स्वतो द्वयम् इति तावन् निराकरोति -- स्वत इति। कारणम् आह -- विरोधाद् इति। इदम् अत्राकूतं - यत् तावद् उक्तम् असतः शशविषाणाद् व्यावृत्तं साध्यत्वं घटे दृश्यमानं सत्तां गमयतीति। तद् अयुक्तम्। अभावविरोधात्। असन्निकृष्टार्थविषयं ह्य् अनुमानं, तत् कुतो मृदि योग्यानुपलम्भनिराकृतसद्भावविषयं घटं विषयीकरिष्यति। उपादाननियमस् तु शक्तिभेदाद् उपपन्न एव। किञ्चिद् एव हि मृत्तन्त्वादि कस्यचिद् एव घटादेर् उत्पादने शक्तं न सर्वं सर्वस्येति, यो यदर्थी स तदुपादत्त इति किं नोपपद्यते। यदि मतं न कार्यकारणान्तरालपतितां परां शक्तिम् ईक्षामह इति। न, शक्तिसिद्धिम् अर्थापत्तिग्रन्थे वक्ष्यामः। यत् तूक्तं विकारा एव शक्त्यात्मना सन्तस् तदुत्पत्तिशक्तिर् वोपादानेष्व् अस्तीति नावयोर् विशेष इति। तन् न। महानयं विशेषः यद् विकारसत्ताम् अभावो बाधते, शक्तिं तु सूक्ष्माम् अर्थापत्तिः साधयतीति। ते ऽपि हि शक्त्यात्मना सन्तो न योग्यानुपलब्ध्या निराकर्तुं शक्यन्त इति चेत्, केयं शक्त्यात्मता। यतस् ते ऽसन्तो ऽपि जनिष्यन्त इति चेत्। तद् इष्टम्। अनभिव्यक्तिर् इति चेद्, न। साक्षस्याप्य् आलोके ऽनुपलम्भात्। नन्व् आलोके ऽपि नावृतम् उपलभ्यते। किम् इदानीम् आवृतो मृदि घटः। सत्यम्। केन। न तावद् उपादानं कार्यम् आवृणोति, नित्यावरणप्रसङ्गात्। मृदाकार आवृणोतीति चेत्। को ऽयं मृदाकारः। यदि तज्जातिः, सोपरिष्टाद् अप्य् अनुवर्तत इति नित्यावृतिर् एव[२७६]प्राप्नोति। प्राच्यो मृत्पिण्डसन्निवेश इति चेत्। स वा किम् १,८३ उपरिष्टान् न भविष्यति, यन् न घटम् आवरिष्यति। हन्त सो ऽप्य् अनुत्पत्त्यविनाशधर्मासद्वादिभिर् इष्यत इत्य् अनिवार्यैव नित्यावृतिः। सूक्ष्माश् च मृदवयवसन्निवेशविशेषा न महान्तं घटम् आच्छादयितुम् उत्सहन्ते इति यत् किञ्चिद् एतत्। यत् तु त्रिभ्यो ऽपि कारणेभ्यः सदुत्पत्तौ किंकृतो विधानियम इति। शक्तिभेदकृत एव। किञ्चिद् एव तथा नाम शक्तं, यद् विकारभावम् अनुभवति। किञ्चित् तु बहिर् एव सत् तदुत्पत्तौ व्याप्रियते। स चायं शक्तिभेदः कार्यदर्शनसमधिगम्य एवेति नाप्रमाणकः। भेदाभेदौ तु न क्वचिद् आत्यन्तिकाव् इति नाप्रसङ्गातिप्रसङ्गौ। यत् तु पृष्टम् उपादाननिमित्तासमवायिनां का शक्तिर् इति। तदतिदूरम् अपभ्रष्टम्। शक्तिर् हि शक्तिर् एव, न कारणं, तद्वतो द्रव्यस्य कारणत्वात्। कारणवच् च कारणशक्तिर् अपि कार्यसिद्धिम् अनुधावतीति प्रमाणबलाद् उपपत्स्यते। कारकव्यापारानर्थक्यं च दुष्परिहरम् एव। अभिव्यक्त्यर्थो व्यापार इति। अत्र तूक्तो दोषः। अपि चाभिव्यक्तिसत्त्वे तुल्यम् आनर्थक्यम्। असत्त्वे च सर्वत्र प्रसङ्गः शक्यम् अनुमातुम्।[२७७]सर्वं हि विमतिपदं[२७८]कार्यम् असत्, कार्यत्वाद् अभिव्यक्तिवत्। कार्यं चाभूत्वा भवनात् तद्वद् एवाभूत्वा भवति, उपलब्धियोग्यत्वे सत्य् अनुपलम्भाद् अभिव्यक्तिवद् एव। यत् तु अभिव्यक्तौ प्रसङ्ग इत्य् उक्तम्। तद् अयुक्तम्। प्रत्यभिज्ञानं हि बलवदभूतप्रादुर्भावं घटस्य वारयति। विपरीतं च तत् सत्कार्यवादिनाम् इति किम् अनेनातिनिर्बन्धेन भ्रान्तभाषितेन। प्रकृते च विरोधात् कथं ह्य् एकज्ञानजात्यनुबन्धिनी प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे भविष्यतः, विरुद्धधर्मावेशस्य भेदनिबन्धनत्वात्। अतो यथा नैकस्याग्नेः शीतोष्णत्वम्, एवं न ज्ञानस्य प्रमाणत्वाप्रमाण[२७९]त्वम् इति। सो ऽयं प्रकृताप्रकृतगोचरे तन्त्रेण विरोधो व्याख्यातव्यः। प्रामाण्याप्रामाण्यात्मकद्वयं न स्वतः, स्वभावविरोधात्। कार्यकारणात्मकत्वं च द्वयं न स्वतः सिद्धं, कार्यसत्ताया अभावविरोधाद् इति। परतो[२८०]द्वयम् इति निराकरणार्थम् आह - परत इति। कारणम् आह -- निःस्वभावत्वम् इति। एवम् उभयपराधीनवादी वक्तव्यः -- किं खलु कारणोत्पन्न-गुणदोषावधारणात् प्राग् ज्ञानं न जायत एव, जातम् अपि वा[२८१]रूपान्तरेणावतिष्ठत इति। न तावज्ज्ञानं १,८४ जायते, संविद्धिरोधात्। जातं तु केनात्मनावस्थास्यते। न ह्य् एतद्राशिद्व-यातिरिक्तम् अस्ति राश्यन्तरं येनावतिष्ठेत। अन्यतरधर्मकम् एव तदुत्पन्नं प्रागनवधृततथाभावम् उपरिष्टाद् अवधार्यत इति चेद्। न। गुणावधारणाधीननिश्चयाभ्युपगमात्। तदवधारणाद् धि प्राङ् निश्चय एव नासीत्। कथं प्रामाण्यम् आसीद् इति शक्यते वक्तुम्। अथ पूर्वं[२८२]अपि निश्चिताकारम् एव ज्ञानं, किं गुणावधारणेन। दोषानाशङ्कमानस् तु तन्निराकरणार्थम् एव यतत इति युक्तम्।[२८३]एतच् च वक्ष्यत एवेति सूक्तं निःस्वभावत्वम् इति
svato dvayam iti tāvan nirākaroti -- svata iti. kāraṇam āha -- virodhād iti. idam atrākūtaṃ - yat tāvad uktam asataḥ śaśaviṣāṇād vyāvṛttaṃ sādhyatvaṃ ghaṭe dṛśyamānaṃ sattāṃ gamayatīti. tad ayuktam. abhāvavirodhāt. asannikṛṣṭārthaviṣayaṃ hy anumānaṃ, tat kuto mṛdi yogyānupalambhanirākṛtasadbhāvaviṣayaṃ ghaṭaṃ viṣayīkariṣyati. upādānaniyamas tu śaktibhedād upapanna eva. kiñcid eva hi mṛttantvādi kasyacid eva ghaṭāder utpādane śaktaṃ na sarvaṃ sarvasyeti, yo yadarthī sa tadupādatta iti kiṃ nopapadyate. yadi mataṃ na kāryakāraṇāntarālapatitāṃ parāṃ śaktim īkṣāmaha iti. na, śaktisiddhim arthāpattigranthe vakṣyāmaḥ. yat tūktaṃ vikārā eva śaktyātmanā santas tadutpattiśaktir vopādāneṣv astīti nāvayor viśeṣa iti. tan na. mahānayaṃ viśeṣaḥ yad vikārasattām abhāvo bādhate, śaktiṃ tu sūkṣmām arthāpattiḥ sādhayatīti. te 'pi hi śaktyātmanā santo na yogyānupalabdhyā nirākartuṃ śakyanta iti cet, keyaṃ śaktyātmatā. yatas te 'santo 'pi janiṣyanta iti cet. tad iṣṭam. anabhivyaktir iti ced, na. sākṣasyāpy āloke 'nupalambhāt. nanv āloke 'pi nāvṛtam upalabhyate. kim idānīm āvṛto mṛdi ghaṭaḥ. satyam. kena. na tāvad upādānaṃ kāryam āvṛṇoti, nityāvaraṇaprasaṅgāt. mṛdākāra āvṛṇotīti cet. ko 'yaṃ mṛdākāraḥ. yadi tajjātiḥ, sopariṣṭād apy anuvartata iti nityāvṛtir eva[276]prāpnoti. prācyo mṛtpiṇḍasanniveśa iti cet. sa vā kim 1,83 upariṣṭān na bhaviṣyati, yan na ghaṭam āvariṣyati. hanta so 'py anutpattyavināśadharmāsadvādibhir iṣyata ity anivāryaiva nityāvṛtiḥ. sūkṣmāś ca mṛdavayavasanniveśaviśeṣā na mahāntaṃ ghaṭam ācchādayitum utsahante iti yat kiñcid etat. yat tu tribhyo 'pi kāraṇebhyaḥ sadutpattau kiṃkṛto vidhāniyama iti. śaktibhedakṛta eva. kiñcid eva tathā nāma śaktaṃ, yad vikārabhāvam anubhavati. kiñcit tu bahir eva sat tadutpattau vyāpriyate. sa cāyaṃ śaktibhedaḥ kāryadarśanasamadhigamya eveti nāpramāṇakaḥ. bhedābhedau tu na kvacid ātyantikāv iti nāprasaṅgātiprasaṅgau. yat tu pṛṣṭam upādānanimittāsamavāyināṃ kā śaktir iti. tadatidūram apabhraṣṭam. śaktir hi śaktir eva, na kāraṇaṃ, tadvato dravyasya kāraṇatvāt. kāraṇavac ca kāraṇaśaktir api kāryasiddhim anudhāvatīti pramāṇabalād upapatsyate. kārakavyāpārānarthakyaṃ ca duṣpariharam eva. abhivyaktyartho vyāpāra iti. atra tūkto doṣaḥ. api cābhivyaktisattve tulyam ānarthakyam. asattve ca sarvatra prasaṅgaḥ śakyam anumātum.[277]sarvaṃ hi vimatipadaṃ[278]kāryam asat, kāryatvād abhivyaktivat. kāryaṃ cābhūtvā bhavanāt tadvad evābhūtvā bhavati, upalabdhiyogyatve saty anupalambhād abhivyaktivad eva. yat tu abhivyaktau prasaṅga ity uktam. tad ayuktam. pratyabhijñānaṃ hi balavadabhūtaprādurbhāvaṃ ghaṭasya vārayati. viparītaṃ ca tat satkāryavādinām iti kim anenātinirbandhena bhrāntabhāṣitena. prakṛte ca virodhāt kathaṃ hy ekajñānajātyanubandhinī pramāṇatvāpramāṇatve bhaviṣyataḥ, viruddhadharmāveśasya bhedanibandhanatvāt. ato yathā naikasyāgneḥ śītoṣṇatvam, evaṃ na jñānasya pramāṇatvāpramāṇa[279]tvam iti. so 'yaṃ prakṛtāprakṛtagocare tantreṇa virodho vyākhyātavyaḥ. prāmāṇyāprāmāṇyātmakadvayaṃ na svataḥ, svabhāvavirodhāt. kāryakāraṇātmakatvaṃ ca dvayaṃ na svataḥ siddhaṃ, kāryasattāyā abhāvavirodhād iti. parato[280]dvayam iti nirākaraṇārtham āha - parata iti. kāraṇam āha -- niḥsvabhāvatvam iti. evam ubhayaparādhīnavādī vaktavyaḥ -- kiṃ khalu kāraṇotpanna-guṇadoṣāvadhāraṇāt prāg jñānaṃ na jāyata eva, jātam api vā[281]rūpāntareṇāvatiṣṭhata iti. na tāvajjñānaṃ 1,84 jāyate, saṃviddhirodhāt. jātaṃ tu kenātmanāvasthāsyate. na hy etadrāśidva-yātiriktam asti rāśyantaraṃ yenāvatiṣṭheta. anyataradharmakam eva tadutpannaṃ prāganavadhṛtatathābhāvam upariṣṭād avadhāryata iti ced. na. guṇāvadhāraṇādhīnaniścayābhyupagamāt. tadavadhāraṇād dhi prāṅ niścaya eva nāsīt. kathaṃ prāmāṇyam āsīd iti śakyate vaktum. atha pūrvaṃ[282]api niścitākāram eva jñānaṃ, kiṃ guṇāvadhāraṇena. doṣānāśaṅkamānas tu tannirākaraṇārtham eva yatata iti yuktam.[283]etac ca vakṣyata eveti sūktaṃ niḥsvabhāvatvam iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.