastutvād ghaṭavat. na cākāryaṃ nāma kiñcid bauddhānāṃ vastv asti, yenānaikāntiko hetur bhavet. nabhaso 'py āvaraṇābhāvamātrasyāvastutvāt. guṇair iti cānuvādamātram. kāraṇaguṇā hi prāmāṇye kāraṇam iti manyante. na punar ete vyāptāv anupraveśanīyāḥ. ke punar amī guṇā[288]nāma, ye prāmāṇyasya kāraṇam. na hīndriyādivyatiriktā guṇāḥ kecid upalabhyante. yadi mataṃ - bheṣajabhedair āhitātiśayaviśeṣā guṇā iti. tan na. evaṃ hi tair anāhitātiśa[289]yaviśeṣāṇāṃ na prāmāṇyaṃ jāyeta. ato vaktavyā guṇāḥ. ta ucyante. viśuddhir indriyādīnāṃ guṇapadārthaḥ. vātādidhātūnāṃ sāmyam iti yāvat. sāmyena hi ta indriyeṣu vartamānā guṇā ucyante. tathā sthitāś[290]ca prāmāṇyaṃ janayanti. viṣamaṃ tu vartamāneṣu dhātuṣu taddoṣasamutthās timirādayo doṣā jāyante. śabde 'pi vaktur āśayaviśuddhir guṇaḥ. vipralambhābhiprāyādayo doṣāḥ. teṣāṃ ca prāmāṇyābhāvātma[291]ny avastuny aprāmāṇye kāraṇatvāsambhavān na tajjanyam aprāmāṇyam. prāmāṇyaṃ tv arthaniścayo vastvātmaka iti yuktaṃ yadguṇebhyo jāyate jñāyate ceti. sarvam utpattāv aniścayātmakam apramāṇam eva jñānamā guṇasaṃvādajñānodayāt, paratas tu tadvaśena prāmāṇyaṃ jāyate tasya. nanv idānīm asad evātivṛttaṃ jñānam iti kiṃ pramāṇī[292]bhaviṣyati. yadā tāvat[293]tadāsīt tadā sahajenāprāmāṇyenābhibhūtam uttarakālaṃ ca tadasad eveti kim anyataḥ prāmāṇyaṃ bhaviṣyati. satyam evam. anyad eva guṇasaṃvādajñānottarakālabhāvipramāṇam. avagate hi kvacidarthe prāgdṛṣṭavyabhicāro jñānasvabhāvālocanenājātaviśvāso na tāvannirvicikitsaṃ vyavaharati yāvadindriyādiguṇāvadhāraṇapurassaram evam evaitad iti na niścinoti. guṇāvadhāraṇāt saṃvādajñānād vā pramāṇe jāte 'vagate ca tasya 1,87 prāmāṇye vyavahārāḥ pravartante. tasyāpi na jñānasvabhāvālocanena prāmāṇyaṃ, tadrūpasyāprāmāṇyapratibandhāt. kin tu guṇāvadhāraṇād eva. ataḥ sūktaṃ guṇaiḥ prāmāṇyaṃ janyata iti. yadāhuḥ -- niścayātmakaprāmāṇyotpādanaṃ tu vasturūpatvāt saṃvādakāraṇaguṇajñānakāryatvena svadhyavasānam iti tad evāśrīyate iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किञ् च इतश् च न स्वतः प्रामाण्यम् इत्य् आह -- प्रामाण्यं[२९४]हीति। अयम् अर्थः -- यदि ज्ञानस्वभावानुबन्ध्यौसर्गिकं प्रामाण्यम्, एवं सति प्रामाण्याभावस्यावस्तुनो ऽकृत्रिमत्वान् न पराधीनत्वम् इति सर्वज्ञानानाम् अपि प्रमाणत्वप्रसङ्गः।[२९५]स्वप्नादिज्ञानानाम् अपि ज्ञानत्वाविशेषात्, तन्मात्रानुबन्धित्वाच् च प्रामाण्यस्य। अप्रामाण्यस्य चावस्तुनो ऽकार्यत्वाद् इति

kiñ ca itaś ca na svataḥ prāmāṇyam ity āha -- prāmāṇyaṃ[294]hīti. ayam arthaḥ -- yadi jñānasvabhāvānubandhyausargikaṃ prāmāṇyam, evaṃ sati prāmāṇyābhāvasyāvastuno 'kṛtrimatvān na parādhīnatvam iti sarvajñānānām api pramāṇatvaprasaṅgaḥ.[295]svapnādijñānānām api jñānatvāviśeṣāt, tanmātrānubandhitvāc ca prāmāṇyasya. aprāmāṇyasya cāvastuno 'kāryatvād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं नामाप्रामाण्यम् अकृत्रिमम्। दोषभावे हि तस्य भावः, तदभावे चाभावो दृश्यते। कामिली पीतम् इदम् इति शङ्खं जानाति, तद्[२९६]अपगमे शुक्लम्। अतो जानीमः यथादोषभावभाव्यप्रामाण्यं तत् कार्यम् इति, अत आह -- मत्पक्ष इति। अयम् अभिप्रायः -- नात्र दोषैर् अप्रामाण्यं जन्यते। सत्सु तु दोषेष्व् असन्तो गुणा न स्वकार्यं प्रामाण्यं जनयन्तीति नावस्तुनो ऽप्रामाणस्य हेतुमत्त्वप्रसङ्गदोष इति

kathaṃ nāmāprāmāṇyam akṛtrimam. doṣabhāve hi tasya bhāvaḥ, tadabhāve cābhāvo dṛśyate. kāmilī pītam idam iti śaṅkhaṃ jānāti, tad[296]apagame śuklam. ato jānīmaḥ yathādoṣabhāvabhāvyaprāmāṇyaṃ tat kāryam iti, ata āha -- matpakṣa iti. ayam abhiprāyaḥ -- nātra doṣair aprāmāṇyaṃ janyate. satsu tu doṣeṣv asanto guṇā na svakāryaṃ prāmāṇyaṃ janayantīti nāvastuno 'prāmāṇasya hetumattvaprasaṅgadoṣa iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं पुनः प्रामाण्ये कारणं, यदभावात् तस्यानुत्पत्तिः, अत आह -- इन्द्रियादीति कारणमन्तेन। आदिशब्देनार्थपुरुषादीनां ग्रहणम्। इन्द्रियपुरुषगुणाश् च व्याख्याता एव। अर्थस्यापि स्थूलत्वादयो गुणाः सूक्ष्मत्वादयो दोषा इति। समधिगतं तावदिन्द्रियादिगुणाः प्रामाण्ये १,८८ कारणम् इति। कथं[२९७]तु तदभावः, अत आह -- तदसद् इति। ते एव विधे दर्शयति -- दुष्टत्वाद् इति। दोषा ह्य् आगन्तवो गुणानुत्सारयन्ति। इन्द्रियादीनाम् अन्यतमस्याभावे निराश्रया गुणा न भवन्ति, यथा नित्यवेदवादिनाम् असति कर्तरि तद्गुणा इति

kiṃ punaḥ prāmāṇye kāraṇaṃ, yadabhāvāt tasyānutpattiḥ, ata āha -- indriyādīti kāraṇamantena. ādiśabdenārthapuruṣādīnāṃ grahaṇam. indriyapuruṣaguṇāś ca vyākhyātā eva. arthasyāpi sthūlatvādayo guṇāḥ sūkṣmatvādayo doṣā iti. samadhigataṃ tāvadindriyādiguṇāḥ prāmāṇye 1,88 kāraṇam iti. kathaṃ[297]tu tadabhāvaḥ, ata āha -- tadasad iti. te eva vidhe darśayati -- duṣṭatvād iti. doṣā hy āgantavo guṇānutsārayanti. indriyādīnām anyatamasyābhāve nirāśrayā guṇā na bhavanti, yathā nityavedavādinām asati kartari tadguṇā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत एव दोषैर् गुणा निराक्रियन्ते, अत एव मीमांसकानाम् अयं भ्रमो दोषैर् मिथ्यात्वधीर् जन्यत इति। परमार्थेन तु गुणविरोधिनो दोषास्तानेव निवारयन्ति। अतः कारणाभावाद् असति प्रामाण्ये स्वाभाविकम् अप्रामाण्यम् अवतिष्ठत इत्य् आह -- अत एवेति

yata eva doṣair guṇā nirākriyante, ata eva mīmāṃsakānām ayaṃ bhramo doṣair mithyātvadhīr janyata iti. paramārthena tu guṇavirodhino doṣāstāneva nivārayanti. ataḥ kāraṇābhāvād asati prāmāṇye svābhāvikam aprāmāṇyam avatiṣṭhata ity āha -- ata eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः[२९८]सिद्धं शुद्धिपर्यायगुणावधारणाधीनं प्रामाण्यम्। स्वभावतश् च ज्ञानानाम् अप्रामाण्यं, शुद्ध्यभावेन तल्लक्ष्यते। असति हि शुद्धत्वे कारणाभावनिराकृतेन प्रामाण्येनानपोदितम् अप्रामाण्यं लक्ष्यत इत्य् उपसंहरति -- तस्माद् इति

ataḥ[298]siddhaṃ śuddhiparyāyaguṇāvadhāraṇādhīnaṃ prāmāṇyam. svabhāvataś ca jñānānām aprāmāṇyaṃ, śuddhyabhāvena tallakṣyate. asati hi śuddhatve kāraṇābhāvanirākṛtena prāmāṇyenānapoditam aprāmāṇyaṃ lakṣyata ity upasaṃharati -- tasmād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतश् च दोषतो नाप्रामाण्यम् इत्य् आह -- अन्वयेति। अस्यार्थः -- त्रिविधम् अप्रामाण्यम् अज्ञानसंशयविपर्ययैः। तत्राज्ञानात्मकं तावदप्रामाण्यं कारणाभावमात्रसमधिगम्यम् एव, न दोषानपेक्षत इति मीमांसकैर् अभ्युपगन्तव्यम्। अतो दोषव्यतिरेके ऽपि कारणाभावमात्रान्वये ऽप्रामाण्यदर्शनान् न दोषतो ऽप्रामाण्यम् इति

itaś ca doṣato nāprāmāṇyam ity āha -- anvayeti. asyārthaḥ -- trividham aprāmāṇyam ajñānasaṃśayaviparyayaiḥ. tatrājñānātmakaṃ tāvadaprāmāṇyaṃ kāraṇābhāvamātrasamadhigamyam eva, na doṣānapekṣata iti mīmāṃsakair abhyupagantavyam. ato doṣavyatireke 'pi kāraṇābhāvamātrānvaye 'prāmāṇyadarśanān na doṣato 'prāmāṇyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं च गुणाधीनप्रामाण्याभ्युपगमान् नित्यवेदवादिनां च पुरुषाभावाद्, अनाश्रयगुणासम्भवात्, कर्तृमद्वेदवादिनाम् अपि कर्तृगुणेषु १,८९ प्रमाणासम्भवाद् असन्[२९९]मूलभूतेषु कर्तृगुणेषु न चोदनानां प्रामाण्यम् अवकल्पत इत्य् आह -- ततश् चेति

evaṃ ca guṇādhīnaprāmāṇyābhyupagamān nityavedavādināṃ ca puruṣābhāvād, anāśrayaguṇāsambhavāt, kartṛmadvedavādinām api kartṛguṇeṣu 1,89 pramāṇāsambhavād asan[299]mūlabhūteṣu kartṛguṇeṣu na codanānāṃ prāmāṇyam avakalpata ity āha -- tataś ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावत् परतः प्रामाण्येन कृतः पूर्वपक्षः। सिद्धान्तम् इदानीम् आरभते -- स्वत इति। कारणम् आह -- न हीति। अयम् अभिप्रायः -- न तावद् गुणज्ञानात् संवादज्ञानाद् वा प्राग् ज्ञानं न जायत एव। नवोत्पन्नम् अपि संशयात्मकम् अवभासते। न हि स्याद् वा घटो न वेति इन्द्रियसन्निकृष्टं घटं बुध्यामहे, अपि तर्हि घट एवायम् इति निश्चयात्मकम् एव ज्ञानम् उत्पद्यते। अत एव ज्ञानोत्पत्तेर् अनन्तरम् एव सर्वप्रमातॄणां व्यवहारप्रवृत्तिर् उपलभ्यते। भ्रान्तिसंविदितरजतो ऽपि हि सम्यग्रजतबोध इवार्थक्रियायै घटमानो दृश्यते। तद् अस्य संशयानस्य नोपपन्नम्। अतो जातो[३००]निश्चयः। किम्[३०१]अन्यत् प्रामाण्यं भविष्यति। सत्य् अपि संवादे गुणज्ञाने वा तावद् एव प्रामाण्यस्य तत्त्वं नाधिकं किञ्चिद् इति किं नस् तदुपेक्षणेन। तादृशस्यैव व्यभिचाराद् अस्ति परापेक्षेति चेद्, न। एवम् अपि ज्ञानस्यानपेक्षत्वाद्, विप्रलब्धपूर्वस्यापि निरपेक्षम् एव निश्चयात्मकं ज्ञानम् उत्पद्यते। प्रमाता तु विप्रलम्भकबुद्धिसादृश्यात् तथात्वम् आशङ्कते। साशङ्कस्यापि न प्रामाण्यशक्तिर् अवसीदति, पूर्ववत् प्रमेयपरिच्छेदात्। प्रमातुस् तु आशङ्का दोषदर्शनप्रभ[३०२]वा। तद् असौ तद्भावाभावयोर् अन्यतरनिश्चये निवर्तते, न संवादज्ञानम् अपेक्षते। सत्य् एव हि घटज्ञाने जाताशङ्कः किं घटज्ञानान्तरेण करिष्यति। न ह्य् अस्यास् तन्निवर्तकं, तस्मिन् सत्य् एव भावात्। अतः स्वाभाविकम् एव सर्वसंविदां निश्चयात्मकत्वम्। आशङ्का तु यदि नाम जातु जायते, एवम् अपि तन्निराकरणार्थम् अपवादसद्भावाभावाव् अनुसर्तव्यौ, न संवादगुणज्ञाने। तदु[३०३]पेक्षायां हि प्रामाण्यम् एव नावतिष्ठेत। गुणसंवादज्ञानयोर् अप्य् एवम् एव, सापेक्षत्वेन प्रथमज्ञाने प्रामाण्यशक्त्याधाना[३०४]शक्तेर् अप्य्[३०५]अनवस्थापाताद् इत्य् एतत् परस्तात् प्रपञ्चयिष्यत इति। एवं तावत् प्रकृताभिप्रायो व्याख्यातः। अपि १,९० च सर्वभावानाम् एव स्वकार्यजननशक्तिर् असती नान्येन क्रियेत। अभिव्यक्तिमात्रकरणात्। नन्व् आतुरस्य रोगापहृतशक्तेर् असत्य् एव भोजनादिशक्तिर् भेषजभेदैर् आधीयते। मैवम्। तिरोहिताभिव्यक्तेः। इतरथा पूर्वशक्तिविनाशापूर्वोत्पादधर्मिकल्पनाभिर् अतिगौरवं भवेत्। अत एव नष्टशक्तीनां भेषजभेदैर् अपि न प्रतीकारः। असती तु शक्तिस् तेषाम् अपि जन्येतैव, अविशेषात्। अतः सर्वे भावाः स्वहेतुभ्यः शक्तिमन्तो जाता एव कुतश्चिदागन्तुकाद् धेतोस् तिरोहितशक्तयः सामग्रीविशेषैर् अभिव्यक्तशक्तयः कार्यम् आरभन्ते। न चैवं ज्ञाने ऽप्य् अभिव्यक्त्यपेक्षा सम्भवति, अर्थावग्रहाद्, रूपान्तरेण ज्ञानस्यानिरूपणाद् उत्पत्ताव् एवा[३०६]र्थपरिच्छित्तेर् अवश्यम्भावाद् इति

evaṃ tāvat parataḥ prāmāṇyena kṛtaḥ pūrvapakṣaḥ. siddhāntam idānīm ārabhate -- svata iti. kāraṇam āha -- na hīti. ayam abhiprāyaḥ -- na tāvad guṇajñānāt saṃvādajñānād vā prāg jñānaṃ na jāyata eva. navotpannam api saṃśayātmakam avabhāsate. na hi syād vā ghaṭo na veti indriyasannikṛṣṭaṃ ghaṭaṃ budhyāmahe, api tarhi ghaṭa evāyam iti niścayātmakam eva jñānam utpadyate. ata eva jñānotpatter anantaram eva sarvapramātṝṇāṃ vyavahārapravṛttir upalabhyate. bhrāntisaṃviditarajato 'pi hi samyagrajatabodha ivārthakriyāyai ghaṭamāno dṛśyate. tad asya saṃśayānasya nopapannam. ato jāto[300]niścayaḥ. kim[301]anyat prāmāṇyaṃ bhaviṣyati. saty api saṃvāde guṇajñāne vā tāvad eva prāmāṇyasya tattvaṃ nādhikaṃ kiñcid iti kiṃ nas tadupekṣaṇena. tādṛśasyaiva vyabhicārād asti parāpekṣeti ced, na. evam api jñānasyānapekṣatvād, vipralabdhapūrvasyāpi nirapekṣam eva niścayātmakaṃ jñānam utpadyate. pramātā tu vipralambhakabuddhisādṛśyāt tathātvam āśaṅkate. sāśaṅkasyāpi na prāmāṇyaśaktir avasīdati, pūrvavat prameyaparicchedāt. pramātus tu āśaṅkā doṣadarśanaprabha[302]vā. tad asau tadbhāvābhāvayor anyataraniścaye nivartate, na saṃvādajñānam apekṣate. saty eva hi ghaṭajñāne jātāśaṅkaḥ kiṃ ghaṭajñānāntareṇa kariṣyati. na hy asyās tannivartakaṃ, tasmin saty eva bhāvāt. ataḥ svābhāvikam eva sarvasaṃvidāṃ niścayātmakatvam. āśaṅkā tu yadi nāma jātu jāyate, evam api tannirākaraṇārtham apavādasadbhāvābhāvāv anusartavyau, na saṃvādaguṇajñāne. tadu[303]pekṣāyāṃ hi prāmāṇyam eva nāvatiṣṭheta. guṇasaṃvādajñānayor apy evam eva, sāpekṣatvena prathamajñāne prāmāṇyaśaktyādhānā[304]śakter apy[305]anavasthāpātād ity etat parastāt prapañcayiṣyata iti. evaṃ tāvat prakṛtābhiprāyo vyākhyātaḥ. api 1,90 ca sarvabhāvānām eva svakāryajananaśaktir asatī nānyena kriyeta. abhivyaktimātrakaraṇāt. nanv āturasya rogāpahṛtaśakter asaty eva bhojanādiśaktir bheṣajabhedair ādhīyate. maivam. tirohitābhivyakteḥ. itarathā pūrvaśaktivināśāpūrvotpādadharmikalpanābhir atigauravaṃ bhavet. ata eva naṣṭaśaktīnāṃ bheṣajabhedair api na pratīkāraḥ. asatī tu śaktis teṣām api janyetaiva, aviśeṣāt. ataḥ sarve bhāvāḥ svahetubhyaḥ śaktimanto jātā eva kutaścidāgantukād dhetos tirohitaśaktayaḥ sāmagrīviśeṣair abhivyaktaśaktayaḥ kāryam ārabhante. na caivaṃ jñāne 'py abhivyaktyapekṣā sambhavati, arthāvagrahād, rūpāntareṇa jñānasyānirūpaṇād utpattāv evā[306]rthaparicchitter avaśyambhāvād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु स्वतःप्रामाण्यवादिनापि गुणवदिन्द्रियादिकारणिकैव प्रमाणोत्पत्तिर् आस्थेया। तद् यदि गुणाः प्रमाणोत्पत्तौ कारणम्। एवं सति तत्कार्ये ऽप्य् अर्थनिश्चये तदधीनतैव युक्ता। तदायत्तप्रामाण्याश्रयणाद्, अत आह -- आत्मलाभ इति। अयम् अभिप्रायः -- प्रमाणोत्पत्ताव् अपि न गुणा गुणा इत्य् एवापेक्ष्यन्ते; किन् तु दोषनिराकरणौपयिकतया। दोषा हि प्रमाणोत्पत्तिं विघ्नन्ति। ते गुणैर् उत्सारिता न तां विहन्तुम् उत्सहन्ते इति। अत एवासत्स्व् अपि वक्तृगुणेषु कारुणिकत्वादिषु वेदे दोषाभावमात्राद् एव प्रामाण्यं सिध्यति। अपि च कारणं नाम गुणः प्रमाणोत्पत्तौ। नैतावता प्रमाणकार्ये ऽप्य् अर्थनिश्चये तदपेक्षा युक्ता। आत्मलाभमात्र एव हि भावाः कारणम् अपेक्षन्ते, न कार्यनिष्पत्तौ। न हि मृत्पिण्डदण्डादिकारणापेक्षो जन्मनि घट इति उदकाहरणे ऽपि तस्य तदपेक्षा दृष्टा। लब्धात्मनस् तु स्वयम् एव कारणनिरपेक्षा प्रवृत्तिर् अवगता। अतः सर्वथा तावदर्थव्यवस्थापनायाम् अन्यान् अपेक्षम् एव प्रमाणम् इति सिद्धम् इति

nanu svataḥprāmāṇyavādināpi guṇavadindriyādikāraṇikaiva pramāṇotpattir āstheyā. tad yadi guṇāḥ pramāṇotpattau kāraṇam. evaṃ sati tatkārye 'py arthaniścaye tadadhīnataiva yuktā. tadāyattaprāmāṇyāśrayaṇād, ata āha -- ātmalābha iti. ayam abhiprāyaḥ -- pramāṇotpattāv api na guṇā guṇā ity evāpekṣyante; kin tu doṣanirākaraṇaupayikatayā. doṣā hi pramāṇotpattiṃ vighnanti. te guṇair utsāritā na tāṃ vihantum utsahante iti. ata evāsatsv api vaktṛguṇeṣu kāruṇikatvādiṣu vede doṣābhāvamātrād eva prāmāṇyaṃ sidhyati. api ca kāraṇaṃ nāma guṇaḥ pramāṇotpattau. naitāvatā pramāṇakārye 'py arthaniścaye tadapekṣā yuktā. ātmalābhamātra eva hi bhāvāḥ kāraṇam apekṣante, na kāryaniṣpattau. na hi mṛtpiṇḍadaṇḍādikāraṇāpekṣo janmani ghaṭa iti udakāharaṇe 'pi tasya tadapekṣā dṛṣṭā. labdhātmanas tu svayam eva kāraṇanirapekṣā pravṛttir avagatā. ataḥ sarvathā tāvadarthavyavasthāpanāyām anyān apekṣam eva pramāṇam iti siddham iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वतो ऽसती शक्तिर् अन्येन कर्तुं न शक्यत इति यद् उक्तं तत् प्रपञ्चयति -- जाते ऽपीति त्रिभिः। अयम् अभिप्रायः -- प्रामाण्यस्य ह्य् अन्यानपेक्षत्वम् १,९१ एव निबन्धनम्। यदि जाते ऽपि विज्ञाने कारणगुणावधारणाधीनं प्रामाण्यं भवेत्, ततः शुद्धिज्ञानोत्पादः कारणान्तरात् प्रतीक्षितव्यः। तस्याः शुद्धेर् अपरिच्छिन्नाया असत्समत्वात् तस्यापि शुद्धिज्ञानस्य कारणशुद्धौ सत्यां तस्याः शुद्धेर् ज्ञाने च सति प्रमाणता भवति। एवम् एव मूलकारणशुद्धिज्ञानस्यापरापरशुद्धिज्ञानापेक्षायाम् अनवस्थापातान् न कथञ्चित् प्रामाण्यम् आपद्यत इति ॥ ४९-५१ ॥ स्वतस् तु प्रामाण्ये नानवस्थेत्य् आह -- यदेति। कारणम् आह -- निवर्तत इति। अयम् अभिप्रायः -- अर्थनिश्चयस् तावज्ज्ञानस्वभावाद् एव सिद्धः। मिथ्यात्वशङ्का तु तद्धेतुभूतदोषाज्ञानाद् अयत्नेनैव निवर्तते। न हि दोषाणाम् अज्ञानं प्रागभावो यत्नसाध्यः। ननु नाज्ञानमात्राद् अभावः सिध्यति। सत्य् अपि[३०७]तस्मिन् भावात्। न च दोषाभावावधारणम् अन्तरेण प्रामाण्यं सिध्यति। सत्यं, तद् अपि त्व् अयत्नसाध्यम् एव, प्रायेण तावत् प्रमातॄणाम् अनाशङ्क एव ज्ञानोत्पत्तौ व्यवहारो दृश्यते। जाताशङ्कस्यापि प्रसिद्धा एव शङ्कानिराकरणोपायाः, दाहच्छेदादयः स्वर्णादाव् इति। तावतैव निश्चयोत्पादान् नातिदूरगमनम्। एतच् चोपरिष्टाद् वक्ष्यत एवेति

svato 'satī śaktir anyena kartuṃ na śakyata iti yad uktaṃ tat prapañcayati -- jāte 'pīti tribhiḥ. ayam abhiprāyaḥ -- prāmāṇyasya hy anyānapekṣatvam 1,91 eva nibandhanam. yadi jāte 'pi vijñāne kāraṇaguṇāvadhāraṇādhīnaṃ prāmāṇyaṃ bhavet, tataḥ śuddhijñānotpādaḥ kāraṇāntarāt pratīkṣitavyaḥ. tasyāḥ śuddher aparicchinnāyā asatsamatvāt tasyāpi śuddhijñānasya kāraṇaśuddhau satyāṃ tasyāḥ śuddher jñāne ca sati pramāṇatā bhavati. evam eva mūlakāraṇaśuddhijñānasyāparāparaśuddhijñānāpekṣāyām anavasthāpātān na kathañcit prāmāṇyam āpadyata iti || 49-51 || svatas tu prāmāṇye nānavasthety āha -- yadeti. kāraṇam āha -- nivartata iti. ayam abhiprāyaḥ -- arthaniścayas tāvajjñānasvabhāvād eva siddhaḥ. mithyātvaśaṅkā tu taddhetubhūtadoṣājñānād ayatnenaiva nivartate. na hi doṣāṇām ajñānaṃ prāgabhāvo yatnasādhyaḥ. nanu nājñānamātrād abhāvaḥ sidhyati. saty api[307]tasmin bhāvāt. na ca doṣābhāvāvadhāraṇam antareṇa prāmāṇyaṃ sidhyati. satyaṃ, tad api tv ayatnasādhyam eva, prāyeṇa tāvat pramātṝṇām anāśaṅka eva jñānotpattau vyavahāro dṛśyate. jātāśaṅkasyāpi prasiddhā eva śaṅkānirākaraṇopāyāḥ, dāhacchedādayaḥ svarṇādāv iti. tāvataiva niścayotpādān nātidūragamanam. etac copariṣṭād vakṣyata eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् बोधस्वभावानुबन्धि ज्ञानानाम् औत्सर्गिकं प्रामाण्यं कारणदोषार्थान्यथात्वज्ञानाभ्याम् अपोद्यत इत्य् उपसंहरति -- तस्माद् इति। अर्थान्यथात्वज्ञानं १,९२ च द्वेधा। नैतद् एवम् इति पूर्वावगतरूपोपमर्दनेन, तत्त्वप्रकाशनेन वा। हेतवो ज्ञानानाम् इन्द्रियादयः। तेषु वातादिसमुत्थास्तिमिरादयो दोषाः तज्ज्ञानेनोत्सर्गतः प्राप्नुवती प्रमाणतापोद्यत इति

tasmād bodhasvabhāvānubandhi jñānānām autsargikaṃ prāmāṇyaṃ kāraṇadoṣārthānyathātvajñānābhyām apodyata ity upasaṃharati -- tasmād iti. arthānyathātvajñānaṃ 1,92 ca dvedhā. naitad evam iti pūrvāvagatarūpopamardanena, tattvaprakāśanena vā. hetavo jñānānām indriyādayaḥ. teṣu vātādisamutthāstimirādayo doṣāḥ tajjñānenotsargataḥ prāpnuvatī pramāṇatāpodyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्पुनरप्रामाण्यम् अवस्तुत्वान् न कारणैर् जन्यत इत्य् उक्तं, तत् परिहरति -- अप्रामाण्यम् इति। यदि नाम त्रेधा भिन्नम् अप्रामाण्यं ततः किं जातम् अत आह -- वस्तुत्वाद् इति। अयम् अभिप्रायः -- त्रिविधं खल्व् अप्रामाण्यं ज्ञानाभावसंशयविपर्ययैः। तत्र संशयविपर्ययौ प्रति अवस्तुत्वाद् इति हेतुर् असिद्धः, ज्ञानात्मकवस्तुत्वात् तयोर् इति

yatpunaraprāmāṇyam avastutvān na kāraṇair janyata ity uktaṃ, tat pariharati -- aprāmāṇyam iti. yadi nāma tredhā bhinnam aprāmāṇyaṃ tataḥ kiṃ jātam ata āha -- vastutvād iti. ayam abhiprāyaḥ -- trividhaṃ khalv aprāmāṇyaṃ jñānābhāvasaṃśayaviparyayaiḥ. tatra saṃśayaviparyayau prati avastutvād iti hetur asiddhaḥ, jñānātmakavastutvāt tayor iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानप्रागभावस् त्व् अवस्तुतया सिद्ध एव। न चास्माकम् अप्य् असौ दोषैर् जन्यते, ज्ञानकारणाभावाद् एव त्वदुक्तिवत् तत्सिद्धेः। अतस् तस्मिन्न् अकारणके साध्यमाने सिद्धसाध्यतैवेत्यभिप्रायेणाह -- अविज्ञान इति। न चाप्रामाण्यशब्द[३०८]वाच्यतामात्रेण संशयविपर्यययोर् अप्य् अकारणकत्वं शक्यम् अनुमातुम्, अज्ञानवद्, वाचो ऽपि गोशब्दवाच्यतया विषाणित्वाप[३०९]त्तेर् इति

jñānaprāgabhāvas tv avastutayā siddha eva. na cāsmākam apy asau doṣair janyate, jñānakāraṇābhāvād eva tvaduktivat tatsiddheḥ. atas tasminn akāraṇake sādhyamāne siddhasādhyataivetyabhiprāyeṇāha -- avijñāna iti. na cāprāmāṇyaśabda[308]vācyatāmātreṇa saṃśayaviparyayayor apy akāraṇakatvaṃ śakyam anumātum, ajñānavad, vāco 'pi gośabdavācyatayā viṣāṇitvāpa[309]tter iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् इयम् अनवस्था प्रामाण्य इव पराश्रये ऽप्रामाण्ये ऽपीष्यमाणे आपद्यत एव, पारतन्त्र्यं ह्य् अनवस्थाम् आपादयति। अतः को विशेषः, अत आह -- दोषत इति। अस्यार्थः -- स्वतःप्रामाण्यवादिनां मीमांसकानां दोषतो ऽप्रमाणत्वे नानवस्था भवति। दोषेषु ज्ञातव्येषु यथा गुणज्ञाने ऽनवस्थापादितेति

nanv iyam anavasthā prāmāṇya iva parāśraye 'prāmāṇye 'pīṣyamāṇe āpadyata eva, pāratantryaṃ hy anavasthām āpādayati. ataḥ ko viśeṣaḥ, ata āha -- doṣata iti. asyārthaḥ -- svataḥprāmāṇyavādināṃ mīmāṃsakānāṃ doṣato 'pramāṇatve nānavasthā bhavati. doṣeṣu jñātavyeṣu yathā guṇajñāne 'navasthāpāditeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,९३ स्वतःप्रामाण्यवादिनाम् इति चानवस्थापरिहारबीजम् उक्तं, तदुद्धाटयति -- साक्षाद् इति। अयम् अभिप्रायः -- सजातीयापेक्षायां ह्य् अनवस्था भवति। यथा[३१०]प्रामाण्यस्य प्रमाणापेक्षायाम् उक्तम्। अप्रामाण्यं तु स्वतः प्रमाणेन नैतद् एवम् इति साक्षाद् विपर्ययज्ञानेन यत्र तावदवगम्यते, तत्र लघुतरम् एव गृहीतम् इति न पराश्रयत्वमात्रम् अनवस्थाम् आपादयतीति। ननु स्वतःप्रामाण्ये पूर्वम् अपि ज्ञानम् उत्पन्नम् असन्दिग्धम् इति किम् अप्रमाणं भविष्यति येन परेण पूर्वं बाध्यते। तेनैव तु किं न परं बाध्यते, अत आह -- पूर्वेति। अयम् अभिप्रायः -- सत्यम्, उत्सर्गतः पूर्वस्यापि प्रामाण्यं प्राप्तम् एवापवादभूतेन तूत्तरेण बाध्यमानं तदप्रमाणं भवति। यत् तु तेनैव किं नोत्तरं बाध्यत इति। तन् न, न हीच्छामात्रेण बाध्यबाधकभावो व्यवस्थाप्यते। यद् धि यद्बाध[३११]कम् अवभासते तत् तस्य बाधकम् अभिधीयते। नचानागतोत्तरबाधकरूपेण पूर्वम् अवभासत इति नचानागतबाधेनेत्य् अत्रैव वक्ष्यति। उत्तरस्य तु पूर्वज्ञानबाधम् अन्तरेणोत्पत्तिर् एव न सम्भवति। उत्पन्नं च तत्। अतस् तद् एव पूर्वस्य बाधकम्। तच् च स्वत एव प्रमाणम् इति न काचिदनवस्थेति

1,93 svataḥprāmāṇyavādinām iti cānavasthāparihārabījam uktaṃ, taduddhāṭayati -- sākṣād iti. ayam abhiprāyaḥ -- sajātīyāpekṣāyāṃ hy anavasthā bhavati. yathā[310]prāmāṇyasya pramāṇāpekṣāyām uktam. aprāmāṇyaṃ tu svataḥ pramāṇena naitad evam iti sākṣād viparyayajñānena yatra tāvadavagamyate, tatra laghutaram eva gṛhītam iti na parāśrayatvamātram anavasthām āpādayatīti. nanu svataḥprāmāṇye pūrvam api jñānam utpannam asandigdham iti kim apramāṇaṃ bhaviṣyati yena pareṇa pūrvaṃ bādhyate. tenaiva tu kiṃ na paraṃ bādhyate, ata āha -- pūrveti. ayam abhiprāyaḥ -- satyam, utsargataḥ pūrvasyāpi prāmāṇyaṃ prāptam evāpavādabhūtena tūttareṇa bādhyamānaṃ tadapramāṇaṃ bhavati. yat tu tenaiva kiṃ nottaraṃ bādhyata iti. tan na, na hīcchāmātreṇa bādhyabādhakabhāvo vyavasthāpyate. yad dhi yadbādha[311]kam avabhāsate tat tasya bādhakam abhidhīyate. nacānāgatottarabādhakarūpeṇa pūrvam avabhāsata iti nacānāgatabādhenety atraiva vakṣyati. uttarasya tu pūrvajñānabādham antareṇotpattir eva na sambhavati. utpannaṃ ca tat. atas tad eva pūrvasya bādhakam. tac ca svata eva pramāṇam iti na kācidanavastheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वस्यैव हि कार्यार्थः स्वगुणग्रहणादरः । अन्यार्थगुणसिद्धे तु कार्ये ऽस्याः स्वगुणेन किम् ॥ इति। तद् इह यथा पुरुषार्थेनैव गुणेन भिन्नविषयो ऽपि क्रत्वर्थश् चमसो ऽर्थात् तुल्यार्थतया बाध्यते, एवम् अत्रापीति न दोष इति

sarvasyaiva hi kāryārthaḥ svaguṇagrahaṇādaraḥ | anyārthaguṇasiddhe tu kārye 'syāḥ svaguṇena kim || iti. tad iha yathā puruṣārthenaiva guṇena bhinnaviṣayo 'pi kratvarthaś camaso 'rthāt tulyārthatayā bādhyate, evam atrāpīti na doṣa iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् एष एवोत्सर्गः यत् सर्वदा परेण पूर्वं बाध्यते। नेत्य् आह -- तत्रेति। यदि तत्र दुष्टकारणबोधे नैतद् एवम् इति विपर्यये वा परा बाधधीर् न भवति कारणदोषज्ञानं वा, तदा पूर्वस्य बाधो भवति न त्व् अन्यथेति। अथोभयोर् अन्यतरोद्भूतौ किं नाम भविष्यति, अत आह -- तदुद्भूताव् इति। तदा बाधके सापवादे प्रथमम् एव निरपवादम् औत्सर्गिकं प्रामाण्यं लभत इति

kim eṣa evotsargaḥ yat sarvadā pareṇa pūrvaṃ bādhyate. nety āha -- tatreti. yadi tatra duṣṭakāraṇabodhe naitad evam iti viparyaye vā parā bādhadhīr na bhavati kāraṇadoṣajñānaṃ vā, tadā pūrvasya bādho bhavati na tv anyatheti. athobhayor anyatarodbhūtau kiṃ nāma bhaviṣyati, ata āha -- tadudbhūtāv iti. tadā bādhake sāpavāde prathamam eva nirapavādam autsargikaṃ prāmāṇyaṃ labhata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एव च गीतासु नरं नारायणो ऽब्रवीत् । नायं लोको ऽस्ति कौन्तेय न परः संशयात्मनः ॥ इति। यस्य तु तृतीये विज्ञाने दोषज्ञानं बाधक[३१५]ज्ञानं वा जायते, तस्यास् तु चतुर्थज्ञाना[३१६]वसानो निर्णयः। न त्व् एतद् एवं, प्रायेण हि प्रथमज्ञानजन्मन्य् एव निरपवादो निर्णयो दृश्यते। क्वचित् तु बाधका[३१७]वसानस् तृतीयज्ञानोदयो ऽपि नातिप्रचुरः। नतरां चरुर्थज्ञानजन्म। सत्य् अपि तु तस्मिन् न स्वतःप्रामाण्यं विहन्यते इत्य् एवम् परतयैवेदम् अस्माभिर् उक्तम्। अस्तु चतुर्थज्ञानान् निर्णय इति वार्त्तिककारो ऽप्य् अत एव एवं त्रिचतुरज्ञानजन्मन इति वक्ष्यतीति। किं पुनः कारणम् अनुत्पन्ने दोषज्ञाने नाशङ्केति। न हि प्रयोजनानुवर्तीनि प्रमाणानि। दृष्टव्यभिचारस्य हि प्रमातुर् एकत्रापि नाश्वासो भवेद् यदि चैवम् उच्छिद्यन्ते व्यवहाराः। कामं प्रमाणतो हि ते परिनिस्तिष्ठन्ति। न तेभ्यः प्रमाणम् अत आह -- निष्प्रमाणिकेति। अयम् अभिप्रायः -- यावद् धि दोषाणाम् अभावो नावधार्यते, तावत् प्रमाणेतरसाधारणधर्मदर्शिनो भवत्य् आशङ्का प्रमाणवती। दोषाभावावधारणे तु जाते तानाशङ्कमानस्याभावविरोध एव।[३१८]अर्थेन्द्रियादयो हि ज्ञानकारणम्। तद्दोषा दूरत्वतिमिरादयः। तद् यथा दूरे सन्तस्तरवो वनम् इत्य् एकाकारतया परिगृहीताः सन्निकर्षे नाना दृश्यन्ते। तदा दूरत्वदोषाद् एकत्वबुद्धिर् उपजातेति निश्चीयते। नानात्वबुद्धेस् तु न कश्चिद् दोषो दृश्यत इति कथम् आशङ्क्यते। १,९६ एवं सन्तमसे गव्यश्वभ्रमे स एव दोषः। दिवा तु गोज्ञाने न कश्चिद्दोषः सम्भाव्यत इति तत्प्रमाणम्। एवं चक्षुरादिदोषाणां तिमिरादीनाम् अभावे ऽवगते निष्प्रमाणिकैव दोषाशङ्का। यत्रापि सादृश्यचलत्वादयो विषयदोषा भ्रान्तिहेतवः, तत्रापि भेदकधर्मावधारणे निश्चलत्वे ऽवगते च न काचिद् दोषाशङ्केति न तत्समयभाविनो ज्ञानस्याप्रामाण्यम् इति

ata eva ca gītāsu naraṃ nārāyaṇo 'bravīt | nāyaṃ loko 'sti kaunteya na paraḥ saṃśayātmanaḥ || iti. yasya tu tṛtīye vijñāne doṣajñānaṃ bādhaka[315]jñānaṃ vā jāyate, tasyās tu caturthajñānā[316]vasāno nirṇayaḥ. na tv etad evaṃ, prāyeṇa hi prathamajñānajanmany eva nirapavādo nirṇayo dṛśyate. kvacit tu bādhakā[317]vasānas tṛtīyajñānodayo 'pi nātipracuraḥ. natarāṃ carurthajñānajanma. saty api tu tasmin na svataḥprāmāṇyaṃ vihanyate ity evam paratayaivedam asmābhir uktam. astu caturthajñānān nirṇaya iti vārttikakāro 'py ata eva evaṃ tricaturajñānajanmana iti vakṣyatīti. kiṃ punaḥ kāraṇam anutpanne doṣajñāne nāśaṅketi. na hi prayojanānuvartīni pramāṇāni. dṛṣṭavyabhicārasya hi pramātur ekatrāpi nāśvāso bhaved yadi caivam ucchidyante vyavahārāḥ. kāmaṃ pramāṇato hi te parinistiṣṭhanti. na tebhyaḥ pramāṇam ata āha -- niṣpramāṇiketi. ayam abhiprāyaḥ -- yāvad dhi doṣāṇām abhāvo nāvadhāryate, tāvat pramāṇetarasādhāraṇadharmadarśino bhavaty āśaṅkā pramāṇavatī. doṣābhāvāvadhāraṇe tu jāte tānāśaṅkamānasyābhāvavirodha eva.[318]arthendriyādayo hi jñānakāraṇam. taddoṣā dūratvatimirādayaḥ. tad yathā dūre santastaravo vanam ity ekākāratayā parigṛhītāḥ sannikarṣe nānā dṛśyante. tadā dūratvadoṣād ekatvabuddhir upajāteti niścīyate. nānātvabuddhes tu na kaścid doṣo dṛśyata iti katham āśaṅkyate. 1,96 evaṃ santamase gavyaśvabhrame sa eva doṣaḥ. divā tu gojñāne na kaściddoṣaḥ sambhāvyata iti tatpramāṇam. evaṃ cakṣurādidoṣāṇāṃ timirādīnām abhāve 'vagate niṣpramāṇikaiva doṣāśaṅkā. yatrāpi sādṛśyacalatvādayo viṣayadoṣā bhrāntihetavaḥ, tatrāpi bhedakadharmāvadhāraṇe niścalatve 'vagate ca na kācid doṣāśaṅketi na tatsamayabhāvino jñānasyāprāmāṇyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं त्रिचतुरैर् एव ज्ञानैर् दोषाभावसिद्धेर् न ततो ऽधिका मतिः प्रार्थनीया प्रामाण्यसिद्धये, येनानवस्था भवेत्। यावद् एव तु तृतीयं चतुर्थं वा ज्ञानम् उत्पन्नं, तावद् एवैकं पूर्वम् उत्तरं वा निरपवादं स्वतःप्रामाण्यम् आपद्यत इत्य् आह -- एवम् इति

evaṃ tricaturair eva jñānair doṣābhāvasiddher na tato 'dhikā matiḥ prārthanīyā prāmāṇyasiddhaye, yenānavasthā bhavet. yāvad eva tu tṛtīyaṃ caturthaṃ vā jñānam utpannaṃ, tāvad evaikaṃ pūrvam uttaraṃ vā nirapavādaṃ svataḥprāmāṇyam āpadyata ity āha -- evam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समधिगतं तावत् सर्वप्रमाणानां स्वतःप्रमाणत्वं दोषतश् चाप्रमाणत्वम् इति। प्रकृतम् इदानीं वेदानां प्रामाण्यं यथा सिध्यति तथा प्रतिपादनीयम्। तदर्थं च वक्त्रधीना एव शब्दे दोषा न स्वाभाविका इत्य् आह -- शब्द इति। अयम् अभिप्रायः -- यदा वक्त्रधीनाः शब्दे दोषा इति समधिगतं भवति, तदा वेदे वक्तुर् अभावान् निराश्रया दोषा न सम्भवन्तीति निरपवादं प्रामाण्यम् उप[३१९]पन्नं भवति वेदानाम्। स्थितं चेदं यत् पराधीनः शब्दे दोष इति, स हि ना(?र्था।र्थ)संस्पर्शीति पूर्वम् उपपादितम्। पुरुष एव भ्राम्यन्न् अन्यद् अन्यथा बुद्ध्वा तथैव परस्मै[३२०]प्रतिपादयन् शब्दं दूषयति। क्वचिच् चान्यथैव ज्ञात्वा विप्रलिप्सयान्यथा वदति, तत्रापि तदधीनैव शब्दे दोषावगतिः। स्थानकरणादिदोषाद् वा कलाध्माताम्बूकृतैणीकृतादिदोषदुष्टः शब्दो लक्ष्यते। सर्वथा पराधीन एव शब्दे दोषावगमः, न पुनर् असुरभिगन्धवत् स्वभावदुष्टः शब्द इति। स इदानीं वक्त्रधीनो दोषो गुणवद्वक्तृप्रयुक्ते वा क्वचित् पौरुषेये वाक्ये न भवतीत्य् आह -- तदभाव इति

samadhigataṃ tāvat sarvapramāṇānāṃ svataḥpramāṇatvaṃ doṣataś cāpramāṇatvam iti. prakṛtam idānīṃ vedānāṃ prāmāṇyaṃ yathā sidhyati tathā pratipādanīyam. tadarthaṃ ca vaktradhīnā eva śabde doṣā na svābhāvikā ity āha -- śabda iti. ayam abhiprāyaḥ -- yadā vaktradhīnāḥ śabde doṣā iti samadhigataṃ bhavati, tadā vede vaktur abhāvān nirāśrayā doṣā na sambhavantīti nirapavādaṃ prāmāṇyam upa[319]pannaṃ bhavati vedānām. sthitaṃ cedaṃ yat parādhīnaḥ śabde doṣa iti, sa hi nā(?rthā/rtha)saṃsparśīti pūrvam upapāditam. puruṣa eva bhrāmyann anyad anyathā buddhvā tathaiva parasmai[320]pratipādayan śabdaṃ dūṣayati. kvacic cānyathaiva jñātvā vipralipsayānyathā vadati, tatrāpi tadadhīnaiva śabde doṣāvagatiḥ. sthānakaraṇādidoṣād vā kalādhmātāmbūkṛtaiṇīkṛtādidoṣaduṣṭaḥ śabdo lakṣyate. sarvathā parādhīna eva śabde doṣāvagamaḥ, na punar asurabhigandhavat svabhāvaduṣṭaḥ śabda iti. sa idānīṃ vaktradhīno doṣo guṇavadvaktṛprayukte vā kvacit pauruṣeye vākye na bhavatīty āha -- tadabhāva iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,९७ ननु वक्तृगुणा वक्तर्य् एव दोषानुत्सारयन्ति, कथं तैर् निरस्तैः शब्दो निर्दोषो भवत्य् अत आह -- तद्गुणैर् इति। उक्तं वक्तृदोषा एव शब्दं दूषयन्तीति। स चेद् गुणैर् उत्सारितो दोषः, कः प्रसङ्गः शब्दे दोषाणाम्। न हि वक्तर्यनाश्रितानाम् एव दोषाणां शब्दे सङ्क्रान्तिः सम्भवतीति फलतः सङ्क्रान्तिवाचोयुक्तिर् इति। वक्त्रभावाद् एव वा निराश्रया दोषा नोत्सहन्ते भवितुं नित्यवेदवाक्य इत्य् आह -- यद् वेति। दोषाभावाच् च न स्वतःप्रामाण्यं वेदानां विहन्यत इति भावः

1,97 nanu vaktṛguṇā vaktary eva doṣānutsārayanti, kathaṃ tair nirastaiḥ śabdo nirdoṣo bhavaty ata āha -- tadguṇair iti. uktaṃ vaktṛdoṣā eva śabdaṃ dūṣayantīti. sa ced guṇair utsārito doṣaḥ, kaḥ prasaṅgaḥ śabde doṣāṇām. na hi vaktaryanāśritānām eva doṣāṇāṃ śabde saṅkrāntiḥ sambhavatīti phalataḥ saṅkrāntivācoyuktir iti. vaktrabhāvād eva vā nirāśrayā doṣā notsahante bhavituṃ nityavedavākya ity āha -- yad veti. doṣābhāvāc ca na svataḥprāmāṇyaṃ vedānāṃ vihanyata iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् अङ्गीकृतं तावद् भवतापि पुंवाक्येषु गुणेभ्यो दोषाभाव इति। एवं च कुतो ऽयं विवेकः दोषनिराकरण एव गुणा व्याप्रियन्ते न तु प्रामाण्य इति, अत आह -- पौरुषेये इति। अयम् अर्थः -- सत्यं पौरुषेयवाक्येषु दोषाभावगुणात्मकम् उभयं दृश्यत एव। यथा तु गुणतो न प्रामाण्यं तथा प्रामाण्यं प्रागुक्तम् एव अनवस्था हि तथा स्याद् इति। अतो दोषाभावमात्रौपयिका गुणा न स्वरूपेण प्रामाण्य उपयुज्यन्त इति

nanv aṅgīkṛtaṃ tāvad bhavatāpi puṃvākyeṣu guṇebhyo doṣābhāva iti. evaṃ ca kuto 'yaṃ vivekaḥ doṣanirākaraṇa eva guṇā vyāpriyante na tu prāmāṇya iti, ata āha -- pauruṣeye iti. ayam arthaḥ -- satyaṃ pauruṣeyavākyeṣu doṣābhāvaguṇātmakam ubhayaṃ dṛśyata eva. yathā tu guṇato na prāmāṇyaṃ tathā prāmāṇyaṃ prāguktam eva anavasthā hi tathā syād iti. ato doṣābhāvamātraupayikā guṇā na svarūpeṇa prāmāṇya upayujyanta iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् एवोपसंहरति -- तस्माद् इति। अप्रामाण्यस्य हि द्वयं कारणं कारणदोषज्ञानं बाधकप्रत्ययो वा। गुणनिराकृतेषु च दोषेषु पुंवाक्येषु नोभयम् अपि सम्भवति। न ह्य् असनतो दोषा ग्रहीतुं शक्यन्ते। न चादुष्टकारणजनितस्य ज्ञानस्य बाधकः प्रतितिष्ठति। अतो ऽप्रामाण्यस्य यत् कारणद्वयं तदसत्त्वाद् उत्सर्गतः प्रामाण्यम् अनपोदितम् इति

etad evopasaṃharati -- tasmād iti. aprāmāṇyasya hi dvayaṃ kāraṇaṃ kāraṇadoṣajñānaṃ bādhakapratyayo vā. guṇanirākṛteṣu ca doṣeṣu puṃvākyeṣu nobhayam api sambhavati. na hy asanato doṣā grahītuṃ śakyante. na cāduṣṭakāraṇajanitasya jñānasya bādhakaḥ pratitiṣṭhati. ato 'prāmāṇyasya yat kāraṇadvayaṃ tadasattvād utsargataḥ prāmāṇyam anapoditam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असति चापवादे न प्रत्ययजनकत्वेनोत्सर्गतः प्राप्तं प्रामाण्यं पुंवाक्यानाम् अपनीयत इत्य् आह -- प्रत्ययोत्पत्तिर् इति। अत्र चोदयति -- दोषाभाव १,९८ इति। यद्य् आप्तवाक्येषु गुणनिबन्धनो दोषाभावः, एवं तर्हि गुणज्ञानाधीन इव प्रामाण्ये ऽनवस्थैव। कः खल्व् अत्र विशेषः, गुणज्ञानाधीनं वा प्रामाण्यं तदधीनो वा दोषाभाव इति। यद् एव हि दोषाभावं ग्रहीतुं गुणज्ञानम् अपेक्ष्यते, तस्यैव हि गुणज्ञानाधीनो दोषाभावः, तस्याप्य् एवम् इति सैव पूर्वोक्तानवस्था। तथश् च प्रामाण्योत्खातिर् इति

asati cāpavāde na pratyayajanakatvenotsargataḥ prāptaṃ prāmāṇyaṃ puṃvākyānām apanīyata ity āha -- pratyayotpattir iti. atra codayati -- doṣābhāva 1,98 iti. yady āptavākyeṣu guṇanibandhano doṣābhāvaḥ, evaṃ tarhi guṇajñānādhīna iva prāmāṇye 'navasthaiva. kaḥ khalv atra viśeṣaḥ, guṇajñānādhīnaṃ vā prāmāṇyaṃ tadadhīno vā doṣābhāva iti. yad eva hi doṣābhāvaṃ grahītuṃ guṇajñānam apekṣyate, tasyaiva hi guṇajñānādhīno doṣābhāvaḥ, tasyāpy evam iti saiva pūrvoktānavasthā. tathaś ca prāmāṇyotkhātir iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिहरति -- तदेति। अयम् अभिप्रायः -- यदि ज्ञाता एव गुणा दोषानुत्सारयेयुः, एवम् अनवस्था भवेत्। न त्व् एतद् एवम् इति। कथं नाम व्याप्रियन्ते अत आह -- दोषाभावे इति। सन्मात्रतया गुणा दोषानुत्सारयन्ति।[३२१]अतो ऽसन्तो दोषा न ज्ञाता इति सहजं प्रामाण्यम् अवतिष्ठत इति

pariharati -- tadeti. ayam abhiprāyaḥ -- yadi jñātā eva guṇā doṣānutsārayeyuḥ, evam anavasthā bhavet. na tv etad evam iti. kathaṃ nāma vyāpriyante ata āha -- doṣābhāve iti. sanmātratayā guṇā doṣānutsārayanti.[321]ato 'santo doṣā na jñātā iti sahajaṃ prāmāṇyam avatiṣṭhata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवं तावद् गुणनिराकार्यदोषेष्व् अपि पुंवाक्येषु दोषपरिहार उक्तः। अकर्तृसन्दृब्धे तु वेदे निराश्रया दोषाः शङ्काम् अपि नाधिरोहन्तीत्यप्रामाण्यशङ्कापि नास्त्य्[३२२]एवेत्य् आह -- तत्रेति। प्रामाण्यस्यौत्सर्गिकस्याप्रामाण्यम् अपवादभूतं तन्निर्मुक्तिर् वेदे लघीयसी न पुंवाक्यवद् गुणापेक्षि[३२३]तया गुर्वीति भाव इति

tad evaṃ tāvad guṇanirākāryadoṣeṣv api puṃvākyeṣu doṣaparihāra uktaḥ. akartṛsandṛbdhe tu vede nirāśrayā doṣāḥ śaṅkām api nādhirohantītyaprāmāṇyaśaṅkāpi nāsty[322]evety āha -- tatreti. prāmāṇyasyautsargikasyāprāmāṇyam apavādabhūtaṃ tannirmuktir vede laghīyasī na puṃvākyavad guṇāpekṣi[323]tayā gurvīti bhāva iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः पुंवाक्येष्व् अपि न गुणापेक्षं प्रामाण्यम्, अतो न शब्दानां प्रमाणता वक्त्रधीना। तद्गुणापेक्षायां तु तदधीनता भवेत्। न चैतद् एवम् इति वर्णितम् एव। अतो यद् नैयायिकादिभिः प्रामाण्यसिद्ध्यर्थं वेदे वक्तुर् उपासनं कृतं महेश्वरेण वेदाः प्रणीता इत्य् आश्रितं तद् अयुक्तं, दोषाभावाद् एव तेषां स्वतः प्रामाण्यसिद्धेर् इत्यभिप्रायेणाह -- अत इति न युक्तमन्तेन। १,९९ अप्रमाणत्वानुगुणैव दोषाशङ्काम् उपजनयन्ती कर्तृकल्पनेत्य् आह -- अप्रमाणत्वेति

yataḥ puṃvākyeṣv api na guṇāpekṣaṃ prāmāṇyam, ato na śabdānāṃ pramāṇatā vaktradhīnā. tadguṇāpekṣāyāṃ tu tadadhīnatā bhavet. na caitad evam iti varṇitam eva. ato yad naiyāyikādibhiḥ prāmāṇyasiddhyarthaṃ vede vaktur upāsanaṃ kṛtaṃ maheśvareṇa vedāḥ praṇītā ity āśritaṃ tad ayuktaṃ, doṣābhāvād eva teṣāṃ svataḥ prāmāṇyasiddher ityabhiprāyeṇāha -- ata iti na yuktamantena. 1,99 apramāṇatvānuguṇaiva doṣāśaṅkām upajanayantī kartṛkalpanety āha -- apramāṇatveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एव च यद् अपि नास्तिकैर् आप्ताप्रणीतत्वेनाप्रामाण्यप्रसञ्जनं कृतं, तद् अप्य् अत्र नित्ये वेदे दोषाय न जायत इत्य् आह - ततश्[३२४]चेति। अयम् अभिप्रायः -- पौरुषेयवाक्यम् आप्ताप्रणीतत्वेन दुष्यति। तद् धि तदप्रणीतम् अर्थादनाप्तप्रणीतं भवेत्। ततश् च तद्दोषदुष्टम् अप्रमाणं भवेत्। नित्यं तु यदि नामाप्ताप्रणीतम्, एवम् अपि निर्दोषम् एवेति न तस्याप्ताप्रणीतत्वेन प्रामाण्यं विहन्यते। पौरुषेयम् अपि हि नाप्ताप्रणीतत्वेनाप्रमाणम्, अपि तु अनाप्तप्रणीततया। सा च नित्ये नास्तीति किम् अप्रमाणं भविष्यतीति। ननु व्याप्तिबलेन परैर् आप्ताप्रणीतत्वेनाप्रामाण्यं साधितं बालादिवाक्यनिदर्शनेन यद् वाप्तेनाप्रणीतत्वाद् इत्य् अत्र। अतो हेतुदोषा एव विरुद्धासिद्धादयो ऽभिधीयन्ताम्। किं स्वगोत्रानुसारिणा वचनेन, अत आह -- प्रयोगाणाम् इति। न परमस्य प्रयोगस्य, सर्वेषाम् एव प्रयोगाणाम् उत्तरत्र प्रतिसाधनं वक्ष्याम एव चोदनाजनिता बुद्धिर् इत्यादिना। अतः प्रतिहेतुविरुद्धा अप्रामाण्यहेतवः संशयजनकतया नाप्रामाण्यं निश्चाययन्ति यदि तुल्यबलाः। अथ तु प्रामाण्यहेतवो बलीयांसः, ततस् तद्बाधिता नतरामात्मानम् अप्रामाण्यहेतवो लभन्त इति

ata eva ca yad api nāstikair āptāpraṇītatvenāprāmāṇyaprasañjanaṃ kṛtaṃ, tad apy atra nitye vede doṣāya na jāyata ity āha - tataś[324]ceti. ayam abhiprāyaḥ -- pauruṣeyavākyam āptāpraṇītatvena duṣyati. tad dhi tadapraṇītam arthādanāptapraṇītaṃ bhavet. tataś ca taddoṣaduṣṭam apramāṇaṃ bhavet. nityaṃ tu yadi nāmāptāpraṇītam, evam api nirdoṣam eveti na tasyāptāpraṇītatvena prāmāṇyaṃ vihanyate. pauruṣeyam api hi nāptāpraṇītatvenāpramāṇam, api tu anāptapraṇītatayā. sā ca nitye nāstīti kim apramāṇaṃ bhaviṣyatīti. nanu vyāptibalena parair āptāpraṇītatvenāprāmāṇyaṃ sādhitaṃ bālādivākyanidarśanena yad vāptenāpraṇītatvād ity atra. ato hetudoṣā eva viruddhāsiddhādayo 'bhidhīyantām. kiṃ svagotrānusāriṇā vacanena, ata āha -- prayogāṇām iti. na paramasya prayogasya, sarveṣām eva prayogāṇām uttaratra pratisādhanaṃ vakṣyāma eva codanājanitā buddhir ityādinā. ataḥ pratihetuviruddhā aprāmāṇyahetavaḥ saṃśayajanakatayā nāprāmāṇyaṃ niścāyayanti yadi tulyabalāḥ. atha tu prāmāṇyahetavo balīyāṃsaḥ, tatas tadbādhitā natarāmātmānam aprāmāṇyahetavo labhanta iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं पुनराप्ताप्रणीतत्वं न दोषाय, आप्तो हि प्रमाणेनार्थं प्रतिपद्य वाक्यम् आरचयति। तच् च मानान्तरसंवादाद् एव हि प्रमाणं भवति। आप्ताप्रणीतं ह्य्[३२५]असन्मूलप्रमाणान्तरं कथं प्रमाणं भविष्यतीत्य् अत आह -- पौरुषेयेति। अयम् अभिप्रायः -- वेदवाक्यं मूलान्तरानपेक्षम् एव स्वार्थे प्रमाणं, किं तस्य प्रमाणान्तरेण। पौरुषेये तु वचसि प्रमाणान्तरं मूलकारणम् इति तत् तदभावे दुष्यतीति

kathaṃ punarāptāpraṇītatvaṃ na doṣāya, āpto hi pramāṇenārthaṃ pratipadya vākyam āracayati. tac ca mānāntarasaṃvādād eva hi pramāṇaṃ bhavati. āptāpraṇītaṃ hy[325]asanmūlapramāṇāntaraṃ kathaṃ pramāṇaṃ bhaviṣyatīty ata āha -- pauruṣeyeti. ayam abhiprāyaḥ -- vedavākyaṃ mūlāntarānapekṣam eva svārthe pramāṇaṃ, kiṃ tasya pramāṇāntareṇa. pauruṣeye tu vacasi pramāṇāntaraṃ mūlakāraṇam iti tat tadabhāve duṣyatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,१०० यत् तु असन्मूलान्तराणाम् असम्भवत्संवादानां कथं प्रामाण्यम् इति, तद् अयुक्तम्। येनैव हि कारणेन प्रमाणान्तरमूला न चोदनाः, तेन येयम् असङ्गतिस् तासां प्रमाणान्तरैः, सैव सुतरां प्रामाण्यकारणम्। अत एव अर्थे ऽनुपलब्धे इति वक्ष्यति। अप्राप्ते शास्त्रम् अर्थवद् इति च। प्रमाणान्तरमू[३२६]लत्वे ऽनुवादत्वम् एवासाम् आपद्यते, न प्रामाण्यम्। न हि नो गन्तृमात्रं प्रमाणम् इत्यभिप्रायेणाह -- तेनेति।

1,100 yat tu asanmūlāntarāṇām asambhavatsaṃvādānāṃ kathaṃ prāmāṇyam iti, tad ayuktam. yenaiva hi kāraṇena pramāṇāntaramūlā na codanāḥ, tena yeyam asaṅgatis tāsāṃ pramāṇāntaraiḥ, saiva sutarāṃ prāmāṇyakāraṇam. ata eva arthe 'nupalabdhe iti vakṣyati. aprāpte śāstram arthavad iti ca. pramāṇāntaramū[326]latve 'nuvādatvam evāsām āpadyate, na prāmāṇyam. na hi no gantṛmātraṃ pramāṇam ityabhiprāyeṇāha -- teneti.

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति च। अतः कथम् उच्यते प्रमाणान्तरागोचरार्थत्वम् एव प्रामाण्ये कारणम् इति, अत आह -- तुल्यार्थानाम् इति। एकार्थोपनिपातिनां हि व्रीह्यादीनां विकल्पो वक्ष्यते एकार्थास् तु विकल्पेरन् (१२।३।१०) इति। अतो ऽत्रापि प्रमातृभेदाद् व्यवस्थितविकल्प एव प्रमाणानां, शाखादिविकल्पवत्। न पुनरन्योन्यसंवादः प्रामाण्ये कारणम्। तथा हि -- गौतमीयगोभिलीये छन्दोगानां, याज्ञवल्कीयं वाजसनेयिनां प्रमाणं विकल्प्यत्वात्। विकल्पनीयत्वाद् एकैकं स्मृतिवाक्यम् एकैकस्य प्रमातुर् बोधकं न त्व् अन्योन्यसंवादात्[३२८]प्रामाण्यम्, धर्मद्रोणाध्यायिनाम् अपि नान्योन्यसंवादः प्रामाण्ये कारणम्। एकस्माद् धि तम् अर्थं विदितवतो ऽन्यदनुवाद एव। अन्यस्यैव तु तत् प्रमाणम्। एवं भिषग्विद्यास्व् अपि दर्शयितव्यम् इति

iti ca. ataḥ katham ucyate pramāṇāntarāgocarārthatvam eva prāmāṇye kāraṇam iti, ata āha -- tulyārthānām iti. ekārthopanipātināṃ hi vrīhyādīnāṃ vikalpo vakṣyate ekārthās tu vikalperan (12.3.10) iti. ato 'trāpi pramātṛbhedād vyavasthitavikalpa eva pramāṇānāṃ, śākhādivikalpavat. na punaranyonyasaṃvādaḥ prāmāṇye kāraṇam. tathā hi -- gautamīyagobhilīye chandogānāṃ, yājñavalkīyaṃ vājasaneyināṃ pramāṇaṃ vikalpyatvāt. vikalpanīyatvād ekaikaṃ smṛtivākyam ekaikasya pramātur bodhakaṃ na tv anyonyasaṃvādāt[328]prāmāṇyam, dharmadroṇādhyāyinām api nānyonyasaṃvādaḥ prāmāṇye kāraṇam. ekasmād dhi tam arthaṃ viditavato 'nyadanuvāda eva. anyasyaiva tu tat pramāṇam. evaṃ bhiṣagvidyāsv api darśayitavyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,१०१ यत्र तर्हि प्रमातुर् एकस्यैवैकार्थगोचरा नानाप्रमाणैः परिच्छेदा जायन्ते तत्र कथम्। यथा कश्चिद् दूरे सन्तम् अग्निं प्रथमम् आप्तवाक्याद् अवगच्छति, पुनश् चोपसर्पन् धूमाद् अनुमिनोति, ततः पुनरत्यन्तम् आसीदन् प्रत्यक्षयति। तत्र हि सर्वाण्य् एव प्रमाणानि, परस्परसङ्गतार्थानि च। अतः कथं न संवादः प्रामाण्ये कारणम् इत्य् अत आह -- यत्रापीति। अयम् अभिप्रायः -- यदि तावदनधिकविषयाण्य् एव तानि सर्वाणि, तत एकम् एव तत्राद्यं प्रमाणम्। इतराणि त्व् अनुवादभूतानि। नचैतान्य् अनधिकविषयाणि। न ह्य् असाव् अर्थः पूर्वेण प्रमाणेन तथावगतः यथोत्तरैर् अवगम्यते, उत्तरोत्तरकालसम्बन्धातिरेकात्। अपि चाप्तवाक्यात् पर्वतो ऽग्निमान् इति सामान्यतो ऽवग[३२९]म्यते। पुनस् तदेकदेशविशेषो[३३०]धूमानुमानाद् अवगम्यते। असाधारणधूमदर्शनाच् च काष्ठादिभेदभिन्नः प्रत्यक्षेण च समुन्मी[३३१]लिताखिलविशेषो[३३२]विशदतरमयम् इत्य् अपरोक्षम् अवसीयते इत्य् अधिकाधिकविषयाणां न संवादतः प्रामाण्यम् इति

1,101 yatra tarhi pramātur ekasyaivaikārthagocarā nānāpramāṇaiḥ paricchedā jāyante tatra katham. yathā kaścid dūre santam agniṃ prathamam āptavākyād avagacchati, punaś copasarpan dhūmād anuminoti, tataḥ punaratyantam āsīdan pratyakṣayati. tatra hi sarvāṇy eva pramāṇāni, parasparasaṅgatārthāni ca. ataḥ kathaṃ na saṃvādaḥ prāmāṇye kāraṇam ity ata āha -- yatrāpīti. ayam abhiprāyaḥ -- yadi tāvadanadhikaviṣayāṇy eva tāni sarvāṇi, tata ekam eva tatrādyaṃ pramāṇam. itarāṇi tv anuvādabhūtāni. nacaitāny anadhikaviṣayāṇi. na hy asāv arthaḥ pūrveṇa pramāṇena tathāvagataḥ yathottarair avagamyate, uttarottarakālasambandhātirekāt. api cāptavākyāt parvato 'gnimān iti sāmānyato 'vaga[329]myate. punas tadekadeśaviśeṣo[330]dhūmānumānād avagamyate. asādhāraṇadhūmadarśanāc ca kāṣṭhādibhedabhinnaḥ pratyakṣeṇa ca samunmī[331]litākhilaviśeṣo[332]viśadataramayam ity aparokṣam avasīyate ity adhikādhikaviṣayāṇāṃ na saṃvādataḥ prāmāṇyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवादनिबन्धने च प्रामाण्ये ऽनवस्थापद्यत इत्य् आह -- सङ्गत्येति

saṃvādanibandhane ca prāmāṇye 'navasthāpadyata ity āha -- saṅgatyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् अविसंवादि ज्ञानं प्रमाणम् अर्थक्रियास्थितिश् चाविसंवाद इति जातायाम् अर्थक्रियायां किं प्रमाणान्तरापेक्षया। यथाहुः -- प्रमाणम् अविसंवादि ज्ञानम् अर्थक्रियास्थितिः । अविसंवादनम् इति। प्रत्यक्षम् अनुमानं च द्वे एव प्रमाणे इति प्रतिज्ञाय न ह्य् आभ्याम् अर्थं परिच्छिद्य प्रवर्तमाणो ऽर्थक्रियायां विसंवाद्यते इति च। अतो ऽर्थक्रियावसानैव प्रमाणस्थितिर् इति न ज्ञानान्तरापेक्षायाम् अनवस्था। अत आह -- कस्येति। अयम् अभिप्रायः -- अर्थक्रियाज्ञानम् अपि[३३३]न तावदप्रमाणम्[३३४]अर्थक्रियां व्यवस्थापयितुम् १,१०२ अलम् इति तत्प्रामाण्यार्थम् अपरापरार्थक्रियानुसरणेनानवस्थैव। यदि त्व् अनपेक्षितज्ञा[३३५]नान्तरम् एव तत् प्रमाणम्, एवं सति प्रथमम् अर्थज्ञानम् एव किम् अनपेक्षं न प्रमाणम् इष्यते। न ह्य् अनयोर् अवबोधरूपत्वे ऽसंशयात्मकत्वे च[३३६]कश्चिद् विशेषो दृश्यते। अपि च प्रमाणेनार्थं परिच्छिद्य प्रवर्तमानो ऽर्थक्रियायाम् अविसंवादं मन्यते। तत्रार्थक्रियास्थितेः प्रागविसंवादानवगतेर् न प्रांआण्यनिश्चय इति कथं प्रवृत्तिः। अप्रवृत्तस्य वा[३३७]कथम् अर्थक्रियास्थितिः। तद् इहोभयस्मिन्न् अन्योन्याधीने दुरुत्तरम् इतरेतराश्रय(त्व)म्। अथ सन्देहाद् एव प्रवृत्तो ऽर्थक्रियास्थित्या अविसंवादं बुद्ध्वा प्रामाण्यं मन्यते, कृतं तर्हि प्रमाणेन। अर्थक्रियार्थम् एव हि तद् अर्थ्यते। सा चेत् सन्देहाद् एव जाता, स एव साधीयान्। तस्यैव व्यवहारौपयिकत्वात्। अतो यद् अप्य् उक्तं हिताहितप्राप्तिपरिहारयोर् नियमेन सम्यग्ज्ञानपूर्वकत्वाद् अविदुषां तद्व्युत्पादनार्थं प्रमाणनिश्चयप्रणयनम् इति, तद् अप्य् अयुक्तम्। अतत्पूर्वकत्वात् तयोः। अपि चास्मिन् मते सकृज्जातविनष्टेषु विद्युदादिभावेषु न काचिदर्थक्रिया जातेति तज्ज्ञानं प्रमाणं न स्यात्। अथ[३३८]तत्रापि शब्दप्रयोगो ऽर्थक्रियेत्य् उच्यते, तर्हि निर्विकल्पके अप्रामाण्यप्रसङ्गः। तस्माद् अविसंवादि प्रमाणम् इति मन्यामह एव। अर्थक्रिया[३३९]स्थितिस् तु अविसंवाद इति न मृष्यामहे। अर्थान्यथात्वहेतूत्थदोषज्ञानाभ्याम् एव तूत्पन्नस्य ज्ञानस्य विसंवादः। तदभावाच् चाविसंवादः। तावता च प्रामाण्यम् इति सिद्धं न संवादापेक्षं प्रामाण्यम् इति

nanv avisaṃvādi jñānaṃ pramāṇam arthakriyāsthitiś cāvisaṃvāda iti jātāyām arthakriyāyāṃ kiṃ pramāṇāntarāpekṣayā. yathāhuḥ -- pramāṇam avisaṃvādi jñānam arthakriyāsthitiḥ | avisaṃvādanam iti. pratyakṣam anumānaṃ ca dve eva pramāṇe iti pratijñāya na hy ābhyām arthaṃ paricchidya pravartamāṇo 'rthakriyāyāṃ visaṃvādyate iti ca. ato 'rthakriyāvasānaiva pramāṇasthitir iti na jñānāntarāpekṣāyām anavasthā. ata āha -- kasyeti. ayam abhiprāyaḥ -- arthakriyājñānam api[333]na tāvadapramāṇam[334]arthakriyāṃ vyavasthāpayitum 1,102 alam iti tatprāmāṇyārtham aparāparārthakriyānusaraṇenānavasthaiva. yadi tv anapekṣitajñā[335]nāntaram eva tat pramāṇam, evaṃ sati prathamam arthajñānam eva kim anapekṣaṃ na pramāṇam iṣyate. na hy anayor avabodharūpatve 'saṃśayātmakatve ca[336]kaścid viśeṣo dṛśyate. api ca pramāṇenārthaṃ paricchidya pravartamāno 'rthakriyāyām avisaṃvādaṃ manyate. tatrārthakriyāsthiteḥ prāgavisaṃvādānavagater na prāṃāṇyaniścaya iti kathaṃ pravṛttiḥ. apravṛttasya vā[337]katham arthakriyāsthitiḥ. tad ihobhayasminn anyonyādhīne duruttaram itaretarāśraya(tva)m. atha sandehād eva pravṛtto 'rthakriyāsthityā avisaṃvādaṃ buddhvā prāmāṇyaṃ manyate, kṛtaṃ tarhi pramāṇena. arthakriyārtham eva hi tad arthyate. sā cet sandehād eva jātā, sa eva sādhīyān. tasyaiva vyavahāraupayikatvāt. ato yad apy uktaṃ hitāhitaprāptiparihārayor niyamena samyagjñānapūrvakatvād aviduṣāṃ tadvyutpādanārthaṃ pramāṇaniścayapraṇayanam iti, tad apy ayuktam. atatpūrvakatvāt tayoḥ. api cāsmin mate sakṛjjātavinaṣṭeṣu vidyudādibhāveṣu na kācidarthakriyā jāteti tajjñānaṃ pramāṇaṃ na syāt. atha[338]tatrāpi śabdaprayogo 'rthakriyety ucyate, tarhi nirvikalpake aprāmāṇyaprasaṅgaḥ. tasmād avisaṃvādi pramāṇam iti manyāmaha eva. arthakriyā[339]sthitis tu avisaṃvāda iti na mṛṣyāmahe. arthānyathātvahetūtthadoṣajñānābhyām eva tūtpannasya jñānasya visaṃvādaḥ. tadabhāvāc cāvisaṃvādaḥ. tāvatā ca prāmāṇyam iti siddhaṃ na saṃvādāpekṣaṃ prāmāṇyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च संवादापेक्षिणि प्रामाण्ये श्रोत्रजा बुद्धिर् इन्द्रियान्तरजन्याभिर् बुद्धिभिर् असंवादाद् अप्रमाणम् आपद्यते इत्य् आह -- श्रोत्रेति। यदि त्व् अस्याः श्रोत्रज्ञानान्तरसंवादाद्[३४०]एव प्रामाण्यम् इष्यते, तथा सति वेदे ऽपि तत्तद्वाक्योच्चारणानुगामिनी शतकृत्वो बुद्धिर् उत्पद्यत इति सापि नाप्रमाणम् इत्य् आह -- स्याच् चेद् १,१०३ इति। प्रमाणान्तरजन्या तु संवादबुद्धिर् न परं वेदे, श्रोत्रे ऽपि प्रत्यक्षे च नास्तीत्य् उक्तम् एवेत्य् आह -- प्रमाणेति

api ca saṃvādāpekṣiṇi prāmāṇye śrotrajā buddhir indriyāntarajanyābhir buddhibhir asaṃvādād apramāṇam āpadyate ity āha -- śrotreti. yadi tv asyāḥ śrotrajñānāntarasaṃvādād[340]eva prāmāṇyam iṣyate, tathā sati vede 'pi tattadvākyoccāraṇānugāminī śatakṛtvo buddhir utpadyata iti sāpi nāpramāṇam ity āha -- syāc ced 1,103 iti. pramāṇāntarajanyā tu saṃvādabuddhir na paraṃ vede, śrotre 'pi pratyakṣe ca nāstīty uktam evety āha -- pramāṇeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवं स्थिते यद्य् एकेन्द्रियाधीनज्ञानसंवादात् श्रोत्रं प्रमाणम् इत्य् उच्यते; एवं सति वेदे ऽपि[३४१]तत्तद्वाक्योद्भावितबुद्धिसंवादाद् दुर्वारं प्रामाण्यम् इत्य् आह -- यथेति। पौनरुक्त्यं त्व् अत्रानवहिता मन्यन्ते इति, किं तदाक्षेपपरिहाराभ्याम् इति

tad evaṃ sthite yady ekendriyādhīnajñānasaṃvādāt śrotraṃ pramāṇam ity ucyate; evaṃ sati vede 'pi[341]tattadvākyodbhāvitabuddhisaṃvādād durvāraṃ prāmāṇyam ity āha -- yatheti. paunaruktyaṃ tv atrānavahitā manyante iti, kiṃ tadākṣepaparihārābhyām iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत एते संवादापेक्षिणि प्रामाण्ये दोषाः, तस्माद् विमुच्य संवादग्रहणं यदुत्पन्नं दृढम् असन्दिग्धं ज्ञानान्तरेण च नैतद् एवम् इति न विसंवाद्यते। विज्ञानं विशिष्टविषयं ज्ञानम्, अधिकविषयम् इति यावत्। एतेन स्मरणं व्यवच्छिनत्ति। तद् धि पूर्वज्ञानाद् अविशिष्टम् अनधिकविषयत्वात्। तद् एव प्रमाणम् इत्य् आह -- तस्माद् इति

yata ete saṃvādāpekṣiṇi prāmāṇye doṣāḥ, tasmād vimucya saṃvādagrahaṇaṃ yadutpannaṃ dṛḍham asandigdhaṃ jñānāntareṇa ca naitad evam iti na visaṃvādyate. vijñānaṃ viśiṣṭaviṣayaṃ jñānam, adhikaviṣayam iti yāvat. etena smaraṇaṃ vyavacchinatti. tad dhi pūrvajñānād aviśiṣṭam anadhikaviṣayatvāt. tad eva pramāṇam ity āha -- tasmād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्व पुनः प्रमाणान्तरास[३४२]ङ्गतार्थं वचः प्रमाणं दृष्टं, येन वेदवाक्यानां प्रामाण्यम् आश्रीयते। पौरुषेयं हि सर्वं प्रमाणान्तरप्रतिपन्नार्थम् एव, अत आह -- न चेति। अयम् अभिप्रायः -- नानुमानसाध्यप्रामाण्यानि प्रमाणानि, येन क्व दृष्टम् इति पर्यनुयु[३४३]ज्यामहे। अनुमाने हि दृष्टान्तापेक्षा भवति। स्वत एव च प्रमाणानां प्रामाण्यम् इति न तेषाम् अनुमानेन प्रामाण्यं साधनीयम् इति। अनुमानेन च प्रामाण्यसाधने तस्याप्य् अनुमानान्तरापेक्षायाम् अनवस्थेत्य् आह -- सर्वस्येति

kva punaḥ pramāṇāntarāsa[342]ṅgatārthaṃ vacaḥ pramāṇaṃ dṛṣṭaṃ, yena vedavākyānāṃ prāmāṇyam āśrīyate. pauruṣeyaṃ hi sarvaṃ pramāṇāntarapratipannārtham eva, ata āha -- na ceti. ayam abhiprāyaḥ -- nānumānasādhyaprāmāṇyāni pramāṇāni, yena kva dṛṣṭam iti paryanuyu[343]jyāmahe. anumāne hi dṛṣṭāntāpekṣā bhavati. svata eva ca pramāṇānāṃ prāmāṇyam iti na teṣām anumānena prāmāṇyaṃ sādhanīyam iti. anumānena ca prāmāṇyasādhane tasyāpy anumānāntarāpekṣāyām anavasthety āha -- sarvasyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,१०४ अत्र चोदयति -- नन्व् इति। अयम् अभिप्रायः -- यथा अप्रमाणम् अप्रमाणतया ना[३४४]वसीयत इति परापेक्षम्, एवं प्रमाणम् अपि प्रमाणतया न प्रकाशत इति तद् अपि परापेक्षम् आपद्यते। न हि प्रमाणत्वेनागृहीतं प्रत्यक्षादि व्यवहाराय[३४५] कल्पते। तदर्थं च प्रमाणानुसरणं न व्यसनेनेति

1,104 atra codayati -- nanv iti. ayam abhiprāyaḥ -- yathā apramāṇam apramāṇatayā nā[344]vasīyata iti parāpekṣam, evaṃ pramāṇam api pramāṇatayā na prakāśata iti tad api parāpekṣam āpadyate. na hi pramāṇatvenāgṛhītaṃ pratyakṣādi vyavahārāya[345] kalpate. tadarthaṃ ca pramāṇānusaraṇaṃ na vyasaneneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिहारति -- प्रमाणम् इति। अयम् अभिप्रायः -- यथा अविदितस्वरूपशक्तीन्य् अपि चक्षुरादीन्द्रियाणि परानपेक्षाण्य् एव कृतकार्याणि कार्यान्यथानुपपत्त्या पश्चाद् अवसीयन्ते, न चैतेषां ज्ञानं कार्यं प्रत्युपयुज्यते, तस्य निरपेक्षैर् एवेन्द्रियैः कृतत्वात्। एवं प्रमाणम् अपि प्रत्यक्षादि प्रत्ययान्तरग्रहणात् पूर्वं स्वकार्ये विषयपरिच्छेदे निरपेक्षम् एव संस्थितम् अतिक्रान्तं स्वरूपेणैव कदाचिद् गृह्येतापि यदि जिघृक्ष्यते। न तु तस्य ग्रहणं प्रामाण्य उपयुज्यते। यादृशं हि रूपम् अस्य प्रत्ययान्तरेणा[३४६]पि ग्रहीतव्यं तेनैव रूपेण तत् प्राग् अप्य् आसीद् एव। घटप्रत्यक्षेण हि घटो घटो ऽयम् इति निश्चिता[३४७]कारः प्रवेदितः। तावद् एव च तस्य प्रमाणत्वं, प्रमाणान्तरेणापि घटो ऽमुना परिच्छिन्न इत्य् एव प्रवेदनीयम्, नाधिकं किञ्चिद् इति जायमानम् अपि कृतकरम् एव तत् प्रमाणान्तरम्। अप्रमाणे तु पूर्वानवगतरूपज्ञा[३४८]नायार्थवत् प्रत्ययान्तरम् इति वक्ष्यति। संस्थितम् इति प्रमाणपर्यवसानं दर्शयति। कार्यान्तरनिष्पत्त्या हि प्रमाणं सन्तिष्ठते। संस्थिते चानर्थकं प्रत्ययान्तरम् इति

parihārati -- pramāṇam iti. ayam abhiprāyaḥ -- yathā aviditasvarūpaśaktīny api cakṣurādīndriyāṇi parānapekṣāṇy eva kṛtakāryāṇi kāryānyathānupapattyā paścād avasīyante, na caiteṣāṃ jñānaṃ kāryaṃ pratyupayujyate, tasya nirapekṣair evendriyaiḥ kṛtatvāt. evaṃ pramāṇam api pratyakṣādi pratyayāntaragrahaṇāt pūrvaṃ svakārye viṣayaparicchede nirapekṣam eva saṃsthitam atikrāntaṃ svarūpeṇaiva kadācid gṛhyetāpi yadi jighṛkṣyate. na tu tasya grahaṇaṃ prāmāṇya upayujyate. yādṛśaṃ hi rūpam asya pratyayāntareṇā[346]pi grahītavyaṃ tenaiva rūpeṇa tat prāg apy āsīd eva. ghaṭapratyakṣeṇa hi ghaṭo ghaṭo 'yam iti niścitā[347]kāraḥ praveditaḥ. tāvad eva ca tasya pramāṇatvaṃ, pramāṇāntareṇāpi ghaṭo 'munā paricchinna ity eva pravedanīyam, nādhikaṃ kiñcid iti jāyamānam api kṛtakaram eva tat pramāṇāntaram. apramāṇe tu pūrvānavagatarūpajñā[348]nāyārthavat pratyayāntaram iti vakṣyati. saṃsthitam iti pramāṇaparyavasānaṃ darśayati. kāryāntaraniṣpattyā hi pramāṇaṃ santiṣṭhate. saṃsthite cānarthakaṃ pratyayāntaram iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतश् च स्वरूपेण प्रत्ययान्तरैः प्रमाणम् अवसीयते, तच् च स्वरूपम् अवगतपूर्वम् एव, अतो ऽस्य प्रमाणस्य प्रत्ययान्तरेण ज्ञायमानत्वं न प्रामाण्य १,१०५ उपयुज्यते। इदं हि तस्य प्रामाण्यं यत् स्वविषयप्रकाशनं, तच् च पूर्वस्माद् एव स्वस्माल्लब्धम् इत्य् अनर्थकं प्रत्ययान्तरम् इत्य् उक्तम् एवार्थं व्यक्तीकर्तुम् आह -- तेनेति

yataś ca svarūpeṇa pratyayāntaraiḥ pramāṇam avasīyate, tac ca svarūpam avagatapūrvam eva, ato 'sya pramāṇasya pratyayāntareṇa jñāyamānatvaṃ na prāmāṇya 1,105 upayujyate. idaṃ hi tasya prāmāṇyaṃ yat svaviṣayaprakāśanaṃ, tac ca pūrvasmād eva svasmāllabdham ity anarthakaṃ pratyayāntaram ity uktam evārthaṃ vyaktīkartum āha -- teneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रमाणे तु प्रत्य[३४९]यान्तरम् अर्थवद् इति युक्तैव तत्र तदपेक्षेत्य् आह -- अप्रमाणम् इति।[३५०]अयम् अर्थः -- अप्रमाणं हि स्वरूपेणार्थं गृह्णाति। यादृशं हि ज्ञानस्य स्वरूपं तादृशम् एवार्थे ऽध्यारोपयतीति यावत्। इदं रजतम् इति[३५१]हि शुक्तौ रजताकारम् अप्रमाणं ताम् अपि तदाकारतया गृह्णाति। अत एव च तन्मिथ्या भवति। तच् चैतन्मिथ्यात्वम् एवात्मनो न तेनात्मना प्रवेदितम् इति तत्प्रवेदनाय युक्तैवान्यापेक्षा। असति हि मिथ्यात्वग्राहिणि प्रत्ययान्तरे न स्वार्थे ज्ञानस्वरूपारोपो मिथ्यात्वं निवर्तते। असत्यां च तन्निवृत्ताव् अप्रमाणाद् एव प्रामाण्यव्यवहारः प्रतायेत। अतस् तन्निवृत्तये ऽर्थवत् प्रत्ययान्तरम् इति

apramāṇe tu pratya[349]yāntaram arthavad iti yuktaiva tatra tadapekṣety āha -- apramāṇam iti.[350]ayam arthaḥ -- apramāṇaṃ hi svarūpeṇārthaṃ gṛhṇāti. yādṛśaṃ hi jñānasya svarūpaṃ tādṛśam evārthe 'dhyāropayatīti yāvat. idaṃ rajatam iti[351]hi śuktau rajatākāram apramāṇaṃ tām api tadākāratayā gṛhṇāti. ata eva ca tanmithyā bhavati. tac caitanmithyātvam evātmano na tenātmanā praveditam iti tatpravedanāya yuktaivānyāpekṣā. asati hi mithyātvagrāhiṇi pratyayāntare na svārthe jñānasvarūpāropo mithyātvaṃ nivartate. asatyāṃ ca tannivṛttāv apramāṇād eva prāmāṇyavyavahāraḥ pratāyeta. atas tannivṛttaye 'rthavat pratyayāntaram iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वर्गयागादिसम्बन्धविषयाश् चोदना मृषा । इति, अत आह -- तत्रापीति। अयम् अभिप्रायः -- न यतः कुतश्चित् परस्मान् मिथ्यात्वम्, अपि तु तत्राप्य् अर्थातथाभावे मिथ्यात्वे ऽन्यथात्वविषयैव १,१०६ या धीः नेदं रजतम् इति वा शुक्तिर् इयम् इति वा सा कारणं, दुष्टकारणविषया वा। यथा वक्ष्यति -- यस्य च दुष्टं करणं यत्र च मिथ्येति भवति प्रत्ययः इति

svargayāgādisambandhaviṣayāś codanā mṛṣā | iti, ata āha -- tatrāpīti. ayam abhiprāyaḥ -- na yataḥ kutaścit parasmān mithyātvam, api tu tatrāpy arthātathābhāve mithyātve 'nyathātvaviṣayaiva 1,106 yā dhīḥ nedaṃ rajatam iti vā śuktir iyam iti vā sā kāraṇaṃ, duṣṭakāraṇaviṣayā vā. yathā vakṣyati -- yasya ca duṣṭaṃ karaṇaṃ yatra ca mithyeti bhavati pratyayaḥ iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् एष मन्त्रः। अनुमानाद् अपि मिथ्यात्वम् अवसीयमानं न कदाचिद् अपि निग्रह[३५३]स्थानम् आपादयतीति, अत आह -- तावतेति। चकारो हेतौ। नायं मन्त्रः। किन् त्व् अनुमानान् मिथ्यात्वम् अवगन्तुम् एव न शक्यते, प्रतिहेतुविरुद्धत्वाद् अनुमानानाम्। नास्तिकानाम् अपि चाभ्युपेतस्वागमाप्रामाण्यप्रसङ्गाच् च। शक्यते हि तदागमानाम् अपि वाक्यत्वादिना मिथ्यात्वम् अनुमातुम्। चोदनाजनितासन्दिग्धाविपर्यासितज्ञानविरुद्धाश् च हेतवो न प्रामाण्यम् आच्छादयितुम् उत्सहन्ते चोदनानाम् इति तावतैव कारणद्वयेन मिथ्यात्वं गृह्यते, न[३५४]पुनः परोक्तदुरुक्तहेतुसङ्घातेनेति। ननु यद् अपि तदर्थान्यथात्वज्ञानं दुष्टकारणज्ञानं वा, तद् अपि नाप्रमाणं मिथ्यात्वं प्रतिष्ठापयति। प्रामाण्यं च पूर्वज्ञानविरोधात् तस्यापि दुरध्यवसानम् इति कथं पूर्वस्य मिथ्यात्वम् अत आह -- उत्पत्त्यवस्थम् इति। तद् इदम् उभयविधं मिथ्यात्वग्राहि ज्ञानम् उत्पत्त्यवस्थितं प्रमाणम् इति मीयते। यथा प्रमाणं भवति तेनात्मना मीयत इत्य् अर्थः। तत् खलूत्पत्तिदशाम् अधिरूढम् इति न तावदनुत्पत्तिलक्षणेनाप्रामाण्येन परिभूयते। निश्चयत्वात्मकत्वाच् च न संशयरूपेण। न चास्य बाधकान्तरम् उपलभ्यत इति प्रमाणम् एव। अतस् तेन शक्यते पूर्वस्य मिथ्यात्वम् आपादयितुम्। तस्यापि बाधकोदये प्रमाणेतरविभागो भणित एवेति सूक्तं द्वेधैव मिथ्यात्वम् इति

kim eṣa mantraḥ. anumānād api mithyātvam avasīyamānaṃ na kadācid api nigraha[353]sthānam āpādayatīti, ata āha -- tāvateti. cakāro hetau. nāyaṃ mantraḥ. kin tv anumānān mithyātvam avagantum eva na śakyate, pratihetuviruddhatvād anumānānām. nāstikānām api cābhyupetasvāgamāprāmāṇyaprasaṅgāc ca. śakyate hi tadāgamānām api vākyatvādinā mithyātvam anumātum. codanājanitāsandigdhāviparyāsitajñānaviruddhāś ca hetavo na prāmāṇyam ācchādayitum utsahante codanānām iti tāvataiva kāraṇadvayena mithyātvaṃ gṛhyate, na[354]punaḥ paroktaduruktahetusaṅghāteneti. nanu yad api tadarthānyathātvajñānaṃ duṣṭakāraṇajñānaṃ vā, tad api nāpramāṇaṃ mithyātvaṃ pratiṣṭhāpayati. prāmāṇyaṃ ca pūrvajñānavirodhāt tasyāpi duradhyavasānam iti kathaṃ pūrvasya mithyātvam ata āha -- utpattyavastham iti. tad idam ubhayavidhaṃ mithyātvagrāhi jñānam utpattyavasthitaṃ pramāṇam iti mīyate. yathā pramāṇaṃ bhavati tenātmanā mīyata ity arthaḥ. tat khalūtpattidaśām adhirūḍham iti na tāvadanutpattilakṣaṇenāprāmāṇyena paribhūyate. niścayatvātmakatvāc ca na saṃśayarūpeṇa. na cāsya bādhakāntaram upalabhyata iti pramāṇam eva. atas tena śakyate pūrvasya mithyātvam āpādayitum. tasyāpi bādhakodaye pramāṇetaravibhāgo bhaṇita eveti sūktaṃ dvedhaiva mithyātvam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतश् च द्वेधैव मिथ्यात्वम् अवगम्यते न प्रमाणान्तरेण, अतः परस्मा अपि मिथ्यात्वं प्रतिपादयितुकामेनैतद् एव मिथ्यात्वहेतुध्वयं वक्तुम् उचितम्। न त्व् अप्रमाणसाधर्म्यमात्रप्रयोजकं, यथा परैः कृतम् इत्य् आह -- अत इति

yataś ca dvedhaiva mithyātvam avagamyate na pramāṇāntareṇa, ataḥ parasmā api mithyātvaṃ pratipādayitukāmenaitad eva mithyātvahetudhvayaṃ vaktum ucitam. na tv apramāṇasādharmyamātraprayojakaṃ, yathā paraiḥ kṛtam ity āha -- ata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,१०७ आगमविरोधश् चानुमानेनाप्रामाण्यं साधयताम् इत्य् आह -- चोदनेति। अयम् अभिप्रायः -- चोदनाजनितं ज्ञानं त्रिविधा[३५५]प्रामाण्यरहितं स्वतश् च प्रमाणम् इति स्थितम्। अतस् तेनैवाप्रामाण्यप्रतिज्ञा बाध्यते। तस्मिन् परिपन्थिनि न वाक्यत्वादीनाम् अप्रामाण्येन सम्बन्ध एव ग्रहीतुम् शक्यत इति

1,107 āgamavirodhaś cānumānenāprāmāṇyaṃ sādhayatām ity āha -- codaneti. ayam abhiprāyaḥ -- codanājanitaṃ jñānaṃ trividhā[355]prāmāṇyarahitaṃ svataś ca pramāṇam iti sthitam. atas tenaivāprāmāṇyapratijñā bādhyate. tasmin paripanthini na vākyatvādīnām aprāmāṇyena sambandha eva grahītum śakyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र किञ्चिद् आशङ्कते -- तन्मिथ्यात्वाद् इति। अयम् अभिप्रायः -- प्रमाणं सच्चोदनाजनितं ज्ञानम् अनुमानम् उपमृद्गाति। तद् एव तु तत्प्रतिहतं मिथ्या सत् कथं तद्बाधाय प्रभवतीति। परिहरति -- प्राप्तम् इति। अयम् अभिप्रायः -- मिथ्या सता चोदनाज्ञानेनानुमानं न बाध्यते। तदबाधितेन लब्धप्रतिष्ठेनानुमानेन मिथ्या क्रियते। अतस् तन्मिथ्यात्वाद् अनुमानप्रमाणता, तत्प्रामाण्याच् च तन्मिथ्यात्वम् (!)इतीतेरतराश्रयम् इति। यदि चोदनाज्ञानस्य बाधकान्तरं भवेद्, एवं तदापादितमिथ्यात्वं नानुमानबाधाय प्रभवतीति इतरेतराश्रयं च नाशङ्क्येत। न त्व् अतो भवदुक्ताद् अनुमानाद् अन्यत् किञ्चिद् बाधकम् अस्तीत्य् आह -- नेति

atra kiñcid āśaṅkate -- tanmithyātvād iti. ayam abhiprāyaḥ -- pramāṇaṃ saccodanājanitaṃ jñānam anumānam upamṛdgāti. tad eva tu tatpratihataṃ mithyā sat kathaṃ tadbādhāya prabhavatīti. pariharati -- prāptam iti. ayam abhiprāyaḥ -- mithyā satā codanājñānenānumānaṃ na bādhyate. tadabādhitena labdhapratiṣṭhenānumānena mithyā kriyate. atas tanmithyātvād anumānapramāṇatā, tatprāmāṇyāc ca tanmithyātvam (!)itīteratarāśrayam iti. yadi codanājñānasya bādhakāntaraṃ bhaved, evaṃ tadāpāditamithyātvaṃ nānumānabādhāya prabhavatīti itaretarāśrayaṃ ca nāśaṅkyeta. na tv ato bhavaduktād anumānād anyat kiñcid bādhakam astīty āha -- neti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु प्रमाणान्तरैश् चोदनार्थस्यापरिग्रहात् संवादाभावाद् एव चोदनाजनितस्य[३५६]ज्ञानस्य सिद्धं मिथ्यात्वम् इति नेतरेतराश्रयम् अत आह -- न चेति। उक्तम् इदं न संवादनिबन्धनं प्रामाण्यम् इति मा भूद् रसादिज्ञानाप्रामाण्याद् अभावो रसादीनाम् इति। कथं पुनस् तेषां संवादतः प्रामाण्ये ऽभावो रसादीनाम् इत्य् अत आह तेषाम् इति। तेषां रसादीनां जिह्वादिभिर् एव ग्रहणं नियतम्। अत इन्द्रियान्तरसंवादाभावाद् रसज्ञानाप्रामाण्ये रसादीनाम् अभावो भवेद् इति

nanu pramāṇāntaraiś codanārthasyāparigrahāt saṃvādābhāvād eva codanājanitasya[356]jñānasya siddhaṃ mithyātvam iti netaretarāśrayam ata āha -- na ceti. uktam idaṃ na saṃvādanibandhanaṃ prāmāṇyam iti mā bhūd rasādijñānāprāmāṇyād abhāvo rasādīnām iti. kathaṃ punas teṣāṃ saṃvādataḥ prāmāṇye 'bhāvo rasādīnām ity ata āha teṣām iti. teṣāṃ rasādīnāṃ jihvādibhir eva grahaṇaṃ niyatam. ata indriyāntarasaṃvādābhāvād rasajñānāprāmāṇye rasādīnām abhāvo bhaved iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,१०८ यदि तु सजातीयज्ञानान्तरसंवादाद् रसज्ञानं प्रमाणम् इष्यते, तथा सति धर्मे ऽपि तादृग् वेदोत्थापितज्ञानसंवादः सम्भवतीत्य् आह -- तद्धियेति। इदं च संवादतः प्रामाण्यनिराकरणार्थं प्रागुक्तम्। इदानीम् इतरेतराश्रयप्रसञ्जनायोच्यत इति तात्पर्यभेदाद् अपौनरुक्त्यम् इति। यदि तूच्यते -- असिद्धम् एव नश् चोदनाप्रामाण्यं, कथं तयाप्रामाण्यपक्षो बाध्यत इति। तद् अयुक्तं। उत्पद्यते खल्व् अपि वेदवचनश्राविणां नास्तिकानाम् अपि धर्माधर्मविशेषविषयावबोधः। न च सन्दिह्यते स्याद् वा अग्निहोत्रात् स्वर्गो नवेति। न च विपर्ययः। तद् इदं तेषाम् अपि चोदनाजनितं ज्ञानं प्रमाणं एव। ज्ञानापह्नवस्तु सत्यवादिनाम् अयुक्त एव। न हि तत् सम्भवति विदितपदपदार्थसम्बन्धश् चोदनावाक्यान् नार्थं बुध्यत इति। अनृतं तु वदन्तो नानृतं वदेद् इति प्रतिषेधम् अतिक्रामन्तो महान्तम् अनर्थं प्राप्नुयुः। अतो न प्रद्वेषमात्रेणासिद्धवचनं युक्तं, तद् एतद् आह -- ममेति। यस् त्व् आह -- सत्यम् उत्पद्यते ज्ञानं, द्वेषाद् एव तदप्रमाणम् आचक्ष्महे। परस्परविरुद्धसिद्धान्ताः प्रायेण हि तार्किका द्वेषाद् एव किञ्चिदप्रमाणम् आतिष्ठन्ते। किञ्चिच् चास्मदीयम् इदं दर्शनम् इत्यनुरागेण प्रमाणम् इति।[३५७]अतः द्वेषाच् चोदनानां प्रामाण्यं बाध्यते। अन्यतश् च परिच्छेदान् नेतरेतराश्रयम् इति, तं प्रत्याह -- द्वेषाद् इरि। नाप्रमाणतेति सम्बन्धः। न द्वेषमात्रेणाप्रमाणता सिध्यति। तथा हि न किञ्चित् प्रमाणं नामावकल्पते। सर्वे हि वादिनः परस्परेण सिद्धान्तान् विगर्हयन्तो दृश्यन्ते। तत्र कतमत् प्रमाणतयाध्यवसीयते। अतो यथोक्तलक्षणम् एव सर्वं प्रमाणम् इति। स्यान् मतं - मा भूद् द्वेषाद् अप्रामाण्यम्। यावत् तु वादिप्रतिवादिनोः सम्मतिः सम्प्रतिपत्तिर् न भवति। न तावत् प्रामाण्यं प्रतितिष्ठति। न चाप्रतिष्ठितप्रामाण्यं प्रमाणं परबाधनाय प्रभवति। न च नश्चोदनाप्रामाण्ये सम्प्रतिपत्तिर् १,१०९ अस्तीति कथम् अनुमानबाधः। अत आह -- असम्मतत्वाद् इति। स एवान्वयः। शेषं पूर्ववद् इति

1,108 yadi tu sajātīyajñānāntarasaṃvādād rasajñānaṃ pramāṇam iṣyate, tathā sati dharme 'pi tādṛg vedotthāpitajñānasaṃvādaḥ sambhavatīty āha -- taddhiyeti. idaṃ ca saṃvādataḥ prāmāṇyanirākaraṇārthaṃ prāguktam. idānīm itaretarāśrayaprasañjanāyocyata iti tātparyabhedād apaunaruktyam iti. yadi tūcyate -- asiddham eva naś codanāprāmāṇyaṃ, kathaṃ tayāprāmāṇyapakṣo bādhyata iti. tad ayuktaṃ. utpadyate khalv api vedavacanaśrāviṇāṃ nāstikānām api dharmādharmaviśeṣaviṣayāvabodhaḥ. na ca sandihyate syād vā agnihotrāt svargo naveti. na ca viparyayaḥ. tad idaṃ teṣām api codanājanitaṃ jñānaṃ pramāṇaṃ eva. jñānāpahnavastu satyavādinām ayukta eva. na hi tat sambhavati viditapadapadārthasambandhaś codanāvākyān nārthaṃ budhyata iti. anṛtaṃ tu vadanto nānṛtaṃ vaded iti pratiṣedham atikrāmanto mahāntam anarthaṃ prāpnuyuḥ. ato na pradveṣamātreṇāsiddhavacanaṃ yuktaṃ, tad etad āha -- mameti. yas tv āha -- satyam utpadyate jñānaṃ, dveṣād eva tadapramāṇam ācakṣmahe. parasparaviruddhasiddhāntāḥ prāyeṇa hi tārkikā dveṣād eva kiñcidapramāṇam ātiṣṭhante. kiñcic cāsmadīyam idaṃ darśanam ityanurāgeṇa pramāṇam iti.[357]ataḥ dveṣāc codanānāṃ prāmāṇyaṃ bādhyate. anyataś ca paricchedān netaretarāśrayam iti, taṃ pratyāha -- dveṣād iri. nāpramāṇateti sambandhaḥ. na dveṣamātreṇāpramāṇatā sidhyati. tathā hi na kiñcit pramāṇaṃ nāmāvakalpate. sarve hi vādinaḥ paraspareṇa siddhāntān vigarhayanto dṛśyante. tatra katamat pramāṇatayādhyavasīyate. ato yathoktalakṣaṇam eva sarvaṃ pramāṇam iti. syān mataṃ - mā bhūd dveṣād aprāmāṇyam. yāvat tu vādiprativādinoḥ sammatiḥ sampratipattir na bhavati. na tāvat prāmāṇyaṃ pratitiṣṭhati. na cāpratiṣṭhitaprāmāṇyaṃ pramāṇaṃ parabādhanāya prabhavati. na ca naścodanāprāmāṇye sampratipattir 1,109 astīti katham anumānabādhaḥ. ata āha -- asammatatvād iti. sa evānvayaḥ. śeṣaṃ pūrvavad iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च द्वेषासम्मतिभ्यां नाप्रामाण्यम् एवं प्रामाण्यम् अपि नात्मेच्छाभ्यनुज्ञाभ्यां भवति, येनोभयथापि प्रसिद्धप्रामाण्येनाप्रामाण्यानुमानेन चोदनैव बाध्यत इत्यभिप्रायेणाह -- न चेति। अप्रामाण्यानुमानस्य हि प्रामाण्यं नास्तिकैर् इष्यते। अप्रमाणेषु हि वेदेषु दुःखप्रायो वेदवादिनां सिद्धान्तः परिहृतो भवतीति। प्राग्भवीयाद् धर्मानुग्रहाच् च तेषाम् इयम् अभ्यनुज्ञा[३५८]वेदाप्रामाण्यवादाः[३५९]प्रमाणम् इति। उभयं चेदं न प्रामाण्ये कारणम्। उक्तम् एव तु तत्र कारणम् इति। द्वेषाद् अप्रामाण्यं नेत्य् अत्रोदाहरणम् आह -- अग्नीति। यदि द्वेषाद् अप्रामाण्यं स्याद् अग्निदाहादिदुःखम् अप्रत्यक्षं भवेत्, तस्य ज्ञानस्याप्रत्यक्षत्वाद् अप्रत्यक्षविषयस्य चाप्रत्यक्षशब्दवाच्यत्वात्। न[३६०]चेयं दाहदुःखस्याप्रत्यक्षतेष्यते कैश्चित्। द्वेषतस् त्व् अप्रामाण्ये सा प्रसजेद् इति

yathā ca dveṣāsammatibhyāṃ nāprāmāṇyam evaṃ prāmāṇyam api nātmecchābhyanujñābhyāṃ bhavati, yenobhayathāpi prasiddhaprāmāṇyenāprāmāṇyānumānena codanaiva bādhyata ityabhiprāyeṇāha -- na ceti. aprāmāṇyānumānasya hi prāmāṇyaṃ nāstikair iṣyate. apramāṇeṣu hi vedeṣu duḥkhaprāyo vedavādināṃ siddhāntaḥ parihṛto bhavatīti. prāgbhavīyād dharmānugrahāc ca teṣām iyam abhyanujñā[358]vedāprāmāṇyavādāḥ[359]pramāṇam iti. ubhayaṃ cedaṃ na prāmāṇye kāraṇam. uktam eva tu tatra kāraṇam iti. dveṣād aprāmāṇyaṃ nety atrodāharaṇam āha -- agnīti. yadi dveṣād aprāmāṇyaṃ syād agnidāhādiduḥkham apratyakṣaṃ bhavet, tasya jñānasyāpratyakṣatvād apratyakṣaviṣayasya cāpratyakṣaśabdavācyatvāt. na[360]ceyaṃ dāhaduḥkhasyāpratyakṣateṣyate kaiścit. dveṣatas tv aprāmāṇye sā prasajed iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मेच्छया न प्रामाण्यम् इत्य् एतद् दर्शयति -- न चेति। आभिलाषिकज्ञानस्य सर्वो हि प्रामण्यम् अभिलषति। तथा सति हि सर्व एवाशामोदकैर् अपि तृप्ता भवेयुः। न तु तस्य प्रामाण्यं कैश्चिद् इष्यत इति। अतः सिद्धं चोदनाविरुद्धम् अप्रामाण्यानुमानम् अप्रमाणम् इत्य् उपसंहरति -- तस्माद् इति तव्यमन्तेन। नन्व् एवं बौद्धादयो ऽपि स्वागमान् गृहीत्वा प्रत्यवतिष्ठेरन्, अत आह -- बौद्धादेर् इति। बौद्धादेर् आगमाद् वेदानाम् अन्तरं[३६१]विशेषो वक्ष्यत इत्य् अर्थः

ātmecchayā na prāmāṇyam ity etad darśayati -- na ceti. ābhilāṣikajñānasya sarvo hi prāmaṇyam abhilaṣati. tathā sati hi sarva evāśāmodakair api tṛptā bhaveyuḥ. na tu tasya prāmāṇyaṃ kaiścid iṣyata iti. ataḥ siddhaṃ codanāviruddham aprāmāṇyānumānam apramāṇam ity upasaṃharati -- tasmād iti tavyamantena. nanv evaṃ bauddhādayo 'pi svāgamān gṛhītvā pratyavatiṣṭheran, ata āha -- bauddhāder iti. bauddhāder āgamād vedānām antaraṃ[361]viśeṣo vakṣyata ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्ष्यमाणम् एवान्तरम् अनागतावेक्षणन्यायेन सूचयति -- पुरुषेति। बौद्धाद्यागमेषु प्रामाण्यापवादो ऽप्रामाण्यं सम्भवति। अतीन्द्रियम् अर्थं द्रष्टुं १,११० पुरुषाणाम् अशक्तेः। स्वयम् एव च तैः स्वागमानां पौरुषेयत्वम् आश्रितम् इति बुद्ध्वात्मानं समर्पितवन्तः कथम् अधुनातिक्रामन्ति। अपौरुषेयास् तु वेदा इति वेदाधिकरणे वक्ष्यामः। ततश् च दोषाभावाद् एवम् उक्तेन प्रकारेण स्वतःप्रमाणता वेदस्य सिद्धा भवतीति पौरुषेयत्वम् अपौरुषेयत्वं चान्तरं बौद्धाद्यागमानां वेदस्य चेति

vakṣyamāṇam evāntaram anāgatāvekṣaṇanyāyena sūcayati -- puruṣeti. bauddhādyāgameṣu prāmāṇyāpavādo 'prāmāṇyaṃ sambhavati. atīndriyam arthaṃ draṣṭuṃ 1,110 puruṣāṇām aśakteḥ. svayam eva ca taiḥ svāgamānāṃ pauruṣeyatvam āśritam iti buddhvātmānaṃ samarpitavantaḥ katham adhunātikrāmanti. apauruṣeyās tu vedā iti vedādhikaraṇe vakṣyāmaḥ. tataś ca doṣābhāvād evam uktena prakāreṇa svataḥpramāṇatā vedasya siddhā bhavatīti pauruṣeyatvam apauruṣeyatvaṃ cāntaraṃ bauddhādyāgamānāṃ vedasya ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावदपौरुषेयत्वान् नित्या वेदाः स्वतः प्रमाणम् इत्य् उक्तम्। ये तु नैयायिकादयः प्रामाण्यसिद्ध्यर्थं कर्तृमत्त्वं वेदानां कल्पयन्ति, ये च मिथ्यात्ववादिनो मिथ्यात्वसिद्ध्यर्थम् एव, तेषां न तावद् अस्मर्यमाणकर्तृकल्पना प्रमाणवती। अपि चादृष्टकल्पनापि बह्वी विना युक्त्या प्राप्नोतीत्य् आह -- कर्तृमत्त्वे इति कल्प्यमन्तेन। सम्यग्वादिभिस् तावदीश्वरः कर्ता, तस्य चाप्रतिघातज्ञानादयो गुणाः -- ज्ञानम् अप्रतिघं यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः । ऐश्वर्यं चैव धर्मश् च सह सिद्धं चतुष्टयम् ॥ इति कल्पिताः। न च तत्कल्पनायां युक्तिर् अपि साधीयसी दृश्यत इति सम्बन्धपरिहारे वक्ष्यामः। एवं मिथ्यात्ववादिनाम् अपि दोषवत्कर्तृकल्पना निष्प्रमाणिकैव। तथा सति हि नाद्य यावद् वेदसम्प्रदायो ऽनुवर्तेत। महता खलु प्रयत्नेन शिष्याचार्यपरम्परया वेदान् धारयन्तो दृश्यन्ते, तदर्थं[३६२]चानुतिष्ठन्तः। तदनाप्तसन्दृब्धानाम् अनुपपन्नं, तथा सति हि जातबाधैर् अचिराद् एव हीयेरन्। अतो ऽस्मान् महाजनपरिग्रहाद् अवगच्छामः न कर्तृमन्तो वेदा[३६३] इति नतरां दोषवत्कर्तृका इति। मीमांसकैस् तु न किञ्चिद् दृष्टाद् अधिकम् इष्यते। शिष्याचार्यपरम्परया प्रतता हीदानीं वेदा दृश्यन्ते। ईदृशम् एव सर्वकाले १,१११ मीमांसकैरिष्यते। अतो न काचिन्मीमांसकानाम् अदृष्टकल्पनेत्य् आह -- मीमांसकैर् इति

evaṃ tāvadapauruṣeyatvān nityā vedāḥ svataḥ pramāṇam ity uktam. ye tu naiyāyikādayaḥ prāmāṇyasiddhyarthaṃ kartṛmattvaṃ vedānāṃ kalpayanti, ye ca mithyātvavādino mithyātvasiddhyartham eva, teṣāṃ na tāvad asmaryamāṇakartṛkalpanā pramāṇavatī. api cādṛṣṭakalpanāpi bahvī vinā yuktyā prāpnotīty āha -- kartṛmattve iti kalpyamantena. samyagvādibhis tāvadīśvaraḥ kartā, tasya cāpratighātajñānādayo guṇāḥ -- jñānam apratighaṃ yasya vairāgyaṃ ca jagatpateḥ | aiśvaryaṃ caiva dharmaś ca saha siddhaṃ catuṣṭayam || iti kalpitāḥ. na ca tatkalpanāyāṃ yuktir api sādhīyasī dṛśyata iti sambandhaparihāre vakṣyāmaḥ. evaṃ mithyātvavādinām api doṣavatkartṛkalpanā niṣpramāṇikaiva. tathā sati hi nādya yāvad vedasampradāyo 'nuvarteta. mahatā khalu prayatnena śiṣyācāryaparamparayā vedān dhārayanto dṛśyante, tadarthaṃ[362]cānutiṣṭhantaḥ. tadanāptasandṛbdhānām anupapannaṃ, tathā sati hi jātabādhair acirād eva hīyeran. ato 'smān mahājanaparigrahād avagacchāmaḥ na kartṛmanto vedā[363] iti natarāṃ doṣavatkartṛkā iti. mīmāṃsakais tu na kiñcid dṛṣṭād adhikam iṣyate. śiṣyācāryaparamparayā pratatā hīdānīṃ vedā dṛśyante. īdṛśam eva sarvakāle 1,111 mīmāṃsakairiṣyate. ato na kācinmīmāṃsakānām adṛṣṭakalpanety āha -- mīmāṃsakair iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अस्यैवम्भूतस्य नित्यस्य वेदस्य ज्ञानं चोत्पादयतः स्वरूपविपरीतत्वं विपर्ययः संशयश् च भाष्यकारेणैव व्यक्तं[३६४]निराकृताव् इत्य् आह -- एवम्भूतस्येति। अयम् अभिप्रायः -- एतावद् एव हि प्रामाण्यं यदुत्पन्नम् असन्दिग्धम् अबाधितं च प्रत्ययान्तरेण ज्ञानम् इति। चोदनाजनितम् अपि ज्ञानम् उत्पन्नं तावत्। संशयविपर्ययाव् अपि भाष्यकारेणास्य वारितौ। एवं ह्य् आह -- न च स्वर्गकामो यजेतेति वचनात् सन्दिग्धम् अवगम्यते भवति वा स्वर्गो न वेति। न चैष कालान्तरे देशान्तरे पुरुषान्तरे ऽवस्थान्तरे वा विपर्येति। तस्माद् अवितथम् इति। अतस् त्रिविधाप्रामाण्यविरहात्[३६५]प्रामाण्यं चोदनाजनितज्ञाना[३६६]नाम् इति

tad asyaivambhūtasya nityasya vedasya jñānaṃ cotpādayataḥ svarūpaviparītatvaṃ viparyayaḥ saṃśayaś ca bhāṣyakāreṇaiva vyaktaṃ[364]nirākṛtāv ity āha -- evambhūtasyeti. ayam abhiprāyaḥ -- etāvad eva hi prāmāṇyaṃ yadutpannam asandigdham abādhitaṃ ca pratyayāntareṇa jñānam iti. codanājanitam api jñānam utpannaṃ tāvat. saṃśayaviparyayāv api bhāṣyakāreṇāsya vāritau. evaṃ hy āha -- na ca svargakāmo yajeteti vacanāt sandigdham avagamyate bhavati vā svargo na veti. na caiṣa kālāntare deśāntare puruṣāntare 'vasthāntare vā viparyeti. tasmād avitatham iti. atas trividhāprāmāṇyavirahāt[365]prāmāṇyaṃ codanājanitajñānā[366]nām iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् एवम् अपि कारणदोषाशङ्कायाम् अप्रामाण्यम् एवात आह -- निवारयिष्यत इति अभावतोऽन्तेन। पुरुषाश्रया हि शब्दे दोषा इत्य् उक्तम्। ते चापौरुषेयत्वप्रतिपादनेनैव वेदाधिकरणे निर्[३६७]आकरिष्यन्त एव। तच् चैवम्भूतस्येत्यनेन सूचितम् इह विवृतम्। वक्ष्यमाण एवार्थः पूर्वम् एवम्भूतशब्देनोक्त इति वेदितव्यम् इति। एवञ् च साक्षाद् अनुपजाताव् अपि संशयविपर्ययौ कारणदोषाशङ्कयापि न वेदे शङ्कितव्याव् इत्य् आह -- तेनेति

nanv evam api kāraṇadoṣāśaṅkāyām aprāmāṇyam evāta āha -- nivārayiṣyata iti abhāvato'ntena. puruṣāśrayā hi śabde doṣā ity uktam. te cāpauruṣeyatvapratipādanenaiva vedādhikaraṇe nir[367]ākariṣyanta eva. tac caivambhūtasyetyanena sūcitam iha vivṛtam. vakṣyamāṇa evārthaḥ pūrvam evambhūtaśabdenokta iti veditavyam iti. evañ ca sākṣād anupajātāv api saṃśayaviparyayau kāraṇadoṣāśaṅkayāpi na vede śaṅkitavyāv ity āha -- teneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावदाक्षिप्तं भाष्यम् उपेक्ष्यैव तदुपोद्धातभूतं स्वतःप्रामाण्यं प्रसाध्य वेदाः प्रमाणम् इति सिद्धान्तितम्। इदानीं यत् तु ब्रवीतीत्यादिभाष्यम् आक्षिप्तं, तस्याभिप्रायम् आह -- तथेति। अयं भाष्याभिप्रायः -- अतथाभूतप्रतिज्ञया चोदनानाम् अप्रामाण्यं प्रसाध्यते। तच् च[३६८]त्रिविधम् इत्य् उक्तम्। १,११२ तद् इह तावत् संशयविपर्ययलक्षणम् अप्रामाण्यं नास्तीत्य् अनन्तरम् एव वक्ष्यामः। पारिशेष्याद् बुद्ध्यनुत्पत्तिलक्षणम् एवाप्रामाण्यम् आश्रित्यातथाभावः प्रतिज्ञात इत्य् आपतति। तत्रेदम् उत्तरं विप्रतिषिद्धम् इदम् अभिधीयते ब्रवीति च वितथं चेत्यादि। यदर्थं ज्ञापयति तद् ब्रवीती[३६९]त्य् उच्यते। तद् यदि चोदना ब्रवीति, कथम् असाव् अज्ञानात्मकेन वैतथ्येनाभिभूयते। एवञ् च व्याख्यायमाने न बुद्धवाक्यानां प्रामाण्यप्रसङ्गः। न ह्य् उत्पत्तिमात्रेण ज्ञानस्य प्रामाण्यम् आश्रितं, येनायम् उपालम्भो भवेत्। तेभ्यो हि ज्ञानम् उत्पन्नम् अपि पौरुषेयवाक्यजनितत्वेन कारणदोषाशङ्कया अप्रमाणं भवति। न चेह तथा, अपौरुषेयत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात्। इहापि च ब्रवीतीति च कर्तृविभक्त्या चोदनास्वातन्त्र्यस्य सूचितत्वात्। चोदना हि स्वतन्त्रैवार्थं ब्रवीति, न तु तया कश्चित् पुरुष इत्य् अभिप्राय इति

evaṃ tāvadākṣiptaṃ bhāṣyam upekṣyaiva tadupoddhātabhūtaṃ svataḥprāmāṇyaṃ prasādhya vedāḥ pramāṇam iti siddhāntitam. idānīṃ yat tu bravītītyādibhāṣyam ākṣiptaṃ, tasyābhiprāyam āha -- tatheti. ayaṃ bhāṣyābhiprāyaḥ -- atathābhūtapratijñayā codanānām aprāmāṇyaṃ prasādhyate. tac ca[368]trividham ity uktam. 1,112 tad iha tāvat saṃśayaviparyayalakṣaṇam aprāmāṇyaṃ nāstīty anantaram eva vakṣyāmaḥ. pāriśeṣyād buddhyanutpattilakṣaṇam evāprāmāṇyam āśrityātathābhāvaḥ pratijñāta ity āpatati. tatredam uttaraṃ vipratiṣiddham idam abhidhīyate bravīti ca vitathaṃ cetyādi. yadarthaṃ jñāpayati tad bravītī[369]ty ucyate. tad yadi codanā bravīti, katham asāv ajñānātmakena vaitathyenābhibhūyate. evañ ca vyākhyāyamāne na buddhavākyānāṃ prāmāṇyaprasaṅgaḥ. na hy utpattimātreṇa jñānasya prāmāṇyam āśritaṃ, yenāyam upālambho bhavet. tebhyo hi jñānam utpannam api pauruṣeyavākyajanitatvena kāraṇadoṣāśaṅkayā apramāṇaṃ bhavati. na ceha tathā, apauruṣeyatvasya vakṣyamāṇatvāt. ihāpi ca bravītīti ca kartṛvibhaktyā codanāsvātantryasya sūcitatvāt. codanā hi svatantraivārthaṃ bravīti, na tu tayā kaścit puruṣa ity abhiprāya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरम् अपि यत् तु लौकिकं वचनं तच् चेत् प्रत्ययितात् पुरुषाद् इन्द्रियविषयं वा अवितथम् एव तत्। अथाप्रत्ययितात् पुरुषाद् अनिन्द्रियविषयं वा तत् पुरुषबुद्धिप्रभवम् अप्रमाणम् इति भाष्यम्,[३७०]अत्र प्रत्ययितपदं तावद् व्याचष्टे -- तथेति। अयम् अर्थः -- अत्र भाष्ये प्रत्ययितपदेन यथादृष्टार्थवादित्वम् अभिधीयते इति। इन्द्रियविषयं वेत्यनेन तु तस्यैव मूलसद्भावः प्रतिपाद्यत इत्य् आह -- इन्द्रियेति। तद् अयम् अत्र भाष्यार्थो भवति। यत् तु पौरुषेयवाक्यं निदर्शितं, तत्र विकल्प्य दूषणम् अभिधीयते। द्वेधा हि पौरुषेयं वाक्यं प्रत्ययितवाक्यम् अप्रत्ययितवाक्यं च। प्रत्ययितवाक्यं[३७१]च द्विविधं प्रमाणमूलं भ्रान्तिमूलं च। प्रत्ययो ऽस्य संजात इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे हि तारकादिस्मृतेरितजन्तं प्रत्ययितशब्दम् अभियुक्ताः स्मरन्ति। द्वेधा च प्रत्ययः प्रमाणम् अप्रमाणं च। तद् एवम् एतावद् एव प्रत्ययितरूपम् अवतिष्ठते यद् असौ वदति तत्रावश्यं प्रत्ययो ऽस्य सञ्जातः। यथादृष्टार्थवादीति यावत्। अत एवेन्द्रियविषयं वेति सम्भवव्यभिचाराभ्यां विशेषणम् अर्थवद् भवति। इन्द्रियशब्देन च प्रत्यक्षद्वारेण सर्वप्रमाणान्य् उपलक्षयतीति। प्रमाणविषयविषयम् इति लुप्तमध्यमपदश् १,११३ चायम् उष्ट्रमुखवद् बहुव्रीहिः। तद् यदि प्रमाणप्रतिपन्नविषयम् आप्तवचो दृष्टान्तः तदा साध्यविकलः तस्यावैतथ्यात्। अथाप्रमाणमूलम् अनाप्तवाक्यं वा तद् यदि नाम वक्तृदोषदुष्टम् अप्रमाणं, न तेनोपमानेन नित्यं वेदवाक्यं वितथम्। मिथ्यात्वहेतोः पुरुषदोषस्य तत्रासम्भवात्। पुरुषबुद्धिप्रभवम् इति चाप्रामाण्यबीजकथनम्। पुरुषबुद्धिप्रसूतं हि तत्। अतो यादृशं पुरुषेण बुद्धं[३७२]न तदनुरूपं तेन वाक्यं प्रयुक्तम् अनाप्तेन वा विप्रलिप्सुना। विप्रलम्भाभिप्रायैव हि तस्य बुद्धिः। आप्तस्यापि भ्रान्तिः। अनाप्तवाक्यं च वक्तुः प्रमाणमूलम् अपि श्रोतुर् अप्रमाणम् एव, विसंवादबाहुल्याद् अनाश्वासात्। अत एव च तस्य[३७३]सद् अपि द्वैविध्यं नोपदर्शितम् अस्माभिः। अन्यतरविधानुपातिनो ऽप्य् अनाप्तवाक्यस्याप्रामाण्यात्। अत एव वक्ष्यति शक्ये ऽप्य् असत्ये मिथ्यात्वम् इति

aparam api yat tu laukikaṃ vacanaṃ tac cet pratyayitāt puruṣād indriyaviṣayaṃ vā avitatham eva tat. athāpratyayitāt puruṣād anindriyaviṣayaṃ vā tat puruṣabuddhiprabhavam apramāṇam iti bhāṣyam,[370]atra pratyayitapadaṃ tāvad vyācaṣṭe -- tatheti. ayam arthaḥ -- atra bhāṣye pratyayitapadena yathādṛṣṭārthavāditvam abhidhīyate iti. indriyaviṣayaṃ vetyanena tu tasyaiva mūlasadbhāvaḥ pratipādyata ity āha -- indriyeti. tad ayam atra bhāṣyārtho bhavati. yat tu pauruṣeyavākyaṃ nidarśitaṃ, tatra vikalpya dūṣaṇam abhidhīyate. dvedhā hi pauruṣeyaṃ vākyaṃ pratyayitavākyam apratyayitavākyaṃ ca. pratyayitavākyaṃ[371]ca dvividhaṃ pramāṇamūlaṃ bhrāntimūlaṃ ca. pratyayo 'sya saṃjāta ity etasminn arthe hi tārakādismṛteritajantaṃ pratyayitaśabdam abhiyuktāḥ smaranti. dvedhā ca pratyayaḥ pramāṇam apramāṇaṃ ca. tad evam etāvad eva pratyayitarūpam avatiṣṭhate yad asau vadati tatrāvaśyaṃ pratyayo 'sya sañjātaḥ. yathādṛṣṭārthavādīti yāvat. ata evendriyaviṣayaṃ veti sambhavavyabhicārābhyāṃ viśeṣaṇam arthavad bhavati. indriyaśabdena ca pratyakṣadvāreṇa sarvapramāṇāny upalakṣayatīti. pramāṇaviṣayaviṣayam iti luptamadhyamapadaś 1,113 cāyam uṣṭramukhavad bahuvrīhiḥ. tad yadi pramāṇapratipannaviṣayam āptavaco dṛṣṭāntaḥ tadā sādhyavikalaḥ tasyāvaitathyāt. athāpramāṇamūlam anāptavākyaṃ vā tad yadi nāma vaktṛdoṣaduṣṭam apramāṇaṃ, na tenopamānena nityaṃ vedavākyaṃ vitatham. mithyātvahetoḥ puruṣadoṣasya tatrāsambhavāt. puruṣabuddhiprabhavam iti cāprāmāṇyabījakathanam. puruṣabuddhiprasūtaṃ hi tat. ato yādṛśaṃ puruṣeṇa buddhaṃ[372]na tadanurūpaṃ tena vākyaṃ prayuktam anāptena vā vipralipsunā. vipralambhābhiprāyaiva hi tasya buddhiḥ. āptasyāpi bhrāntiḥ. anāptavākyaṃ ca vaktuḥ pramāṇamūlam api śrotur apramāṇam eva, visaṃvādabāhulyād anāśvāsāt. ata eva ca tasya[373]sad api dvaividhyaṃ nopadarśitam asmābhiḥ. anyataravidhānupātino 'py anāptavākyasyāprāmāṇyāt. ata eva vakṣyati śakye 'py asatye mithyātvam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ये तु द्रष्टृत्वसत्यवादित्वे प्रत्ययितपदार्थ इत्य् आहुर् इत्य् आह -- द्रष्टृत्वेति। यथावस्थितार्थदर्शी यथादृष्टार्थवादी च पुरुषः प्रत्ययितपदेनाभिधीयत इति। एवं च प्रत्ययितस्याप्रमाणज्ञानासम्भवाद् अनर्थकम् इन्द्रियविषयं वेति विशेषणम् इत्य् अप्रत्ययितवचनविशेषणार्थम् एव[३७४]प्रयुक्तम्। ततश् चायम् अर्थो भवति -- अनाप्तोक्तिर् अपि सत्या भवति यदि दृश्यमानार्थवाद्यनाप्तो भवतीत्य् आह -- दृश्यमानेति

anye tu draṣṭṛtvasatyavāditve pratyayitapadārtha ity āhur ity āha -- draṣṭṛtveti. yathāvasthitārthadarśī yathādṛṣṭārthavādī ca puruṣaḥ pratyayitapadenābhidhīyata iti. evaṃ ca pratyayitasyāpramāṇajñānāsambhavād anarthakam indriyaviṣayaṃ veti viśeṣaṇam ity apratyayitavacanaviśeṣaṇārtham eva[374]prayuktam. tataś cāyam artho bhavati -- anāptoktir api satyā bhavati yadi dṛśyamānārthavādyanāpto bhavatīty āha -- dṛśyamāneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं तु व्याख्यानम् अनुपपन्नम् इत्य् आह -- एवम् इति। अयम् अर्थः -- अत्र ह्य् अवैतथ्ये प्रत्ययितवाक्यम् इन्द्रियविषयं चेतरस्योदाहृतम्। यथाहुः -- प्रत्ययितस्य वचनम् अव्यभिचारिप्रमाणान्तरपूर्वकं यच् चोपलभ्यमानविषयम् अनाप्तस्येति। तद् अत्र प्रत्ययितेन्द्रियविषयप्रत्युदाहरणे एकाङ्गवैकल्याद् या प्रत्युदाहरणस्थितिः, साप्तत्वैन्द्रियकत्वयोर् एकैकाभावमात्र एव भवेत्। उभयाभावे तु द्व्यङ्गविकलं प्रत्युदाहरणम् आपद्येत

idaṃ tu vyākhyānam anupapannam ity āha -- evam iti. ayam arthaḥ -- atra hy avaitathye pratyayitavākyam indriyaviṣayaṃ cetarasyodāhṛtam. yathāhuḥ -- pratyayitasya vacanam avyabhicāripramāṇāntarapūrvakaṃ yac copalabhyamānaviṣayam anāptasyeti. tad atra pratyayitendriyaviṣayapratyudāharaṇe ekāṅgavaikalyād yā pratyudāharaṇasthitiḥ, sāptatvaindriyakatvayor ekaikābhāvamātra eva bhavet. ubhayābhāve tu dvyaṅgavikalaṃ pratyudāharaṇam āpadyeta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,११४ यद्य् एकैकाभावमात्रे प्रत्युदाहरणम्, ततः किं जातम् अत आह -- अप्रत्ययितेति। अस्यार्थः -- प्रत्ययितप्रत्युदाहरणे अथाप्रत्ययिताद् इत्युच्यमाने प्रत्ययिताभावमात्रेण प्रत्युदाहरणं देयम्। तत्रैन्द्रियकस्येन्द्रियविषयस्यार्थस्य यत् प्रतिपादकं वाक्यं तस्याप्य् असत्यता भवेत्। प्रत्ययिताभावमात्रेण ह्य् असत्यता दर्शनीया। इन्द्रियविषयम् अपि चानाप्तस्याप्रत्ययितवाक्यम् एवेति किं नासत्यम्। यदि त्व् अनिन्द्रियविषयम् एवाप्रत्ययितवाक्यं प्रत्युदाह्रियते, तन् न। इन्द्रियविषयं वेत्य् अस्यानिन्द्रियविषयं वेत्य् अनेनैव प्रत्युदाहरणाद्, उभयप्रत्युदाहरणे[३७५]च द्व्यङ्गवैकल्यप्रसङ्गात्। एवम् इन्द्रियविषयप्रत्युदाहरणे ऽप्य् अनिन्द्रियविषयं वेत्य् अत्रेन्द्रियविषयाभावमात्रेणासत्यता दर्शनीया। तत्र प्रत्ययितभाषितम् अपि तथाविधं सदसत्यं प्राप्नोति, तस्याप्य् अनिन्द्रियविषयत्वात्। अप्रत्ययितस्याप्य् अनिन्द्रियविषयम् इत्युच्यमाने पूर्ववद् द्व्यङ्गविकलता। अनिन्द्रियत्वपक्ष इति। यदा प्रत्ययितवाक्यस्यानिन्द्रियत्वम् अनिन्द्रियविषयता भवति, तदा तस्याप्य् असत्यत्वं प्राप्नोतीत्यर्थः

1,114 yady ekaikābhāvamātre pratyudāharaṇam, tataḥ kiṃ jātam ata āha -- apratyayiteti. asyārthaḥ -- pratyayitapratyudāharaṇe athāpratyayitād ityucyamāne pratyayitābhāvamātreṇa pratyudāharaṇaṃ deyam. tatraindriyakasyendriyaviṣayasyārthasya yat pratipādakaṃ vākyaṃ tasyāpy asatyatā bhavet. pratyayitābhāvamātreṇa hy asatyatā darśanīyā. indriyaviṣayam api cānāptasyāpratyayitavākyam eveti kiṃ nāsatyam. yadi tv anindriyaviṣayam evāpratyayitavākyaṃ pratyudāhriyate, tan na. indriyaviṣayaṃ vety asyānindriyaviṣayaṃ vety anenaiva pratyudāharaṇād, ubhayapratyudāharaṇe[375]ca dvyaṅgavaikalyaprasaṅgāt. evam indriyaviṣayapratyudāharaṇe 'py anindriyaviṣayaṃ vety atrendriyaviṣayābhāvamātreṇāsatyatā darśanīyā. tatra pratyayitabhāṣitam api tathāvidhaṃ sadasatyaṃ prāpnoti, tasyāpy anindriyaviṣayatvāt. apratyayitasyāpy anindriyaviṣayam ityucyamāne pūrvavad dvyaṅgavikalatā. anindriyatvapakṣa iti. yadā pratyayitavākyasyānindriyatvam anindriyaviṣayatā bhavati, tadā tasyāpy asatyatvaṃ prāpnotītyarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति फलं दर्शयित्वा व्यतिरेके दोषं दर्शयन्तो मानवाः पठन्ति -- साक्षी दृष्टश्रुताद् अन्यद् विब्रुवन्नार्यसंसदि । अवाङ्नरकम् आप्नोति प्रेत्य स्वर्गाच् च हीयते ॥ इति। अत्र हि दृष्टश्रुताभिधानं सत्यम् इतरद् असत्यम् इति गम्यते। अतः सत्यवादितैव केवलं प्रत्ययितपदेनोच्यते न साधुद्रष्टृत्वम् इति तस्यैवेन्द्रियविषयं वेति विशेषणं, नाप्रत्ययितवचसः, तद् धीन्द्रियविषयम् अप्य् अप्रमाणम् एव। न चेदम् अवैतथ्यमात्रप्रदर्शनार्थम्, अप्रामाण्यानुमानस्य दृष्टान्ते साध्यवैकल्यप्रदर्शनार्थत्वात्। तस्य च प्रामाण्यप्रतिपादनम् अन्तरेण कर्तुम् अशक्यत्वात्। अत एव[३७९]भाष्यान्ते तत् पुरुषबुद्धिप्रभवम् अप्रमाणम् इत्य् आह।[३८०]एवं हि तद् उपपद्यते। यदि पूर्वं प्रमाणतोक्तासीद् अनाप्तवाक्यं च श्रोतुः प्रमाणान्तरसङ्गतार्थम् अप्य् अप्रमाणं प्रागनिश्चयात् उपरिष्टाद् अनुवादाद् आप्तवाक्यम् अपि नार्थे प्रमाणम् इति चेत्, अयम् अपरो ऽस्य दोषः। न क्वचित् पुंवचः प्रमाणं, क्व साध्यविकलता प्रतिपाद्यते। न च दृष्टान्तदूषणाद् अर्थान्तरम् अस्य भाष्यस्य मनोहरम् उपलभामहे। तद् एवं तावन् न समुदायशक्त्या प्रत्ययितशब्दः साधुद्रष्टरि वर्तत इत्य् उक्तम्। स्याद् एतत् -- सञ्जातप्रत्यय एव प्रत्ययितः। प्रत्यय एव तु न सम्यक्त्वं व्यभिचरति, सर्वधियां यथार्थत्वात् अतो यथार्थविद् एव प्रत्ययित इति। तन् न। वक्ष्यते हि वृत्तिकारग्रन्थवार्त्तिके यथार्थायथार्थज्ञानविभागः। एवं तावत् प्रत्ययितपदार्थानुसारेण नायम् अर्थो भाष्यस्य। यदि[३८१]तु विकल्पवाचिवाशब्दानुपपत्त्यैवं व्याख्यायते प्रत्ययितविशेषणे हीन्द्रियविषयं वेत्य् अस्मिन् समुच्चयार्थो वाशब्दो भवेद्[३८२]इति। तन् न, अनेकार्थत्वान् निपातानाम्। दृष्टं हि निपातानाम् अनेकार्थत्वम्। न तु प्रत्ययितशब्दस्य साधुदर्शिवचनत्वम्। अपि च समानो ऽयमावयोर् अनुयोगः। तवापि हि प्रत्युदाहरणगतो वाशब्दः समुच्चयार्थ १,११६ एव। न ह्य् अप्रत्ययितवाक्यमात्रम् अनिन्द्रिय[३८३]विषयमात्रं वा मिथ्या, भवत्सिद्धान्ते अप्रत्ययितेन्द्रियविषयानिन्द्रियविषयप्रत्ययितवाक्यसम्यक्त्वाभ्युपगमात्। अतो न कश्चिद् विशेषः। पूर्वापरविरोधमात्रम् अधिकम् एवंवादिभिः स्वीकृतम्। यदि तूच्यते न प्रत्ययितप्रत्युदाहरणम् अथाप्रत्ययिताद् इति। किन् तु प्रत्ययितवाक्यम् अनपेक्षं प्रमाणम् इत्य् उक्तम्, इतरच् च स्वप्रमाणापेक्षं, तद् एव तु अनिन्द्रियविषयम् अप्रमाणम् इति अथाप्रत्ययिताद् इत्यादिनोच्यत इति। तद् अयुक्तम्। यदैव हीन्द्रियविषयम् अनाप्तवाक्यं प्रमाणम् इत्य् उक्तं, तदैवार्थाद् इदम् उक्तं भवति विपरीतम् अप्रमाणम् इति किं तत्प्रदर्शनेन। यस्य तु प्रमाणोदाहरणे विशेषणद्वयम् उपात्तं, तस्यैव तद्व्यतिरेके[३८४]तत् कथनम् अर्थवत्। प्रत्ययिताभावमात्र एव तावदप्रामाण्यम्। अप्रत्ययितस्य ह्य्[३८५]अप्रतीतवादितयावधृतस्य वचनान् नैतद् एवम् इति विपर्ययः, कथञ्चिद् वा संशयो भवति। उभयथापि चाप्रामाण्यम् एव। यद्य् अपि चात्र न शब्दः स्वमहिम्ना संशयहेतुः, तथापि वक्तरि क्वचिद् व्यभिचारदर्शनाद् यथायथं संशयविपर्ययौ भवतः। तावता चाप्रमाणम् अनाप्तवचः। प्रत्ययितस्य त्व् अनिन्द्रियविषयम् अप्रमाणम् एव। तस्य हि निश्चयजनकं वचः स्वतःप्राप्तप्रामाण्यम् एवापवाददर्शनाद् अप्रमाणं भवति। एवंचोभयप्रत्युदाहरणोपपत्तिः। अतः सूक्तं परमते ग्रन्थव्याघात इति। यत इदं व्याख्यानम् अनुपपन्नम् अतः पूर्वव्याख्या साधीयसीत्य् आह -- तस्माद् इति। अस्यार्थः -- पूर्वेण तच् चेत् प्रत्ययितादित्य् अनेन प्रत्ययितवाक्यस्य सत्यतोच्यते। परेण तु इन्द्रियविषयं वेत्य् अनेन मूलसद्भावो दर्शितः। प्रत्ययितस्य वचो वक्तुर् एव प्रमाणमूलं प्रमाणं, न श्रोतुर् इन्द्रियविषयम् अनुवादप्रसङ्गाद् इति भाव इति

iti phalaṃ darśayitvā vyatireke doṣaṃ darśayanto mānavāḥ paṭhanti -- sākṣī dṛṣṭaśrutād anyad vibruvannāryasaṃsadi | avāṅnarakam āpnoti pretya svargāc ca hīyate || iti. atra hi dṛṣṭaśrutābhidhānaṃ satyam itarad asatyam iti gamyate. ataḥ satyavāditaiva kevalaṃ pratyayitapadenocyate na sādhudraṣṭṛtvam iti tasyaivendriyaviṣayaṃ veti viśeṣaṇaṃ, nāpratyayitavacasaḥ, tad dhīndriyaviṣayam apy apramāṇam eva. na cedam avaitathyamātrapradarśanārtham, aprāmāṇyānumānasya dṛṣṭānte sādhyavaikalyapradarśanārthatvāt. tasya ca prāmāṇyapratipādanam antareṇa kartum aśakyatvāt. ata eva[379]bhāṣyānte tat puruṣabuddhiprabhavam apramāṇam ity āha.[380]evaṃ hi tad upapadyate. yadi pūrvaṃ pramāṇatoktāsīd anāptavākyaṃ ca śrotuḥ pramāṇāntarasaṅgatārtham apy apramāṇaṃ prāganiścayāt upariṣṭād anuvādād āptavākyam api nārthe pramāṇam iti cet, ayam aparo 'sya doṣaḥ. na kvacit puṃvacaḥ pramāṇaṃ, kva sādhyavikalatā pratipādyate. na ca dṛṣṭāntadūṣaṇād arthāntaram asya bhāṣyasya manoharam upalabhāmahe. tad evaṃ tāvan na samudāyaśaktyā pratyayitaśabdaḥ sādhudraṣṭari vartata ity uktam. syād etat -- sañjātapratyaya eva pratyayitaḥ. pratyaya eva tu na samyaktvaṃ vyabhicarati, sarvadhiyāṃ yathārthatvāt ato yathārthavid eva pratyayita iti. tan na. vakṣyate hi vṛttikāragranthavārttike yathārthāyathārthajñānavibhāgaḥ. evaṃ tāvat pratyayitapadārthānusāreṇa nāyam artho bhāṣyasya. yadi[381]tu vikalpavācivāśabdānupapattyaivaṃ vyākhyāyate pratyayitaviśeṣaṇe hīndriyaviṣayaṃ vety asmin samuccayārtho vāśabdo bhaved[382]iti. tan na, anekārthatvān nipātānām. dṛṣṭaṃ hi nipātānām anekārthatvam. na tu pratyayitaśabdasya sādhudarśivacanatvam. api ca samāno 'yamāvayor anuyogaḥ. tavāpi hi pratyudāharaṇagato vāśabdaḥ samuccayārtha 1,116 eva. na hy apratyayitavākyamātram anindriya[383]viṣayamātraṃ vā mithyā, bhavatsiddhānte apratyayitendriyaviṣayānindriyaviṣayapratyayitavākyasamyaktvābhyupagamāt. ato na kaścid viśeṣaḥ. pūrvāparavirodhamātram adhikam evaṃvādibhiḥ svīkṛtam. yadi tūcyate na pratyayitapratyudāharaṇam athāpratyayitād iti. kin tu pratyayitavākyam anapekṣaṃ pramāṇam ity uktam, itarac ca svapramāṇāpekṣaṃ, tad eva tu anindriyaviṣayam apramāṇam iti athāpratyayitād ityādinocyata iti. tad ayuktam. yadaiva hīndriyaviṣayam anāptavākyaṃ pramāṇam ity uktaṃ, tadaivārthād idam uktaṃ bhavati viparītam apramāṇam iti kiṃ tatpradarśanena. yasya tu pramāṇodāharaṇe viśeṣaṇadvayam upāttaṃ, tasyaiva tadvyatireke[384]tat kathanam arthavat. pratyayitābhāvamātra eva tāvadaprāmāṇyam. apratyayitasya hy[385]apratītavāditayāvadhṛtasya vacanān naitad evam iti viparyayaḥ, kathañcid vā saṃśayo bhavati. ubhayathāpi cāprāmāṇyam eva. yady api cātra na śabdaḥ svamahimnā saṃśayahetuḥ, tathāpi vaktari kvacid vyabhicāradarśanād yathāyathaṃ saṃśayaviparyayau bhavataḥ. tāvatā cāpramāṇam anāptavacaḥ. pratyayitasya tv anindriyaviṣayam apramāṇam eva. tasya hi niścayajanakaṃ vacaḥ svataḥprāptaprāmāṇyam evāpavādadarśanād apramāṇaṃ bhavati. evaṃcobhayapratyudāharaṇopapattiḥ. ataḥ sūktaṃ paramate granthavyāghāta iti. yata idaṃ vyākhyānam anupapannam ataḥ pūrvavyākhyā sādhīyasīty āha -- tasmād iti. asyārthaḥ -- pūrveṇa tac cet pratyayitādity anena pratyayitavākyasya satyatocyate. pareṇa tu indriyaviṣayaṃ vety anena mūlasadbhāvo darśitaḥ. pratyayitasya vaco vaktur eva pramāṇamūlaṃ pramāṇaṃ, na śrotur indriyaviṣayam anuvādaprasaṅgād iti bhāva iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् एवं प्रत्ययितत्वेन प्रामाण्यं वदता भाष्यकारेण गुणत एव प्रामाण्यम् उक्तं भवति। गुणो हि प्रत्ययितत्वम् अत आह -- अप्रामाण्येति। दोषाभाव एवात्र प्रत्ययितत्वोपन्यासेनोपवर्णितः, न तु गुणाद् एव प्रामाण्यम् इति। १,११७ कस्माद् एवं व्याख्यायते, अत आह -- गुणाद् इति। वर्णितम् इदं दोषाभावमात्रौपयिका गुणाः, न गुणतया प्रामाण्ये कारणम् अनवस्थाप्रसङ्गाद् इति। अतस् तदनुसारेणैव भाष्यव्याख्यानम् उचितम् इति

nanv evaṃ pratyayitatvena prāmāṇyaṃ vadatā bhāṣyakāreṇa guṇata eva prāmāṇyam uktaṃ bhavati. guṇo hi pratyayitatvam ata āha -- aprāmāṇyeti. doṣābhāva evātra pratyayitatvopanyāsenopavarṇitaḥ, na tu guṇād eva prāmāṇyam iti. 1,117 kasmād evaṃ vyākhyāyate, ata āha -- guṇād iti. varṇitam idaṃ doṣābhāvamātraupayikā guṇāḥ, na guṇatayā prāmāṇye kāraṇam anavasthāprasaṅgād iti. atas tadanusāreṇaiva bhāṣyavyākhyānam ucitam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु यदीन्द्रियविषयत्वं प्रत्ययितवाक्यस्य विशेषणम् एव न राश्यन्तरस्य, कथं तर्हि विकल्पार्थवाची वाशब्दः, अत आह समुच्चयेति पूर्वस्मिन्नन्तेन। पूर्वं तावत् समुच्चयार्थ एव वाशब्द इति। उत्तरस् तु विकल्पार्थ एवेत्य् आह -- उत्तरत्रेति। उभयोः प्रत्ययितेन्द्रियविषयविशेषणयोर् विकल्पेन प्रत्युदाहरणे दर्शयतीति

nanu yadīndriyaviṣayatvaṃ pratyayitavākyasya viśeṣaṇam eva na rāśyantarasya, kathaṃ tarhi vikalpārthavācī vāśabdaḥ, ata āha samuccayeti pūrvasminnantena. pūrvaṃ tāvat samuccayārtha eva vāśabda iti. uttaras tu vikalpārtha evety āha -- uttaratreti. ubhayoḥ pratyayitendriyaviṣayaviśeṣaṇayor vikalpena pratyudāharaṇe darśayatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते एव प्रत्युदाहरणे दर्शयति -- शक्ये ऽपीति।[३८६]असत्ये असत्यवादिनि पुरुषे शक्ये ऽप्य् अर्थे यद् वाक्यं तस्य मिथ्यात्वं शक्यते ग्रहीतुम् इति शक्ये अन[३८७]तीन्द्रिये दृष्टार्थ इत्य् अर्थः। दृष्टसत्यो ऽपि प्रत्ययितो यदाशक्तिको भवति, प्रत्याय्यमानम् अर्थं ग्रहीतुम् असम्भावितशक्तिर् इति यावत्। तदा तद्वाक्यम् अपि मिथ्येति किं पुनस् तथाविधे ऽर्थे प्रत्ययितो वाक्यं प्रणयति। बाढम्। यदा भ्राम्यति यथा श्रुतिविरोधबाध्यस्मृतिसिद्धान्ते स्मृतिनिबन्धनकारः,[३८८] यथा च[३८९]दृष्टार्थसंव्यवहार एवाप्तः कुतश्चिद् भ्रमनिमित्तात् कम् अपि संसर्गम् आरचयति तद्[३९०]असम्भवत्प्रमाणं वचो मिथ्या भवति। विप्रलिप्सा तु तस्य न सम्भवति। न च न भ्रान्तिर् अपि, ब्रह्मर्षीणाम् अपि भ्रान्तिर् आशङ्क्यते, किम् अङ्ग पुनरर्वाचीनानाम् आप्तानाम् इति। अत्रापरं भाष्यम् अशक्यं हि तत् पुरुषेण ज्ञातुम् ऋते वचनात् इति। तत्र न विद्मः किं तद्वृत्तेन परामृश्यत इति। वाक्यं हि प्रकृतं, न तद् ज्ञातुम् अशक्यं सुज्ञानत्वात्। विषयस् तु समासान्तर्गतो न तावत् तदा निष्कृष्यपरामर्शम् अर्हति। विलिङ्गत्वाच् च। पुल्लिङ्गो हि विषयः नासौ १,११८ नपुंसकलिङ्गतच्छब्दपरामर्शार्हः। तस्माद् व्याख्येयम् इदम्। तद् उच्यते। ज्ञातुम् इति सामान्यतो ज्ञानसम्बन्धोपस्थापितं ज्ञेयं तद् इति निर्दिशति। एतद् उक्तं भवति -- यत् तदिन्द्रियाणाम् अविषयभूतं ज्ञेयं, तत् पुरुषेण[३९१]नर्ते वचनाद् ज्ञातुं[३९२]शक्यम् इति समासान्निष्कृष्ट एव विषयार्थो ज्ञेयतया परामृश्यते। इदं च सर्वज्ञनिराकरणपरतया कैश्चिद् व्याख्यातं, तान् निराकरोति -- नानेनेति। अस्याभिप्रायः -- न तावद् इह सर्वशब्दः श्रूयते सर्वे अर्था ज्ञातुं न शक्यन्त इति। न च सर्वज्ञनिराकरणं क्वचिद् उपयुज्यते, धर्माधर्मज्ञाननिषेधमात्रेण चोदनैवेति प्रतिज्ञासिद्धेर् इति

te eva pratyudāharaṇe darśayati -- śakye 'pīti.[386]asatye asatyavādini puruṣe śakye 'py arthe yad vākyaṃ tasya mithyātvaṃ śakyate grahītum iti śakye ana[387]tīndriye dṛṣṭārtha ity arthaḥ. dṛṣṭasatyo 'pi pratyayito yadāśaktiko bhavati, pratyāyyamānam arthaṃ grahītum asambhāvitaśaktir iti yāvat. tadā tadvākyam api mithyeti kiṃ punas tathāvidhe 'rthe pratyayito vākyaṃ praṇayati. bāḍham. yadā bhrāmyati yathā śrutivirodhabādhyasmṛtisiddhānte smṛtinibandhanakāraḥ,[388] yathā ca[389]dṛṣṭārthasaṃvyavahāra evāptaḥ kutaścid bhramanimittāt kam api saṃsargam āracayati tad[390]asambhavatpramāṇaṃ vaco mithyā bhavati. vipralipsā tu tasya na sambhavati. na ca na bhrāntir api, brahmarṣīṇām api bhrāntir āśaṅkyate, kim aṅga punararvācīnānām āptānām iti. atrāparaṃ bhāṣyam aśakyaṃ hi tat puruṣeṇa jñātum ṛte vacanāt iti. tatra na vidmaḥ kiṃ tadvṛttena parāmṛśyata iti. vākyaṃ hi prakṛtaṃ, na tad jñātum aśakyaṃ sujñānatvāt. viṣayas tu samāsāntargato na tāvat tadā niṣkṛṣyaparāmarśam arhati. viliṅgatvāc ca. pulliṅgo hi viṣayaḥ nāsau 1,118 napuṃsakaliṅgatacchabdaparāmarśārhaḥ. tasmād vyākhyeyam idam. tad ucyate. jñātum iti sāmānyato jñānasambandhopasthāpitaṃ jñeyaṃ tad iti nirdiśati. etad uktaṃ bhavati -- yat tadindriyāṇām aviṣayabhūtaṃ jñeyaṃ, tat puruṣeṇa[391]narte vacanād jñātuṃ[392]śakyam iti samāsānniṣkṛṣṭa eva viṣayārtho jñeyatayā parāmṛśyate. idaṃ ca sarvajñanirākaraṇaparatayā kaiścid vyākhyātaṃ, tān nirākaroti -- nāneneti. asyābhiprāyaḥ -- na tāvad iha sarvaśabdaḥ śrūyate sarve arthā jñātuṃ na śakyanta iti. na ca sarvajñanirākaraṇaṃ kvacid upayujyate, dharmādharmajñānaniṣedhamātreṇa codanaiveti pratijñāsiddher iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च न ज्ञातुं शक्यत इत्य् उक्त्वा वचनादृत इति पुनरपवादो भाष्यकारेणाश्रितः। अतो ऽवगम्यते अतीन्द्रियज्ञानम् एव भाष्यकारो वारयति, न तु सर्वज्ञानम्। अतीन्द्रियं हि वचनादृते ज्ञातुम् अशक्यम् इत्यभिप्रायेणाह -- वचनाद् इति। अपि च भावाभावात्मकस्य जगतः पूर्वो भागो भावप्रमाणैर् उत्तरो भागो ऽभावप्रमाणेनावगम्यते इति षड्भिः प्रमाणैः षोढा भिन्नं सर्वं प्रमेयम् अवगम्यत एवेति नायम् ईदृशः सर्वज्ञो निराकार्य एवेत्य् आह -- यदीति। नन्व् अवगतं तावद् नानेन सर्वज्ञो निराक्रियत इति। किं नामानेन क्रियते। पूर्वेण तावत् पौरुषेयापौरुषेयवाक्ययोर् मिथ्यात्वे हेतुसदसद्भावो दर्शितः। अंशे च साध्यविकलता। तद् एतावतैव पर्यवसिते किम्[३९३]अशक्यम् इत्यादिनाशङ्क्य निराक्रियते इति न ज्ञायते। उच्यते -- प्रत्ययितवाक्यम् अतीन्द्रियविषयम् अप्रमाणम् इत्य् उक्तम्। तत्रेदम् आशङ्क्यते किम् इदं प्रत्ययितवचनम् अतीन्द्रियविषयम् इति। अप्रतिहतदर्शनशक्तिर् एव ह्य् आप्तः, स खलु काष्ठाप्राप्तज्ञानप्रकर्षो धर्माधर्माव् अप्य् अपरोक्षम् ईक्षत एव, अतश् च न चोदनैवेत्यवधारणम् उपपद्यते। तत्रेदम् उत्तरम् अशक्यं हीति। नायम् एतावान् अतिशयः कस्यचित् पुरुषस्य यदतीन्द्रियं विषयं द्रष्टुं वचनम् अन्तरेण शक्नोतीति। इदं च सूत्रकारेणैव प्रत्यक्षसूत्रे १,११९ वक्ष्यमाणम् अनागतावेक्षणेन भाष्यकृता प्रतिज्ञासमर्थनार्थम् उक्तम्, तद् एव तु[३९४]न्यायकथायाः क्षेत्रम् इति तत्रैव विस्तरेण[३९५]सर्वज्ञं निराकरिष्यामः

api ca na jñātuṃ śakyata ity uktvā vacanādṛta iti punarapavādo bhāṣyakāreṇāśritaḥ. ato 'vagamyate atīndriyajñānam eva bhāṣyakāro vārayati, na tu sarvajñānam. atīndriyaṃ hi vacanādṛte jñātum aśakyam ityabhiprāyeṇāha -- vacanād iti. api ca bhāvābhāvātmakasya jagataḥ pūrvo bhāgo bhāvapramāṇair uttaro bhāgo 'bhāvapramāṇenāvagamyate iti ṣaḍbhiḥ pramāṇaiḥ ṣoḍhā bhinnaṃ sarvaṃ prameyam avagamyata eveti nāyam īdṛśaḥ sarvajño nirākārya evety āha -- yadīti. nanv avagataṃ tāvad nānena sarvajño nirākriyata iti. kiṃ nāmānena kriyate. pūrveṇa tāvat pauruṣeyāpauruṣeyavākyayor mithyātve hetusadasadbhāvo darśitaḥ. aṃśe ca sādhyavikalatā. tad etāvataiva paryavasite kim[393]aśakyam ityādināśaṅkya nirākriyate iti na jñāyate. ucyate -- pratyayitavākyam atīndriyaviṣayam apramāṇam ity uktam. tatredam āśaṅkyate kim idaṃ pratyayitavacanam atīndriyaviṣayam iti. apratihatadarśanaśaktir eva hy āptaḥ, sa khalu kāṣṭhāprāptajñānaprakarṣo dharmādharmāv apy aparokṣam īkṣata eva, ataś ca na codanaivetyavadhāraṇam upapadyate. tatredam uttaram aśakyaṃ hīti. nāyam etāvān atiśayaḥ kasyacit puruṣasya yadatīndriyaṃ viṣayaṃ draṣṭuṃ vacanam antareṇa śaknotīti. idaṃ ca sūtrakāreṇaiva pratyakṣasūtre 1,119 vakṣyamāṇam anāgatāvekṣaṇena bhāṣyakṛtā pratijñāsamarthanārtham uktam, tad eva tu[394]nyāyakathāyāḥ kṣetram iti tatraiva vistareṇa[395]sarvajñaṃ nirākariṣyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् अस्तु षड्भिः प्रमाणैः षट्प्रमेयवित् सर्वज्ञः। एकेनैव तु चक्षुषासर्वगोचरं ज्ञानं जन्यत इति निराकार्यम्, अत आह -- एकेनेति। अयम् अभिप्रायः -- दिव्येन चक्षुषा सर्वं बुद्धो जानातीति ये वदन्ति, ते नूनं स्वयम् अपि चक्षुषा रसादीन् प्रतिपद्यन्ते। कथम् अपरथा स्वभावनियमं जानन्तो बुद्धचक्षुषः सर्वगोचरताम् आतिष्ठन्ते। एवं च सन्तु स्वयम् एव सर्वसंविदः। किं परप्रत्ययाश्रयणेनेत्य् उपालभमानो ऽतितुच्छतया नायं पक्षो निराकरणं प्रयोजयतीति दर्शयति। एष चानिराकरणच्छलेन निराकरणमार्ग एव वार्त्तिककृता दर्शितः शिष्यान् व्युत्पादयितुम्। इतरथा तु क्रियमाणो ऽसङ्गत एव भवेद् इति

nanv astu ṣaḍbhiḥ pramāṇaiḥ ṣaṭprameyavit sarvajñaḥ. ekenaiva tu cakṣuṣāsarvagocaraṃ jñānaṃ janyata iti nirākāryam, ata āha -- ekeneti. ayam abhiprāyaḥ -- divyena cakṣuṣā sarvaṃ buddho jānātīti ye vadanti, te nūnaṃ svayam api cakṣuṣā rasādīn pratipadyante. katham aparathā svabhāvaniyamaṃ jānanto buddhacakṣuṣaḥ sarvagocaratām ātiṣṭhante. evaṃ ca santu svayam eva sarvasaṃvidaḥ. kiṃ parapratyayāśrayaṇenety upālabhamāno 'titucchatayā nāyaṃ pakṣo nirākaraṇaṃ prayojayatīti darśayati. eṣa cānirākaraṇacchalena nirākaraṇamārga eva vārttikakṛtā darśitaḥ śiṣyān vyutpādayitum. itarathā tu kriyamāṇo 'saṅgata eva bhaved iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आह -- यद्य् अप्य् अर्वाचीनानां चक्षुर् न सर्वगोचरं, तथापि बुद्धचक्षुः सातिशयं दिव्यम् आसीत् सर्वगोचरम् इति किम् अनुपपन्नम्, अत आह -- यज्जातीयैर् इति। अस्यार्थः -- चक्षुरादिजातीयैर् हि प्रमाणै रूपादिजातीयस्य सम्बन्धस्य वर्तमानस्य चाद्यत्वे दर्शनम् उपलभ्यते, अतः कालान्तरे ऽपि तथैवाभूद् इति युक्तम्। एवं हि दृष्टानुसारिणी कल्पना कृता भवति। प्रयोगश् च भवति -- बुद्धचक्षुर् नातीतादिविषयं, चक्षुष्ट्वाद् अस्मदादिचक्षुर्वत्। अचक्षुर् वा, अतीतादिविषयत्वात् शब्दवद् इति

āha -- yady apy arvācīnānāṃ cakṣur na sarvagocaraṃ, tathāpi buddhacakṣuḥ sātiśayaṃ divyam āsīt sarvagocaram iti kim anupapannam, ata āha -- yajjātīyair iti. asyārthaḥ -- cakṣurādijātīyair hi pramāṇai rūpādijātīyasya sambandhasya vartamānasya cādyatve darśanam upalabhyate, ataḥ kālāntare 'pi tathaivābhūd iti yuktam. evaṃ hi dṛṣṭānusāriṇī kalpanā kṛtā bhavati. prayogaś ca bhavati -- buddhacakṣur nātītādiviṣayaṃ, cakṣuṣṭvād asmadādicakṣurvat. acakṣur vā, atītādiviṣayatvāt śabdavad iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्यान् मतं - सर्वम् एव प्रत्यक्षम् असन्निहितावभासं, ज्ञानार्थयोः कार्यकारणभावेनायौगपद्यात्। अतो नानेन योगिज्ञानं दुष्यतीति। यद्य् एवं किं तर्हि प्रकाशते। ज्ञानाकार एवार्थेनाहितः। एतावद् एवार्थस्य ग्राह्यत्वं यज्ज्ञानाकारार्पणहेतुत्वम्। यद्य् एवम् अर्थैकदेशो ऽपि नावसीयते इति दूरे सर्वज्ञानम्। १,१२४ अथ ज्ञानाकारवेदन एवार्थवेदनाध्यवसानान् नार्थहानिः, कथम् अन्यवेदने ऽन्यवेदनाध्यवसायः। अविद्ययेति चेत्। अहो महानुभावः सर्वज्ञः, यस्येयमे तावती महाविषया अविध्या। वरम् एकदेशदर्शिन एवैषाम् अविद्यापि तावद्[४१८]अल्पीयसी। किञ् च, इदं सर्वं क्रमेणावसीयते युगपद् वा, न तावत् पूर्वः कल्पः। अनन्तानाम् उत्पा[४१९]दवतां पूर्वापरकोटिविरहिणां च क्रमेणानुभवितुम् अशक्यत्वात्। अत एव[४२०]न यौगपद्यम्, अनन्तानाम् अजातादिवृत्तप्रत्युत्पन्नानां यौगपद्यासम्भवात्। अपि च किम् इदं सर्वं नाम यद्विद्वान् सर्वज्ञो भवति, एकेन केनचिदुपाधिनावच्छिन्नमोदनादि सर्वशब्दवाच्यतया प्रसिद्धम्। न चैवम् अजातादयो ऽर्था इति कथं सर्वपदार्थः। आनन्त्यं सर्वतेति चेत्। नन्व् इयम् इयत्तानवधारणात्मिकैवेति कथं तद्विदः सर्ववित्ता। अतः सिद्धं न किञ्चित् कस्यचित् सर्वगोचरं प्रत्यक्षम् इति। यद् अपि प्रकर्षवतां काष्ठाप्राप्तिर् अवगता यथा वियति परिमाणस्येति ज्ञानम् अपि क्वचित् परिनिष्ठां गतं सर्वविषयं भवतीति। तद् अयुक्तं, प्रकर्षं खलु काञ्चित् काष्ठाम् अधिष्ठाय सङ्गिरामहे यद् विरमतीति। असम्भावनीय[४२१]परावस्था तु काष्ठा इति हेतुर् अनैकान्तिकः। न खलु कार्यद्रव्यं घटमणिकादि सातिशयपरिमाणं विदितम् अपीमां दशाम् अनुभवति, यतः परमसम्भावनीय एव महिमा। एवं तेनैव[४२२]निरवशेषब्रह्माण्डोदरपरिपूरणाद् अनवकाशम् इतरम्। अथ गुणधर्मो ऽयम् इत्य् उच्यते, तन् न। एवम् अपि पूर्वदोषानतिवृत्तेः। गुणो हि गरिमा। न तस्यैतावन्तम् अतिशयं पश्यामः, यतः परम् अपरं न सम्भवतीति। यदि खलु सर्वगुरुभिः सम्भूयैकं किञ्चित् कार्यम् आरभ्यते, एवम् एतत् सम्भवेद् अपि, न चैतद् अस्ति। यद् अपि नभसि परिमाणं निदर्शितं, तद् अयुक्तम्। परिमाणं नामावच्छेदः। तद् यद्य् अप्य् अस्त्य् आकाशे ततस् तद् अपि नासम्भावनीयपरावस्थम् इति साध्यविकलता। अथानन्तम् एव नभो ऽभ्युपगम्यते, कथं तर्हि तत्र परिमाणं निदर्श्यते, परिमाणाभाव एवास्यानन्त्यम्। अतो विरुद्धम् एवेदं परिमितम् अनन्तं चेति सूक्तं भविष्यति प्रत्यक्षम् असमर्थम् इति। इह च पूर्वभाग इन्द्रियाणां सर्वविषयत्वेनातिशयो वारितः।[४२३]उत्तरस्मिन् १,१२५ प्रत्यक्षज्ञानस्येति विवेक इति। प्रत्यक्षागोचरे भविष्यद् आदौ सर्वस्मिंस् तद्व्याप्तलिङ्गदर्शनासम्भवाद् अनुमानम् अपि न सम्भवति। सादृश्यान्यथानुपपद्यमानार्थदर्शनासम्भवाच् च नोपमानार्थापत्ती। अभावो ऽपि न सर्वस्य कस्यचिद् एवावगम्यते, दृश्यादर्शनात्मको ह्य् अभावः। न तु सर्वं कदाचन दृश्यम्। शब्देनापि विस्तरेण सर्वार्थावधारणम् असम्भावनीयम् एवेत्यभिप्रायेणाह -- नानुमानादेर् इति

syān mataṃ - sarvam eva pratyakṣam asannihitāvabhāsaṃ, jñānārthayoḥ kāryakāraṇabhāvenāyaugapadyāt. ato nānena yogijñānaṃ duṣyatīti. yady evaṃ kiṃ tarhi prakāśate. jñānākāra evārthenāhitaḥ. etāvad evārthasya grāhyatvaṃ yajjñānākārārpaṇahetutvam. yady evam arthaikadeśo 'pi nāvasīyate iti dūre sarvajñānam. 1,124 atha jñānākāravedana evārthavedanādhyavasānān nārthahāniḥ, katham anyavedane 'nyavedanādhyavasāyaḥ. avidyayeti cet. aho mahānubhāvaḥ sarvajñaḥ, yasyeyame tāvatī mahāviṣayā avidhyā. varam ekadeśadarśina evaiṣām avidyāpi tāvad[418]alpīyasī. kiñ ca, idaṃ sarvaṃ krameṇāvasīyate yugapad vā, na tāvat pūrvaḥ kalpaḥ. anantānām utpā[419]davatāṃ pūrvāparakoṭivirahiṇāṃ ca krameṇānubhavitum aśakyatvāt. ata eva[420]na yaugapadyam, anantānām ajātādivṛttapratyutpannānāṃ yaugapadyāsambhavāt. api ca kim idaṃ sarvaṃ nāma yadvidvān sarvajño bhavati, ekena kenacidupādhināvacchinnamodanādi sarvaśabdavācyatayā prasiddham. na caivam ajātādayo 'rthā iti kathaṃ sarvapadārthaḥ. ānantyaṃ sarvateti cet. nanv iyam iyattānavadhāraṇātmikaiveti kathaṃ tadvidaḥ sarvavittā. ataḥ siddhaṃ na kiñcit kasyacit sarvagocaraṃ pratyakṣam iti. yad api prakarṣavatāṃ kāṣṭhāprāptir avagatā yathā viyati parimāṇasyeti jñānam api kvacit pariniṣṭhāṃ gataṃ sarvaviṣayaṃ bhavatīti. tad ayuktaṃ, prakarṣaṃ khalu kāñcit kāṣṭhām adhiṣṭhāya saṅgirāmahe yad viramatīti. asambhāvanīya[421]parāvasthā tu kāṣṭhā iti hetur anaikāntikaḥ. na khalu kāryadravyaṃ ghaṭamaṇikādi sātiśayaparimāṇaṃ viditam apīmāṃ daśām anubhavati, yataḥ paramasambhāvanīya eva mahimā. evaṃ tenaiva[422]niravaśeṣabrahmāṇḍodaraparipūraṇād anavakāśam itaram. atha guṇadharmo 'yam ity ucyate, tan na. evam api pūrvadoṣānativṛtteḥ. guṇo hi garimā. na tasyaitāvantam atiśayaṃ paśyāmaḥ, yataḥ param aparaṃ na sambhavatīti. yadi khalu sarvagurubhiḥ sambhūyaikaṃ kiñcit kāryam ārabhyate, evam etat sambhaved api, na caitad asti. yad api nabhasi parimāṇaṃ nidarśitaṃ, tad ayuktam. parimāṇaṃ nāmāvacchedaḥ. tad yady apy asty ākāśe tatas tad api nāsambhāvanīyaparāvastham iti sādhyavikalatā. athānantam eva nabho 'bhyupagamyate, kathaṃ tarhi tatra parimāṇaṃ nidarśyate, parimāṇābhāva evāsyānantyam. ato viruddham evedaṃ parimitam anantaṃ ceti sūktaṃ bhaviṣyati pratyakṣam asamartham iti. iha ca pūrvabhāga indriyāṇāṃ sarvaviṣayatvenātiśayo vāritaḥ.[423]uttarasmin 1,125 pratyakṣajñānasyeti viveka iti. pratyakṣāgocare bhaviṣyad ādau sarvasmiṃs tadvyāptaliṅgadarśanāsambhavād anumānam api na sambhavati. sādṛśyānyathānupapadyamānārthadarśanāsambhavāc ca nopamānārthāpattī. abhāvo 'pi na sarvasya kasyacid evāvagamyate, dṛśyādarśanātmako hy abhāvaḥ. na tu sarvaṃ kadācana dṛśyam. śabdenāpi vistareṇa sarvārthāvadhāraṇam asambhāvanīyam evetyabhiprāyeṇāha -- nānumānāder iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र परैर् उक्तं - नन्व् इयम् असम्भावना नित्यवेदाभ्युपगमे ऽपि समाना। न हि सम्भवत्य् अकृत्रिमं नाम वाक्यं भवतीति सर्वागमानां कृतकत्वेनावगतेः। तद् यथेदम् आगमनित्यत्वम् असम्भावनीयम् आश्रित्याभ्युदयनिःश्रेयसार्थम् आरम्भो वेदवादिनाम्, एवम् इतरेषाम् अप्य् अदृष्टपूर्वसर्ववित्प्रामाण्येनेति न विशेषः। अत आह -- सर्वज्ञेति। अयम् अभिप्रायः -- सत्यम् इदम् उक्तं परैः। किन् तु सम्प्रधारणीयम् इदम् अस्ति अनयोः कल्पनयोस् तुल्यत्वं न वेति। येन कारणेन परैस् तुल्यत्वम् आपादितं तेन कारणेनेदं तुल्यत्वम् अस्ति नास्तीति सम्प्रधारणीयम् अस्माभिर् इति

atra parair uktaṃ - nanv iyam asambhāvanā nityavedābhyupagame 'pi samānā. na hi sambhavaty akṛtrimaṃ nāma vākyaṃ bhavatīti sarvāgamānāṃ kṛtakatvenāvagateḥ. tad yathedam āgamanityatvam asambhāvanīyam āśrityābhyudayaniḥśreyasārtham ārambho vedavādinām, evam itareṣām apy adṛṣṭapūrvasarvavitprāmāṇyeneti na viśeṣaḥ. ata āha -- sarvajñeti. ayam abhiprāyaḥ -- satyam idam uktaṃ paraiḥ. kin tu sampradhāraṇīyam idam asti anayoḥ kalpanayos tulyatvaṃ na veti. yena kāraṇena parais tulyatvam āpāditaṃ tena kāraṇenedaṃ tulyatvam asti nāstīti sampradhāraṇīyam asmābhir iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम् इदानीं सम्प्रधारणाम् अवतारयति -- सर्वज्ञ इति। अयम् अभिप्रायः -- साधकबाधकप्रमाणतुल्यत्वे हि तुल्यत्वं भवति। न चेह तद् अस्ति। सर्वज्ञो हि न तावद् अस्मदादिभिर् उपलभ्यते। अत एव नास्मज्जातीयैः, स्वभावनियमात्। एतद् एवाभिप्रेत्यादिशब्दः प्रयुक्तः। अन्येषाम् अप्य् अस्मद्विधानाम् असर्वविदां न सर्वविज्ञानं सम्भवतीत्यभिप्रायः। एतच् चोपरिष्टाद् विवरिष्यत एव। वेदानां च न तावत् कर्ताद्यत्वे दृश्यते, पूर्वकोटेर् अनवगमात्। न च सम्भाव्यते, अतीन्द्रियार्थत्वात्। वक्ष्यत्य् एतत् लोके सन्नियमात् (१।१।२६) इति। न चानुमीयते, अभावविरोधात्। असन्निकृष्टार्थविषयं ह्य् अनुमानं, वेदेषु चादृष्टार्थनिर्मितेष्व् अवश्यम् एव निर्माता स्मर्येत। अतो ऽदर्शनाद् अस्मरणाच् चावधृताभावस्य न कर्तुर् अनुमानं सम्भवति। एषैव च नित्यता १,१२६ वेदानां यः कर्तुर् अभावः। अतः प्रमाणवती नित्यत्वकल्पना वेदानाम्। सर्वज्ञकल्पना तु न तथेति साधकबाधकतुल्यत्वाभावात् कथं तुल्यतेति। ननु नादर्शनमात्राद् अभावः सिध्यति सत्स्व् अपि विप्रकृष्टेषु सम्भवाद् अनेकान्तात्। अपि च व्यापकनिवृत्तेर् व्याप्यनिवृत्त्या व्याप्तत्वात् तथा व्याप्यनिवृत्तिर् अवधार्येतापि। अर्थाः प्रमाणस्य व्यापकाः। न च प्रमाणम् अर्थानां व्यापकम् अहेतुत्वाद् अतादात्म्याच् च। अतो न प्रमाणनिवृत्तिमात्रेणाभावः सर्वविदो ऽवगन्तुं शक्यते। अत आह -- निराकरणवद् इति। अयम् अभिप्रायः -- प्रमाणाधीना हि वस्तुव्यवस्थितयः। न केनचित् प्रमाणेन सर्वज्ञ इदानीं तावद् अवगम्यते। न च कालान्तरे ऽभूद् इति कल्पयितुं शक्यते यथा निराकर्तुम् अनुमानेन कालत्वाद् इदानीन् तनकालवद् इति। कारणाभावस्य च कार्याभावेन नियतत्वात् सर्वज्ञानकारणाभावेन तद्गोचरज्ञानकार्याभावानुमानाद्, ज्ञानकारणाभावस्य चानन्तरम् उक्तत्वात्। अतो न प्रमाणनिवृत्त्या सर्वज्ञे संशयो ऽपि दर्शयितुं शक्यते। निराकरणहेतुबलीयस्त्वेनाभावावगमाद् इति

tām idānīṃ sampradhāraṇām avatārayati -- sarvajña iti. ayam abhiprāyaḥ -- sādhakabādhakapramāṇatulyatve hi tulyatvaṃ bhavati. na ceha tad asti. sarvajño hi na tāvad asmadādibhir upalabhyate. ata eva nāsmajjātīyaiḥ, svabhāvaniyamāt. etad evābhipretyādiśabdaḥ prayuktaḥ. anyeṣām apy asmadvidhānām asarvavidāṃ na sarvavijñānaṃ sambhavatītyabhiprāyaḥ. etac copariṣṭād vivariṣyata eva. vedānāṃ ca na tāvat kartādyatve dṛśyate, pūrvakoṭer anavagamāt. na ca sambhāvyate, atīndriyārthatvāt. vakṣyaty etat loke sanniyamāt (1.1.26) iti. na cānumīyate, abhāvavirodhāt. asannikṛṣṭārthaviṣayaṃ hy anumānaṃ, vedeṣu cādṛṣṭārthanirmiteṣv avaśyam eva nirmātā smaryeta. ato 'darśanād asmaraṇāc cāvadhṛtābhāvasya na kartur anumānaṃ sambhavati. eṣaiva ca nityatā 1,126 vedānāṃ yaḥ kartur abhāvaḥ. ataḥ pramāṇavatī nityatvakalpanā vedānām. sarvajñakalpanā tu na tatheti sādhakabādhakatulyatvābhāvāt kathaṃ tulyateti. nanu nādarśanamātrād abhāvaḥ sidhyati satsv api viprakṛṣṭeṣu sambhavād anekāntāt. api ca vyāpakanivṛtter vyāpyanivṛttyā vyāptatvāt tathā vyāpyanivṛttir avadhāryetāpi. arthāḥ pramāṇasya vyāpakāḥ. na ca pramāṇam arthānāṃ vyāpakam ahetutvād atādātmyāc ca. ato na pramāṇanivṛttimātreṇābhāvaḥ sarvavido 'vagantuṃ śakyate. ata āha -- nirākaraṇavad iti. ayam abhiprāyaḥ -- pramāṇādhīnā hi vastuvyavasthitayaḥ. na kenacit pramāṇena sarvajña idānīṃ tāvad avagamyate. na ca kālāntare 'bhūd iti kalpayituṃ śakyate yathā nirākartum anumānena kālatvād idānīn tanakālavad iti. kāraṇābhāvasya ca kāryābhāvena niyatatvāt sarvajñānakāraṇābhāvena tadgocarajñānakāryābhāvānumānād, jñānakāraṇābhāvasya cānantaram uktatvāt. ato na pramāṇanivṛttyā sarvajñe saṃśayo 'pi darśayituṃ śakyate. nirākaraṇahetubalīyastvenābhāvāvagamād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्याद् एतत् -- नागमगम्यस्याभावः सर्वविदो ऽवगम्यते, तद्विरोधाद् एव, अत आह -- न चेति। कस्माद् आगमेन नावगम्यते। अत आह -- तदीय इति। आगमो हि तदीयो वा तस्मिन् प्रमाणं, नरान्तरप्रणीतो वा। न तावत् तदीयः, अन्योन्याश्रयापत्तेः। सिद्धे हि बुद्धस्य सर्ववित्त्वे तदागमः प्रमाणं, तत्प्रामाण्याच् च तत्सिद्धिर् इति। नरान्तरप्रणीतस् तु प्रमाणत्वेनानभिमत एवेत्य् आह -- नरान्तरेति

syād etat -- nāgamagamyasyābhāvaḥ sarvavido 'vagamyate, tadvirodhād eva, ata āha -- na ceti. kasmād āgamena nāvagamyate. ata āha -- tadīya iti. āgamo hi tadīyo vā tasmin pramāṇaṃ, narāntarapraṇīto vā. na tāvat tadīyaḥ, anyonyāśrayāpatteḥ. siddhe hi buddhasya sarvavittve tadāgamaḥ pramāṇaṃ, tatprāmāṇyāc ca tatsiddhir iti. narāntarapraṇītas tu pramāṇatvenānabhimata evety āha -- narāntareti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्याद् एतत् -- नित्यागमगम्य एव सर्वज्ञः, श्रूयते हि सर्ववित् सर्वस्य कर्तेति, अत आह न चेति। अयम् अभिप्रायः -- तात्पर्ये हि शब्दः प्रमाणं, न चैवम्परो नित्यागमो लब्धुं शक्यत इति। किम् परस् तर्ह्य् अत १,१२७ आह -- नित्यश् चेद् इति। अयम् अभिप्रायः - यावान्[४२४]कश्चित् सिद्धानुवादो[४२५]वेदो दृश्यते, असौ विध्यन्तरार्थ इत्य् अर्थवादाधिकरणे वक्ष्यते। तद् अयम् अप्य् आत्मज्ञानविधिशेष एवेति न स्वरूपे प्रमाणम् इति तात्पर्ये को दोषः, अत आह -- तत्पर इति। न हि नित्यो वेदो नरविग्रहम् अनित्यं सर्वज्ञं प्रतिपादयितुम् अर्हति, नित्यानित्यसंयोगविरोधात्। तद् असाव् एवम्परो ऽनित्य एव स्याद् इति

syād etat -- nityāgamagamya eva sarvajñaḥ, śrūyate hi sarvavit sarvasya karteti, ata āha na ceti. ayam abhiprāyaḥ -- tātparye hi śabdaḥ pramāṇaṃ, na caivamparo nityāgamo labdhuṃ śakyata iti. kim paras tarhy ata 1,127 āha -- nityaś ced iti. ayam abhiprāyaḥ - yāvān[424]kaścit siddhānuvādo[425]vedo dṛśyate, asau vidhyantarārtha ity arthavādādhikaraṇe vakṣyate. tad ayam apy ātmajñānavidhiśeṣa eveti na svarūpe pramāṇam iti tātparye ko doṣaḥ, ata āha -- tatpara iti. na hi nityo vedo naravigraham anityaṃ sarvajñaṃ pratipādayitum arhati, nityānityasaṃyogavirodhāt. tad asāv evamparo 'nitya eva syād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं च नित्यागमगम्यत्वे दोष इत्य् आह -- आगमस्येति। यद्य् अङ्गीकृतो नित्य आगमः, किं सर्वज्ञकल्पनयेति। वृथात्वे कारणम् आह -- यत इति। नित्य एवागमो धर्मे प्रमाणं भविष्यतीति किं सर्वज्ञकल्पनान्तराश्रयणेनेति। इदं तु नित्यागमगम्यतानिराकरणं वेदवादिनाम् एव भ्रान्तिम् अपनेतुं, न नास्तिको वेदवेद्यं सर्वज्ञम् इच्छतीति

ayaṃ ca nityāgamagamyatve doṣa ity āha -- āgamasyeti. yady aṅgīkṛto nitya āgamaḥ, kiṃ sarvajñakalpanayeti. vṛthātve kāraṇam āha -- yata iti. nitya evāgamo dharme pramāṇaṃ bhaviṣyatīti kiṃ sarvajñakalpanāntarāśrayaṇeneti. idaṃ tu nityāgamagamyatānirākaraṇaṃ vedavādinām eva bhrāntim apanetuṃ, na nāstiko vedavedyaṃ sarvajñam icchatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् तु वदति -- किं नः सर्वज्ञग्रहेण। बुद्धागमसत्यता हि नः साध्या। सा चैवम् अपि सिध्यत्य् एव, इन्द्रियादिसम्बन्धविषये हि ज्ञानमात्रक्षणिकत्वादौ बुद्धः सत्यवादी दृष्टः। अतस् तेनैव दृष्टान्तेन श्रद्धेयार्थे ऽतीन्द्रियार्थविषये ऽपि बुद्धवचसः सत्यत्वम् अनुमीयते। एवं चैत्यवन्दनादीनाम् अपि धर्मत्वं सिध्यतीति, तद् एतद् उपन्यस्यति -- यो ऽपीति

yas tu vadati -- kiṃ naḥ sarvajñagraheṇa. buddhāgamasatyatā hi naḥ sādhyā. sā caivam api sidhyaty eva, indriyādisambandhaviṣaye hi jñānamātrakṣaṇikatvādau buddhaḥ satyavādī dṛṣṭaḥ. atas tenaiva dṛṣṭāntena śraddheyārthe 'tīndriyārthaviṣaye 'pi buddhavacasaḥ satyatvam anumīyate. evaṃ caityavandanādīnām api dharmatvaṃ sidhyatīti, tad etad upanyasyati -- yo 'pīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् अपि दूषयति -- तेनेति।[४२६]इन्द्रियादिसम्बन्धविषये हि प्रमाणान्तरपारतन्त्र्येण सत्यता दृष्टेति व्याप्तिबलेनातीन्द्रियार्थे ऽपि पारतन्त्र्येण प्रमाणता भवतीति। पारतन्त्र्ये कारणम् आह -- प्रामाण्यम् इति। अयम् अभिप्रायः -- इन्द्रियादिसम्बन्धे विषये सत्यतेति ब्रुवाणेनार्थाद् इदम् उक्तं भवति इन्द्रियादितन्त्रं प्रामाण्यम् इति। स्वतःप्रामाण्ये तदपेक्षाया वैयर्थ्यात्। एतद् उक्तं १,१२८ भवति -- नात्र मानान्तरम् अतन्त्रीकृत्य बुद्धवचनमात्रस्य सत्यतावगता। प्रमाणान्तरापेक्षायाः सर्वत्राव्यभिचारात्। अतो न क्वचिद् अपि स्वातन्त्र्येण प्रमाणता सिध्यतीति

etad api dūṣayati -- teneti.[426]indriyādisambandhaviṣaye hi pramāṇāntarapāratantryeṇa satyatā dṛṣṭeti vyāptibalenātīndriyārthe 'pi pāratantryeṇa pramāṇatā bhavatīti. pāratantrye kāraṇam āha -- prāmāṇyam iti. ayam abhiprāyaḥ -- indriyādisambandhe viṣaye satyateti bruvāṇenārthād idam uktaṃ bhavati indriyāditantraṃ prāmāṇyam iti. svataḥprāmāṇye tadapekṣāyā vaiyarthyāt. etad uktaṃ 1,128 bhavati -- nātra mānāntaram atantrīkṛtya buddhavacanamātrasya satyatāvagatā. pramāṇāntarāpekṣāyāḥ sarvatrāvyabhicārāt. ato na kvacid api svātantryeṇa pramāṇatā sidhyatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पारतन्त्र्यम् एव विवृणोति -- यथैवेति। सो ऽयं धर्मविशेषविरुद्धो हेतुर् इति

pāratantryam eva vivṛṇoti -- yathaiveti. so 'yaṃ dharmaviśeṣaviruddho hetur iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न केवलं धर्मविशेषविरुद्धः, विरुद्धाव्यभिचारी चाय हेतुर् इत्य् आह -- यथा चेति। शक्यते हि वक्तुं बुद्धवचनम् अतीन्द्रिये[४२७]ऽन्यानवबुद्धे ऽर्थे न प्रमाणं, बुद्धवाक्यत्वात् क्षणिकादिवाक्यवद्[४२८]एव। तानि ह्य् अतीन्द्रिये ऽर्थे ऽप्रमाणान्य् एव। अयं चैक एव हेतुर् विरुद्धम् अर्थद्वयं न व्यभिचरतीतीदम् एवै[४२९]कवचनान्तविरुद्धाव्यभिचारिपदो[४३०]दाहरणम्। हेतुद्वयं तु नैकवचनान्तपदवाच्यम् इत्यनुमाने वर्णयिष्याम इति। न[४३१]च वाच्यं सत्यत्वम् अपि तावद् अयं हेतुः साधयतीति सिद्धो नः पक्ष इति। न हि वः सत्यतामात्रं साध्यं, श्रद्धेयार्थसत्यतायाः साध्यत्वात्। अत एवोक्तं श्रद्धेयार्थे ऽपि कल्पयेद् इति

na kevalaṃ dharmaviśeṣaviruddhaḥ, viruddhāvyabhicārī cāya hetur ity āha -- yathā ceti. śakyate hi vaktuṃ buddhavacanam atīndriye[427]'nyānavabuddhe 'rthe na pramāṇaṃ, buddhavākyatvāt kṣaṇikādivākyavad[428]eva. tāni hy atīndriye 'rthe 'pramāṇāny eva. ayaṃ caika eva hetur viruddham arthadvayaṃ na vyabhicaratītīdam evai[429]kavacanāntaviruddhāvyabhicāripado[430]dāharaṇam. hetudvayaṃ tu naikavacanāntapadavācyam ityanumāne varṇayiṣyāma iti. na[431]ca vācyaṃ satyatvam api tāvad ayaṃ hetuḥ sādhayatīti siddho naḥ pakṣa iti. na hi vaḥ satyatāmātraṃ sādhyaṃ, śraddheyārthasatyatāyāḥ sādhyatvāt. ata evoktaṃ śraddheyārthe 'pi kalpayed iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अयम् अश्रद्धेये सत्यतां श्रद्धेये चासत्यतां साधयन् नेष्टसाधनाय वः प्रभवति। अस्माकम् एव तु श्रद्धेये सिसाधयिष[४३२]ताम् असत्यतां बुद्धवचसः साधयन्न् अयं हेतुर् अनुगुण इत्यभिप्रायेणाह -- अश्रद्धेयेति। विशेषविरुद्धताम् एव पूर्वोक्तां विवृणोति -- पूर्वेति। दृष्टान्तानुसारेण हि हेतुर् गमको भवति। तत्र वः पूर्वज्ञानानुवादिता दृष्टेति तद् व्यभिचारात् श्रद्धेयार्थस्यापि बुद्धवचसः १,१२९ पूर्वज्ञानानुवादित्वम् एवायं साधयेत्। स्वातन्त्र्यं तु प्रमाणताया विशेषं विरुन्ध्याद् इति

tad ayam aśraddheye satyatāṃ śraddheye cāsatyatāṃ sādhayan neṣṭasādhanāya vaḥ prabhavati. asmākam eva tu śraddheye sisādhayiṣa[432]tām asatyatāṃ buddhavacasaḥ sādhayann ayaṃ hetur anuguṇa ityabhiprāyeṇāha -- aśraddheyeti. viśeṣaviruddhatām eva pūrvoktāṃ vivṛṇoti -- pūrveti. dṛṣṭāntānusāreṇa hi hetur gamako bhavati. tatra vaḥ pūrvajñānānuvāditā dṛṣṭeti tad vyabhicārāt śraddheyārthasyāpi buddhavacasaḥ 1,129 pūrvajñānānuvāditvam evāyaṃ sādhayet. svātantryaṃ tu pramāṇatāyā viśeṣaṃ virundhyād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च य एव कश्चिद् वेदबाह्यः पाषण्डो ऽनेन हेतुना पौरुषेयागमानां सत्यत्वं सिसाधयिषति, तस्यैव सप्रतिसाधनो ऽयम् अन्योन्यदृष्टान्तोपदर्शनेन हेतुर् भवतीत्य् आह -- अपि चेति। बुद्धवचनम् अतीन्द्रियार्थं मिथ्या, अलौकिकार्थत्वे सति पुंवाक्यत्वाद् दिगम्बरागमवत्। सो ऽपि तत एव मिथ्या, बुद्धागमवद् इत्य् अन्योन्यसपक्षतेति

api ca ya eva kaścid vedabāhyaḥ pāṣaṇḍo 'nena hetunā pauruṣeyāgamānāṃ satyatvaṃ sisādhayiṣati, tasyaiva sapratisādhano 'yam anyonyadṛṣṭāntopadarśanena hetur bhavatīty āha -- api ceti. buddhavacanam atīndriyārthaṃ mithyā, alaukikārthatve sati puṃvākyatvād digambarāgamavat. so 'pi tata eva mithyā, buddhāgamavad ity anyonyasapakṣateti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविशेषितेनैव वा पुंवाक्यत्वेन हेतुना धर्माधर्मातिरिक्ते ऽर्थे प्रामाण्यं प्रसज्यत इत्य् आह धर्मेति। अत्र च धर्माधर्मयोः प्रामाण्याभाव एव साध्यः। नातिरिक्तार्थे प्रामाण्यं, तस्य सिद्धत्वाद् इति। यद् अपि क्षणिकादिवाक्यं दृष्टान्ततयोक्तं, तद् अपि सांख्यादिषु प्रतिपक्षिषु जीवत्सु साध्यविकलम् इत्य् आह -- सांख्यादिष्व् इति। सर्वनित्यत्ववादिनो हि सांख्याः। ते यावन् न निर्जिताः, तावत् कथं क्षणभङ्गवाक्यं सत्यतयोपन्यस्यते। यथा चेदम् असत्, तथा शब्दाधिकरणे वक्ष्याम इति

aviśeṣitenaiva vā puṃvākyatvena hetunā dharmādharmātirikte 'rthe prāmāṇyaṃ prasajyata ity āha dharmeti. atra ca dharmādharmayoḥ prāmāṇyābhāva eva sādhyaḥ. nātiriktārthe prāmāṇyaṃ, tasya siddhatvād iti. yad api kṣaṇikādivākyaṃ dṛṣṭāntatayoktaṃ, tad api sāṃkhyādiṣu pratipakṣiṣu jīvatsu sādhyavikalam ity āha -- sāṃkhyādiṣv iti. sarvanityatvavādino hi sāṃkhyāḥ. te yāvan na nirjitāḥ, tāvat kathaṃ kṣaṇabhaṅgavākyaṃ satyatayopanyasyate. yathā cedam asat, tathā śabdādhikaraṇe vakṣyāma iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलौकिकार्थवादिता वा पुंवाक्यत्वविशेषिता सत्यत्वानुमानं प्रतिहन्ति परस्परागमदृष्टान्तेनैवेत्य् आह -- अलौकिकेति। विशेषणविशेष्यभावव्यत्य[४३३]यो ऽतिरेक इति

alaukikārthavāditā vā puṃvākyatvaviśeṣitā satyatvānumānaṃ pratihanti parasparāgamadṛṣṭāntenaivety āha -- alaukiketi. viśeṣaṇaviśeṣyabhāvavyatya[433]yo 'tireka iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिहेतुप्रसङ्गेनेदानीं यद् अपि सर्वज्ञप्रसाधनार्थं परैर् अनुमानम् उक्तं सर्वज्ञो १,१३० ऽस्मीति बुद्धेन यद् उक्तं सत्यम् एव तत् तदुक्तत्वाद् यथा ज्योतिरुष्णमापो द्रवा इति, तद् अपि प्रतिहेतुविरुद्धम् इति सर्वज्ञदूषणम् एवोपसङ्क्रम्याह -- वदेद् इति। यो वादी पूर्वम् असङ्गत एवागत्यैवम्भूतं वक्ष्यमाणं यद् वदति तस्यापि एष वक्ष्यमाण एव भवदुक्तहेतुसदृशो भवन्तं प्रति मुक्तसंशयं हेतुर् भवति। प्रथमसङ्गतिर् अनैकान्तिकाशङ्कानिराकरणार्था। चिरसङ्गतो हि कदाचिन्मिथ्या भाषते इति

pratihetuprasaṅgenedānīṃ yad api sarvajñaprasādhanārthaṃ parair anumānam uktaṃ sarvajño 1,130 'smīti buddhena yad uktaṃ satyam eva tat taduktatvād yathā jyotiruṣṇamāpo dravā iti, tad api pratihetuviruddham iti sarvajñadūṣaṇam evopasaṅkramyāha -- vaded iti. yo vādī pūrvam asaṅgata evāgatyaivambhūtaṃ vakṣyamāṇaṃ yad vadati tasyāpi eṣa vakṣyamāṇa eva bhavaduktahetusadṛśo bhavantaṃ prati muktasaṃśayaṃ hetur bhavati. prathamasaṅgatir anaikāntikāśaṅkānirākaraṇārthā. cirasaṅgato hi kadācinmithyā bhāṣate iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिहेतुम् एव प्रयोगेण दर्शयति -- बुद्धादीनाम् इति

pratihetum eva prayogeṇa darśayati -- buddhādīnām iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं पुनर् अयं मुक्तसंशयः, अत आह -- प्रत्यक्षम् इति। बुद्धो ऽसर्वज्ञ इति वचसो मदुक्तत्वं प्रत्यक्षसिद्धम् असन्दिग्धम् एव। दृष्टान्ते चाग्न्युष्णत्वादिवाक्ये तत् प्रत्यक्षसिद्धम् एवेति सूक्तम् असंशयम् इति। सर्वज्ञो ऽस्मीति वचनं बुद्धोक्तं न वेति न निश्चेतुं शक्यम्। न खल्व् एतावद् अत्युद्धतानृतं प्रेक्षापूर्वकारी भाषत इति सम्भावयामः। सेयम् अस्य वचसो दृष्टान्तानां च क्षणिकादिवाक्यानां बुद्धोक्तता नासाधिता सिध्यतीति बौद्धेन साध्येत्य् आह -- त्वया साध्येति। किम् अतो यद्य् एवम् अत आह -- तेनेति। अयम् अभिप्रायः -- नानयोर् हेत्वोस् तुल्यतया संशयहेतुत्वम्। किन् तु अस्मदीयो हेतुः स्वयं सिद्धः, प्रसिद्धव्याप्तिकश् च, दृष्टान्तश् च न हेतुविकल इति सिद्धो नः पक्षः। तव तु सन्दिग्धासिद्धो हेतुः, दृष्टान्तश् च सन्दिह्यमानहेतुसद्भाव इत्यप्रसिद्धाङ्गकम् अनुमानं न साध्यसिद्धये प्रभवतीत्य् अयम् आवयोर् विशेषः सम्पद्यत इति

kathaṃ punar ayaṃ muktasaṃśayaḥ, ata āha -- pratyakṣam iti. buddho 'sarvajña iti vacaso maduktatvaṃ pratyakṣasiddham asandigdham eva. dṛṣṭānte cāgnyuṣṇatvādivākye tat pratyakṣasiddham eveti sūktam asaṃśayam iti. sarvajño 'smīti vacanaṃ buddhoktaṃ na veti na niścetuṃ śakyam. na khalv etāvad atyuddhatānṛtaṃ prekṣāpūrvakārī bhāṣata iti sambhāvayāmaḥ. seyam asya vacaso dṛṣṭāntānāṃ ca kṣaṇikādivākyānāṃ buddhoktatā nāsādhitā sidhyatīti bauddhena sādhyety āha -- tvayā sādhyeti. kim ato yady evam ata āha -- teneti. ayam abhiprāyaḥ -- nānayor hetvos tulyatayā saṃśayahetutvam. kin tu asmadīyo hetuḥ svayaṃ siddhaḥ, prasiddhavyāptikaś ca, dṛṣṭāntaś ca na hetuvikala iti siddho naḥ pakṣaḥ. tava tu sandigdhāsiddho hetuḥ, dṛṣṭāntaś ca sandihyamānahetusadbhāva ityaprasiddhāṅgakam anumānaṃ na sādhyasiddhaye prabhavatīty ayam āvayor viśeṣaḥ sampadyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.