३,२०७ अत्रेदानीम् अनुपलब्धिलिङ्गवादिनो बौद्धस्य प्रत्यवस्थानम् आह -- प्रत्यक्षादेर् इति। द्वेधा हि हेतवो बौद्धैर् विभज्यन्ते -- कार्यं स्वभाव इति, अनुपलब्धिश् चैकज्ञानसंसर्गिणोर् एकोपलब्धिर् एव, तस्याश् च स्वरूपं ज्ञेयरूपं च प्रकाशते इति ज्ञानज्ञेयस्वभावा। न ह्य् असौ स्वरूपम् इव ज्ञेयसत्ताम् अपि व्यभिचरति। तस्याश् च स्वसाध्येन नास्तीति विकल्पशब्दात्मकव्यवहारेण तद्योग्यतया वा तादात्म्यम् एव प्रतिबन्धः। न ह्य् असौ नास्तीति व्यवहारं व्यभिचरति शिंशपेव वृक्षताम्। तद् एवं ज्ञातप्रतिबन्धानुपलब्धिः यो नाम भ्राम्यन् विविक्तदेशोपलब्धाव् अपि घटाय घटते तं प्रति नास्तीति व्यवहारं तद्योग्यतां वानुमापयति। एवं च घटाद्यभावानुपलब्धिप्रयोगः -- यद् दृश्यं हि सद् यत्र नोपलभ्यते तत् तत्र नास्ति। नोपलभ्यते चोपलभ्यमाने देशे दृश्यो घट इति। एतद् अपि दूषयति -- न विशेषणसम्बन्धस् तस्या इति। य एवानुपलब्ध्यानुमातुम् इष्यते घटाभावो नास्तीति व्यवहारस् तद्योग्यता वा नैकेनापि विशेषेणानुपलब्धेस् सम्बन्धो ऽवगतः, कथं ततो विशेषानुमानम्। भूतलोपलब्धिर् हि सा, तस्याश् च नानाविधानेकघटपटादिविषया नास्तीति व्यवहारा दृश्यन्त इति कथं विशेषेण घटो नास्तीति व्यवहारयेत्। घटानुपलब्धिर् असौ, अतो घटाभावं तद्व्यवहारं वा प्रसाधयतीति चेत्। कस् तस्या घटेन सम्बन्धः। देशोपलब्धिर् हि सा, तावद् एव तस्या घटानुपलब्धित्वम्। तच् च सर्वान् प्रत्यविशिष्टम् इति कथम् एकेनैव व्यपदिश्यते न चेद् घटाभावो नाम कश्चित्। कस्माच् च सत्य् अपि घटे घटो नास्तीति व्यवहारो न प्रवर्तते। सद्व्यवहारविरोधाद् इति चेत्। कथं घटानुपलब्धौ सद्व्यवहारः। अस्ति हि तदानीम् अपि देशोपलब्धिः। विविक्तोपलब्धिर् हि घटानुपलब्धिः, नासौ घटे सतीति चेत्, को विवेकार्थ इति। नन्व् अयम् अभाव एव। तदभावे ऽनर्थकं विविक्तवचनम्, अतो ऽनुपलब्धेर् अयम् अपि विशेषो दुस्साध एव, यदसति घटे नास्तीति व्यवहारो न सतीति। यच् चेदं घटाभावम् अतिलङ्घ्य नास्तीति व्यवहारानुमानम् अवस्थितं तद् अपि केन विशेषेणेति न विद्मः। सो ऽपि भावातिरेकी न कश्चिद् उपलभ्यते। योग्यता तदनतिरेकिणी तस्मिन् बुद्धे बुद्धैवेति न किञ्चिद् अनुमेयं पश्यामः। वार्तिककारेण त्व् इदम् उपेक्ष्यैव तावद् दूषणान्तरम् उक्तम् इति
3,207 atredānīm anupalabdhiliṅgavādino bauddhasya pratyavasthānam āha -- pratyakṣāder iti. dvedhā hi hetavo bauddhair vibhajyante -- kāryaṃ svabhāva iti, anupalabdhiś caikajñānasaṃsargiṇor ekopalabdhir eva, tasyāś ca svarūpaṃ jñeyarūpaṃ ca prakāśate iti jñānajñeyasvabhāvā. na hy asau svarūpam iva jñeyasattām api vyabhicarati. tasyāś ca svasādhyena nāstīti vikalpaśabdātmakavyavahāreṇa tadyogyatayā vā tādātmyam eva pratibandhaḥ. na hy asau nāstīti vyavahāraṃ vyabhicarati śiṃśapeva vṛkṣatām. tad evaṃ jñātapratibandhānupalabdhiḥ yo nāma bhrāmyan viviktadeśopalabdhāv api ghaṭāya ghaṭate taṃ prati nāstīti vyavahāraṃ tadyogyatāṃ vānumāpayati. evaṃ ca ghaṭādyabhāvānupalabdhiprayogaḥ -- yad dṛśyaṃ hi sad yatra nopalabhyate tat tatra nāsti. nopalabhyate copalabhyamāne deśe dṛśyo ghaṭa iti. etad api dūṣayati -- na viśeṣaṇasambandhas tasyā iti. ya evānupalabdhyānumātum iṣyate ghaṭābhāvo nāstīti vyavahāras tadyogyatā vā naikenāpi viśeṣeṇānupalabdhes sambandho 'vagataḥ, kathaṃ tato viśeṣānumānam. bhūtalopalabdhir hi sā, tasyāś ca nānāvidhānekaghaṭapaṭādiviṣayā nāstīti vyavahārā dṛśyanta iti kathaṃ viśeṣeṇa ghaṭo nāstīti vyavahārayet. ghaṭānupalabdhir asau, ato ghaṭābhāvaṃ tadvyavahāraṃ vā prasādhayatīti cet. kas tasyā ghaṭena sambandhaḥ. deśopalabdhir hi sā, tāvad eva tasyā ghaṭānupalabdhitvam. tac ca sarvān pratyaviśiṣṭam iti katham ekenaiva vyapadiśyate na ced ghaṭābhāvo nāma kaścit. kasmāc ca saty api ghaṭe ghaṭo nāstīti vyavahāro na pravartate. sadvyavahāravirodhād iti cet. kathaṃ ghaṭānupalabdhau sadvyavahāraḥ. asti hi tadānīm api deśopalabdhiḥ. viviktopalabdhir hi ghaṭānupalabdhiḥ, nāsau ghaṭe satīti cet, ko vivekārtha iti. nanv ayam abhāva eva. tadabhāve 'narthakaṃ viviktavacanam, ato 'nupalabdher ayam api viśeṣo dussādha eva, yadasati ghaṭe nāstīti vyavahāro na satīti. yac cedaṃ ghaṭābhāvam atilaṅghya nāstīti vyavahārānumānam avasthitaṃ tad api kena viśeṣeṇeti na vidmaḥ. so 'pi bhāvātirekī na kaścid upalabhyate. yogyatā tadanatirekiṇī tasmin buddhe buddhaiveti na kiñcid anumeyaṃ paśyāmaḥ. vārtikakāreṇa tv idam upekṣyaiva tāvad dūṣaṇāntaram uktam iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.