एवम् आक्षिप्तं भाष्यं समादधाति -- वक्तृधीर् इति। अयम् अभिप्रायः -- द्विविधो हि वक्ता आप्तो ऽनाप्तश् च। तत्र य एवम् अवधारितो भवति १,१४६ नायम् अन्यथाज्ञातम् अन्यथा वदति आप्त इति यावत्, तद्वाक्याद् एवं वेदेति वक्तृधीर् अवगम्यते। अन्यत्र त्व् अनाप्तवाक्ये विप्लुतिर् इति विप्लवत इत्यादिनोक्तम्। तत्रेदम् उक्तं[४८०]भवति -- यदा तावदाप्तवाक्याद् अनाशङ्कम् एव ज्ञानं जातं व्यवहारश् च प्रवृत्तः न च विसंवादो दृष्टः, तदा कल्याणम् एव। जाताशङ्कस्यापि वक्तुर् आप्तत्वम् अनुस्मृत्य[४८१]तज्ज्ञानपुरस्सरम् एवार्थे निश्चयो जायते। आप्तस्य च भ्रमो न तावद् आशङ्क्यते। स हि सुनिपुणो न तावत् प्रायशो भ्राम्यति। न चासम्यग्विदिते तस्यैतावती चेष्टा भवति यद् असौ परप्रतिपत्तये वाक्यं प्रणयति। तथापि वा संशयानस्य तत्परिप्रश्नाद् एव तत्प्रमाणनिश्चयो भवति। स एव निर्बध्यपृष्टो यदि त्रिचतुरज्ञानम् आत्मन उपदिशति, तावतैव स्वप्रमाणवदनाशङ्क्यव्यवहारसिद्धिः। विप्लवश् चानाप्तवाक्याद् विविधो व्याख्यात एवेति। एवं तावद् ज्ञानप्रत्ययविप्लवौ विषयव्यवस्थया व्याख्यातौ। इदानीं भाष्यतात्पर्यं दर्शयति -- तेनेति। यत् तावद् वाक्यत्वम् अतथाभूतत्वे हेतुतयोक्तं तस्यानेनाप्रयोजकत्वम् उच्यते। आप्तवाक्येषु हि गुणनिराकृतदोषेषूत्सर्गेण सत्यत्वं दृष्टम्। अत एव हि तज्ज्ञानानुसार्यर्थनिश्चयो भवति। इतरथा तस्यापि मिथ्यात्वं भवेत्। अनाप्तवाक्येषु तु तद्दोषाद् अपवादाद् अप्रामाण्यम्। एवं च स्वाभाविकसम्यक्परिच्छेदशक्तिर् अत्र वचसश् शब्दस्योच्यते। मिथ्यात्वं चौपाधिकं न वाक्यत्वेन प्रयुज्यते परप्रयुक्तव्याप्त्युपजीवि हि तत्, निषिद्धत्वप्रयुक्त इवाधर्मत्वे हिंसात्वम् इति
evam ākṣiptaṃ bhāṣyaṃ samādadhāti -- vaktṛdhīr iti. ayam abhiprāyaḥ -- dvividho hi vaktā āpto 'nāptaś ca. tatra ya evam avadhārito bhavati 1,146 nāyam anyathājñātam anyathā vadati āpta iti yāvat, tadvākyād evaṃ vedeti vaktṛdhīr avagamyate. anyatra tv anāptavākye viplutir iti viplavata ityādinoktam. tatredam uktaṃ[480]bhavati -- yadā tāvadāptavākyād anāśaṅkam eva jñānaṃ jātaṃ vyavahāraś ca pravṛttaḥ na ca visaṃvādo dṛṣṭaḥ, tadā kalyāṇam eva. jātāśaṅkasyāpi vaktur āptatvam anusmṛtya[481]tajjñānapurassaram evārthe niścayo jāyate. āptasya ca bhramo na tāvad āśaṅkyate. sa hi sunipuṇo na tāvat prāyaśo bhrāmyati. na cāsamyagvidite tasyaitāvatī ceṣṭā bhavati yad asau parapratipattaye vākyaṃ praṇayati. tathāpi vā saṃśayānasya tatparipraśnād eva tatpramāṇaniścayo bhavati. sa eva nirbadhyapṛṣṭo yadi tricaturajñānam ātmana upadiśati, tāvataiva svapramāṇavadanāśaṅkyavyavahārasiddhiḥ. viplavaś cānāptavākyād vividho vyākhyāta eveti. evaṃ tāvad jñānapratyayaviplavau viṣayavyavasthayā vyākhyātau. idānīṃ bhāṣyatātparyaṃ darśayati -- teneti. yat tāvad vākyatvam atathābhūtatve hetutayoktaṃ tasyānenāprayojakatvam ucyate. āptavākyeṣu hi guṇanirākṛtadoṣeṣūtsargeṇa satyatvaṃ dṛṣṭam. ata eva hi tajjñānānusāryarthaniścayo bhavati. itarathā tasyāpi mithyātvaṃ bhavet. anāptavākyeṣu tu taddoṣād apavādād aprāmāṇyam. evaṃ ca svābhāvikasamyakparicchedaśaktir atra vacasaś śabdasyocyate. mithyātvaṃ caupādhikaṃ na vākyatvena prayujyate paraprayuktavyāptyupajīvi hi tat, niṣiddhatvaprayukta ivādharmatve hiṃsātvam iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.