अत एव च गीतासु नरं नारायणो ऽब्रवीत् । नायं लोको ऽस्ति कौन्तेय न परः संशयात्मनः ॥ इति। यस्य तु तृतीये विज्ञाने दोषज्ञानं बाधक[३१५]ज्ञानं वा जायते, तस्यास् तु चतुर्थज्ञाना[३१६]वसानो निर्णयः। न त्व् एतद् एवं, प्रायेण हि प्रथमज्ञानजन्मन्य् एव निरपवादो निर्णयो दृश्यते। क्वचित् तु बाधका[३१७]वसानस् तृतीयज्ञानोदयो ऽपि नातिप्रचुरः। नतरां चरुर्थज्ञानजन्म। सत्य् अपि तु तस्मिन् न स्वतःप्रामाण्यं विहन्यते इत्य् एवम् परतयैवेदम् अस्माभिर् उक्तम्। अस्तु चतुर्थज्ञानान् निर्णय इति वार्त्तिककारो ऽप्य् अत एव एवं त्रिचतुरज्ञानजन्मन इति वक्ष्यतीति। किं पुनः कारणम् अनुत्पन्ने दोषज्ञाने नाशङ्केति। न हि प्रयोजनानुवर्तीनि प्रमाणानि। दृष्टव्यभिचारस्य हि प्रमातुर् एकत्रापि नाश्वासो भवेद् यदि चैवम् उच्छिद्यन्ते व्यवहाराः। कामं प्रमाणतो हि ते परिनिस्तिष्ठन्ति। न तेभ्यः प्रमाणम् अत आह -- निष्प्रमाणिकेति। अयम् अभिप्रायः -- यावद् धि दोषाणाम् अभावो नावधार्यते, तावत् प्रमाणेतरसाधारणधर्मदर्शिनो भवत्य् आशङ्का प्रमाणवती। दोषाभावावधारणे तु जाते तानाशङ्कमानस्याभावविरोध एव।[३१८]अर्थेन्द्रियादयो हि ज्ञानकारणम्। तद्दोषा दूरत्वतिमिरादयः। तद् यथा दूरे सन्तस्तरवो वनम् इत्य् एकाकारतया परिगृहीताः सन्निकर्षे नाना दृश्यन्ते। तदा दूरत्वदोषाद् एकत्वबुद्धिर् उपजातेति निश्चीयते। नानात्वबुद्धेस् तु न कश्चिद् दोषो दृश्यत इति कथम् आशङ्क्यते। १,९६ एवं सन्तमसे गव्यश्वभ्रमे स एव दोषः। दिवा तु गोज्ञाने न कश्चिद्दोषः सम्भाव्यत इति तत्प्रमाणम्। एवं चक्षुरादिदोषाणां तिमिरादीनाम् अभावे ऽवगते निष्प्रमाणिकैव दोषाशङ्का। यत्रापि सादृश्यचलत्वादयो विषयदोषा भ्रान्तिहेतवः, तत्रापि भेदकधर्मावधारणे निश्चलत्वे ऽवगते च न काचिद् दोषाशङ्केति न तत्समयभाविनो ज्ञानस्याप्रामाण्यम् इति
ata eva ca gītāsu naraṃ nārāyaṇo 'bravīt | nāyaṃ loko 'sti kaunteya na paraḥ saṃśayātmanaḥ || iti. yasya tu tṛtīye vijñāne doṣajñānaṃ bādhaka[315]jñānaṃ vā jāyate, tasyās tu caturthajñānā[316]vasāno nirṇayaḥ. na tv etad evaṃ, prāyeṇa hi prathamajñānajanmany eva nirapavādo nirṇayo dṛśyate. kvacit tu bādhakā[317]vasānas tṛtīyajñānodayo 'pi nātipracuraḥ. natarāṃ carurthajñānajanma. saty api tu tasmin na svataḥprāmāṇyaṃ vihanyate ity evam paratayaivedam asmābhir uktam. astu caturthajñānān nirṇaya iti vārttikakāro 'py ata eva evaṃ tricaturajñānajanmana iti vakṣyatīti. kiṃ punaḥ kāraṇam anutpanne doṣajñāne nāśaṅketi. na hi prayojanānuvartīni pramāṇāni. dṛṣṭavyabhicārasya hi pramātur ekatrāpi nāśvāso bhaved yadi caivam ucchidyante vyavahārāḥ. kāmaṃ pramāṇato hi te parinistiṣṭhanti. na tebhyaḥ pramāṇam ata āha -- niṣpramāṇiketi. ayam abhiprāyaḥ -- yāvad dhi doṣāṇām abhāvo nāvadhāryate, tāvat pramāṇetarasādhāraṇadharmadarśino bhavaty āśaṅkā pramāṇavatī. doṣābhāvāvadhāraṇe tu jāte tānāśaṅkamānasyābhāvavirodha eva.[318]arthendriyādayo hi jñānakāraṇam. taddoṣā dūratvatimirādayaḥ. tad yathā dūre santastaravo vanam ity ekākāratayā parigṛhītāḥ sannikarṣe nānā dṛśyante. tadā dūratvadoṣād ekatvabuddhir upajāteti niścīyate. nānātvabuddhes tu na kaścid doṣo dṛśyata iti katham āśaṅkyate. 1,96 evaṃ santamase gavyaśvabhrame sa eva doṣaḥ. divā tu gojñāne na kaściddoṣaḥ sambhāvyata iti tatpramāṇam. evaṃ cakṣurādidoṣāṇāṃ timirādīnām abhāve 'vagate niṣpramāṇikaiva doṣāśaṅkā. yatrāpi sādṛśyacalatvādayo viṣayadoṣā bhrāntihetavaḥ, tatrāpi bhedakadharmāvadhāraṇe niścalatve 'vagate ca na kācid doṣāśaṅketi na tatsamayabhāvino jñānasyāprāmāṇyam iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.