वेदाभ्यासेन सततं सत्येन तपसैव च । अद्रोहेण च भूतानां जातिं स्मरति पौर्विकीम् ॥ इति। तत्रैतत् स्यात्। अन्यार्थत्वा[४५५]वधृतवेदाभ्यासादिसमभिव्याहारात् पर्णमय्यादिफलार्थवादवदर्थवाद एवायं न फलकल्पनायै प्रभवति। तथा हि -- वेदाभ्यासस् तावद् धारणार्थ एव, प्रत्यक्षं हि गुण्यमानं न भ्रश्यतीति। यो ऽपि च अहरहः स्वाध्यायो ऽध्येतव्यः इति विशिष्टेतिकर्तव्यतायुक्तो ब्रह्मयज्ञविधिः, सो ऽपि यावज्जीवदर्शपूर्णमासाग्निहोत्रादिविधिवदुपात्तदुरितक्षयाकरणनिमित्तप्रत्यवायपरिहारप्रयोजन एवेति नासमीहितफलान्तरसम्बन्धम् अनुभवति। सत्यम् अपि शब्दार्थ[४५६]भेदभिन्नं स्वर्गादिमहाफलार्थम् अवगतम् एवेति न फलान्तरेण सम्बध्यते। तपांस्य् अपि नानाविधैनोनिब[४५७]र्हणार्थानि स्वर्गादिश्रेयो[४५८]न्तरार्थानि च चान्द्रायणादीन्य् अवधारितानीत्यनपेक्षाण्य् एवेति न जातिस्मरणफलकानि भवन्ति। अद्रोहो ऽप्य् अहिंसा भूतानां तत्तत्कालभेदेन फलार्थ एव विहितः। यदि व्रतं यदि निषेधः कस्य जातिस्मृतिः फलं भवेत्। तस्माद् वेदाभ्यासादी[४५९]नाम् अर्थवाद एव फलश्रुतिर् न फलकल्पनायां प्रमाणम् इति। तन् न। प्रत्येकं हि वेदाभ्यासादीनां फलान्तरम् अवगतं न समुच्चितानाम्। इह तु क्रय इवारुणादीनां सत्यादीनाम् एकत्र फल उपादीयमानानां साहित्यं विवक्षितम् इति न समुदितानां फलान्तरसम्बन्धो १,१३८ नोपपद्यते। अत एव समुच्चयवचनम् उपपन्नं भवति। स्याद् एतत् -- एकेन स्मर्यमाणा वेदाः कृतकाशङ्कां जनयेयुर् इति। तन् न, अनेकेषाम् अपि तथाविधातिशयभाजामृषीणां भृग्वङ्गिरःप्रभृतीनां परस्परसंवादाशङ्कानिवृत्तेः। न चैवं वेदार्थे प्रसङ्गः, तस्यातीन्द्रियस्य भवान्तरे ऽप्य् अननुभूतस्य स्मृत्यनुपपत्तेः। स्याद् एतत् -- भवान्तरानुभूतस्मृतौ जन्मान्तरे कृतकर्माण इह फलं लभमाना अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् एव कर्मफलसम्बन्धं जानीयुः। अतश् चोदनैकप्रमाणता व्याहन्येतेति। तद् अयुक्तम्। अनादौ खलु संसारे विपरिवर्तमानानाम् अनन्तानि कर्मिणां कर्माणि। तत्र जातिस्मरो ऽपि नैतावद् विवेक्तुं शक्तो ऽमुष्य नामेदं कर्मणः फलम् इति। न चावश्यमानन्तरभवानुष्ठितकर्मफलोपभोग एव संसारिणां, नानाजन्मसञ्चितेषु शुभाशुभफलेष्व् आनन्त्याद् अनवधृतपरिमाणेषु दुरधिगमः कर्मफलसम्बन्धविवेकः। तस्मान्नागमस्मरणे कश्चिद् विरोधो दृश्यत इति किं तन्निराकरणेन। अत्रोच्यते -- यदि नामेतिहासपुराणप्रामाण्याश्रयणेनायोनिजदेहा एव कृतादियुगभेदेषु केचिदृषयः स्मरन्ति वेदान् इति सङ्गिरन्ते। तद् अस्तु। नैवम् अपि नः काचित् सिद्धान्तहानिः। एकस्य कस्यचित् स्मरणम् एवास्माभिर् निरस्यते, तद् धि कृत्रिमत्वम् एवापादयतीति। अत एव वक्ष्यति -- एकस्य प्रतिभानम् इति। इहापि चास्येत्य् एकवचनेनैकस्यैव स्मरणं निराकरोति। बहवो ऽप्य् अयोनिजदेहाः स्मर्तार इति दुष्प्रतिपादम् एव। न खल्व् अयोनिजं नाम नराणां शरीरं सम्भवति, स्वभावनियमाविसंवादात्। विसंवादे वा सकलदृष्टादृष्टव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात्। योनिजदे[४६०]हास् तु सातिशया अपि साङ्गांश् चतुरो वेदान् स्मरन्तीति। नैवं सम्भावयामः, जन्मजरामरणवेदनापरिभवो हि महान् संस्कारनाशनिदानम् इति कथं महानयं ग्रन्थसन्दर्भो मात्रयाप्य् अन्यूनानतिरिक्तः केनचित् स्मर्येत। किञ्चिद् एव भवान्तरीयकम् अपि केचित् स्मरन्ते दृश्यन्ते इति यथादर्शनम् अस्तु जातिस्मरः, कल्प्यतां वा मानवानुमितजातिस्मरश्रुत्यन्यथानुपपत्तिबलाद् विशिष्टो योनिजविग्रहपरिग्रहो भृग्वादीनाम् ऋषीणां स्वर्गकामश्रुत्यन्यथानुपपत्तिकल्पितासाधारणातिशयदेहेन्द्रियादिपरिग्रहवत्। शास्त्रस्था हि वयं यथाशास्त्रम् आश्र[४६१]यामहे। न च शास्त्रसामर्थ्यादायातो ऽतिशयो ऽनुमानेन निराकर्तुं शक्यते आगमविरोधाद् एव। जन्मान्तरानुभूतं च न स्मर्यते इति १,१३९ त्व् अतीन्द्रियार्थाभिप्रायम् एव तद् अस्तु। सर्वथा सिद्धम् इदम् एकस्यागमस्मृतिकल्पना न साधीयसीति
vedābhyāsena satataṃ satyena tapasaiva ca | adroheṇa ca bhūtānāṃ jātiṃ smarati paurvikīm || iti. tatraitat syāt. anyārthatvā[455]vadhṛtavedābhyāsādisamabhivyāhārāt parṇamayyādiphalārthavādavadarthavāda evāyaṃ na phalakalpanāyai prabhavati. tathā hi -- vedābhyāsas tāvad dhāraṇārtha eva, pratyakṣaṃ hi guṇyamānaṃ na bhraśyatīti. yo 'pi ca aharahaḥ svādhyāyo 'dhyetavyaḥ iti viśiṣṭetikartavyatāyukto brahmayajñavidhiḥ, so 'pi yāvajjīvadarśapūrṇamāsāgnihotrādividhivadupāttaduritakṣayākaraṇanimittapratyavāyaparihāraprayojana eveti nāsamīhitaphalāntarasambandham anubhavati. satyam api śabdārtha[456]bhedabhinnaṃ svargādimahāphalārtham avagatam eveti na phalāntareṇa sambadhyate. tapāṃsy api nānāvidhainoniba[457]rhaṇārthāni svargādiśreyo[458]ntarārthāni ca cāndrāyaṇādīny avadhāritānītyanapekṣāṇy eveti na jātismaraṇaphalakāni bhavanti. adroho 'py ahiṃsā bhūtānāṃ tattatkālabhedena phalārtha eva vihitaḥ. yadi vrataṃ yadi niṣedhaḥ kasya jātismṛtiḥ phalaṃ bhavet. tasmād vedābhyāsādī[459]nām arthavāda eva phalaśrutir na phalakalpanāyāṃ pramāṇam iti. tan na. pratyekaṃ hi vedābhyāsādīnāṃ phalāntaram avagataṃ na samuccitānām. iha tu kraya ivāruṇādīnāṃ satyādīnām ekatra phala upādīyamānānāṃ sāhityaṃ vivakṣitam iti na samuditānāṃ phalāntarasambandho 1,138 nopapadyate. ata eva samuccayavacanam upapannaṃ bhavati. syād etat -- ekena smaryamāṇā vedāḥ kṛtakāśaṅkāṃ janayeyur iti. tan na, anekeṣām api tathāvidhātiśayabhājāmṛṣīṇāṃ bhṛgvaṅgiraḥprabhṛtīnāṃ parasparasaṃvādāśaṅkānivṛtteḥ. na caivaṃ vedārthe prasaṅgaḥ, tasyātīndriyasya bhavāntare 'py ananubhūtasya smṛtyanupapatteḥ. syād etat -- bhavāntarānubhūtasmṛtau janmāntare kṛtakarmāṇa iha phalaṃ labhamānā anvayavyatirekābhyām eva karmaphalasambandhaṃ jānīyuḥ. ataś codanaikapramāṇatā vyāhanyeteti. tad ayuktam. anādau khalu saṃsāre viparivartamānānām anantāni karmiṇāṃ karmāṇi. tatra jātismaro 'pi naitāvad vivektuṃ śakto 'muṣya nāmedaṃ karmaṇaḥ phalam iti. na cāvaśyamānantarabhavānuṣṭhitakarmaphalopabhoga eva saṃsāriṇāṃ, nānājanmasañciteṣu śubhāśubhaphaleṣv ānantyād anavadhṛtaparimāṇeṣu duradhigamaḥ karmaphalasambandhavivekaḥ. tasmānnāgamasmaraṇe kaścid virodho dṛśyata iti kiṃ tannirākaraṇena. atrocyate -- yadi nāmetihāsapurāṇaprāmāṇyāśrayaṇenāyonijadehā eva kṛtādiyugabhedeṣu kecidṛṣayaḥ smaranti vedān iti saṅgirante. tad astu. naivam api naḥ kācit siddhāntahāniḥ. ekasya kasyacit smaraṇam evāsmābhir nirasyate, tad dhi kṛtrimatvam evāpādayatīti. ata eva vakṣyati -- ekasya pratibhānam iti. ihāpi cāsyety ekavacanenaikasyaiva smaraṇaṃ nirākaroti. bahavo 'py ayonijadehāḥ smartāra iti duṣpratipādam eva. na khalv ayonijaṃ nāma narāṇāṃ śarīraṃ sambhavati, svabhāvaniyamāvisaṃvādāt. visaṃvāde vā sakaladṛṣṭādṛṣṭavyavahārocchedaprasaṅgāt. yonijade[460]hās tu sātiśayā api sāṅgāṃś caturo vedān smarantīti. naivaṃ sambhāvayāmaḥ, janmajarāmaraṇavedanāparibhavo hi mahān saṃskāranāśanidānam iti kathaṃ mahānayaṃ granthasandarbho mātrayāpy anyūnānatiriktaḥ kenacit smaryeta. kiñcid eva bhavāntarīyakam api kecit smarante dṛśyante iti yathādarśanam astu jātismaraḥ, kalpyatāṃ vā mānavānumitajātismaraśrutyanyathānupapattibalād viśiṣṭo yonijavigrahaparigraho bhṛgvādīnām ṛṣīṇāṃ svargakāmaśrutyanyathānupapattikalpitāsādhāraṇātiśayadehendriyādiparigrahavat. śāstrasthā hi vayaṃ yathāśāstram āśra[461]yāmahe. na ca śāstrasāmarthyādāyāto 'tiśayo 'numānena nirākartuṃ śakyate āgamavirodhād eva. janmāntarānubhūtaṃ ca na smaryate iti 1,139 tv atīndriyārthābhiprāyam eva tad astu. sarvathā siddham idam ekasyāgamasmṛtikalpanā na sādhīyasīti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.