एवं तावत् परतः प्रामाण्येन कृतः पूर्वपक्षः। सिद्धान्तम् इदानीम् आरभते -- स्वत इति। कारणम् आह -- न हीति। अयम् अभिप्रायः -- न तावद् गुणज्ञानात् संवादज्ञानाद् वा प्राग् ज्ञानं न जायत एव। नवोत्पन्नम् अपि संशयात्मकम् अवभासते। न हि स्याद् वा घटो न वेति इन्द्रियसन्निकृष्टं घटं बुध्यामहे, अपि तर्हि घट एवायम् इति निश्चयात्मकम् एव ज्ञानम् उत्पद्यते। अत एव ज्ञानोत्पत्तेर् अनन्तरम् एव सर्वप्रमातॄणां व्यवहारप्रवृत्तिर् उपलभ्यते। भ्रान्तिसंविदितरजतो ऽपि हि सम्यग्रजतबोध इवार्थक्रियायै घटमानो दृश्यते। तद् अस्य संशयानस्य नोपपन्नम्। अतो जातो[३००]निश्चयः। किम्[३०१]अन्यत् प्रामाण्यं भविष्यति। सत्य् अपि संवादे गुणज्ञाने वा तावद् एव प्रामाण्यस्य तत्त्वं नाधिकं किञ्चिद् इति किं नस् तदुपेक्षणेन। तादृशस्यैव व्यभिचाराद् अस्ति परापेक्षेति चेद्, न। एवम् अपि ज्ञानस्यानपेक्षत्वाद्, विप्रलब्धपूर्वस्यापि निरपेक्षम् एव निश्चयात्मकं ज्ञानम् उत्पद्यते। प्रमाता तु विप्रलम्भकबुद्धिसादृश्यात् तथात्वम् आशङ्कते। साशङ्कस्यापि न प्रामाण्यशक्तिर् अवसीदति, पूर्ववत् प्रमेयपरिच्छेदात्। प्रमातुस् तु आशङ्का दोषदर्शनप्रभ[३०२]वा। तद् असौ तद्भावाभावयोर् अन्यतरनिश्चये निवर्तते, न संवादज्ञानम् अपेक्षते। सत्य् एव हि घटज्ञाने जाताशङ्कः किं घटज्ञानान्तरेण करिष्यति। न ह्य् अस्यास् तन्निवर्तकं, तस्मिन् सत्य् एव भावात्। अतः स्वाभाविकम् एव सर्वसंविदां निश्चयात्मकत्वम्। आशङ्का तु यदि नाम जातु जायते, एवम् अपि तन्निराकरणार्थम् अपवादसद्भावाभावाव् अनुसर्तव्यौ, न संवादगुणज्ञाने। तदु[३०३]पेक्षायां हि प्रामाण्यम् एव नावतिष्ठेत। गुणसंवादज्ञानयोर् अप्य् एवम् एव, सापेक्षत्वेन प्रथमज्ञाने प्रामाण्यशक्त्याधाना[३०४]शक्तेर् अप्य्[३०५]अनवस्थापाताद् इत्य् एतत् परस्तात् प्रपञ्चयिष्यत इति। एवं तावत् प्रकृताभिप्रायो व्याख्यातः। अपि १,९० च सर्वभावानाम् एव स्वकार्यजननशक्तिर् असती नान्येन क्रियेत। अभिव्यक्तिमात्रकरणात्। नन्व् आतुरस्य रोगापहृतशक्तेर् असत्य् एव भोजनादिशक्तिर् भेषजभेदैर् आधीयते। मैवम्। तिरोहिताभिव्यक्तेः। इतरथा पूर्वशक्तिविनाशापूर्वोत्पादधर्मिकल्पनाभिर् अतिगौरवं भवेत्। अत एव नष्टशक्तीनां भेषजभेदैर् अपि न प्रतीकारः। असती तु शक्तिस् तेषाम् अपि जन्येतैव, अविशेषात्। अतः सर्वे भावाः स्वहेतुभ्यः शक्तिमन्तो जाता एव कुतश्चिदागन्तुकाद् धेतोस् तिरोहितशक्तयः सामग्रीविशेषैर् अभिव्यक्तशक्तयः कार्यम् आरभन्ते। न चैवं ज्ञाने ऽप्य् अभिव्यक्त्यपेक्षा सम्भवति, अर्थावग्रहाद्, रूपान्तरेण ज्ञानस्यानिरूपणाद् उत्पत्ताव् एवा[३०६]र्थपरिच्छित्तेर् अवश्यम्भावाद् इति
evaṃ tāvat parataḥ prāmāṇyena kṛtaḥ pūrvapakṣaḥ. siddhāntam idānīm ārabhate -- svata iti. kāraṇam āha -- na hīti. ayam abhiprāyaḥ -- na tāvad guṇajñānāt saṃvādajñānād vā prāg jñānaṃ na jāyata eva. navotpannam api saṃśayātmakam avabhāsate. na hi syād vā ghaṭo na veti indriyasannikṛṣṭaṃ ghaṭaṃ budhyāmahe, api tarhi ghaṭa evāyam iti niścayātmakam eva jñānam utpadyate. ata eva jñānotpatter anantaram eva sarvapramātṝṇāṃ vyavahārapravṛttir upalabhyate. bhrāntisaṃviditarajato 'pi hi samyagrajatabodha ivārthakriyāyai ghaṭamāno dṛśyate. tad asya saṃśayānasya nopapannam. ato jāto[300]niścayaḥ. kim[301]anyat prāmāṇyaṃ bhaviṣyati. saty api saṃvāde guṇajñāne vā tāvad eva prāmāṇyasya tattvaṃ nādhikaṃ kiñcid iti kiṃ nas tadupekṣaṇena. tādṛśasyaiva vyabhicārād asti parāpekṣeti ced, na. evam api jñānasyānapekṣatvād, vipralabdhapūrvasyāpi nirapekṣam eva niścayātmakaṃ jñānam utpadyate. pramātā tu vipralambhakabuddhisādṛśyāt tathātvam āśaṅkate. sāśaṅkasyāpi na prāmāṇyaśaktir avasīdati, pūrvavat prameyaparicchedāt. pramātus tu āśaṅkā doṣadarśanaprabha[302]vā. tad asau tadbhāvābhāvayor anyataraniścaye nivartate, na saṃvādajñānam apekṣate. saty eva hi ghaṭajñāne jātāśaṅkaḥ kiṃ ghaṭajñānāntareṇa kariṣyati. na hy asyās tannivartakaṃ, tasmin saty eva bhāvāt. ataḥ svābhāvikam eva sarvasaṃvidāṃ niścayātmakatvam. āśaṅkā tu yadi nāma jātu jāyate, evam api tannirākaraṇārtham apavādasadbhāvābhāvāv anusartavyau, na saṃvādaguṇajñāne. tadu[303]pekṣāyāṃ hi prāmāṇyam eva nāvatiṣṭheta. guṇasaṃvādajñānayor apy evam eva, sāpekṣatvena prathamajñāne prāmāṇyaśaktyādhānā[304]śakter apy[305]anavasthāpātād ity etat parastāt prapañcayiṣyata iti. evaṃ tāvat prakṛtābhiprāyo vyākhyātaḥ. api 1,90 ca sarvabhāvānām eva svakāryajananaśaktir asatī nānyena kriyeta. abhivyaktimātrakaraṇāt. nanv āturasya rogāpahṛtaśakter asaty eva bhojanādiśaktir bheṣajabhedair ādhīyate. maivam. tirohitābhivyakteḥ. itarathā pūrvaśaktivināśāpūrvotpādadharmikalpanābhir atigauravaṃ bhavet. ata eva naṣṭaśaktīnāṃ bheṣajabhedair api na pratīkāraḥ. asatī tu śaktis teṣām api janyetaiva, aviśeṣāt. ataḥ sarve bhāvāḥ svahetubhyaḥ śaktimanto jātā eva kutaścidāgantukād dhetos tirohitaśaktayaḥ sāmagrīviśeṣair abhivyaktaśaktayaḥ kāryam ārabhante. na caivaṃ jñāne 'py abhivyaktyapekṣā sambhavati, arthāvagrahād, rūpāntareṇa jñānasyānirūpaṇād utpattāv evā[306]rthaparicchitter avaśyambhāvād iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.