३,२२० अत्रानन्तरम् औत्पत्तिकस् तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धस् तस्य ज्ञानम् इति भाष्यकारेण सम्बन्धनित्यताद्वारेणाक्षेपपरिहारो ऽवतारितः, सो ऽयुक्तः, परोक्ताक्षेपहेत्वनन्तरं हि तस्यैव विरुद्धासिध्यादिदोषोद्भावनम् उचितम्। यत् तु तम् अदूषयित्वैवान्यद् उच्यते तदसङ्गतम् एवात आह -- स्वपक्ष इति। अयम् अभिप्रायः -- यावद् धि सम्बन्धौत्पत्तिकत्वेनानपेक्षालक्षणं चोदनायाः स्वतःप्रामाण्यं न प्रतिपाद्यते तावद् दूषिते ऽपि साधने न चोदनालक्षणो धर्म इति प्रतिज्ञा सिध्यति। भूयांश् चानेन क्रमेणार्थो वक्तुम् अभिप्रेतः शब्दार्थसम्बन्धनिरूपणादिः। अन्यथा क्रियमाणं तदाकाशपतितम् इवापद्येत। तच् चैतत् शब्दस्वरूपनिरूपणावसरे वक्ष्यते। न चेदम् आक्षेपेण न सङ्गच्छते, द्वेधापि प्रत्यवस्थानदर्शनात्। यथोक्तम् -- द्वेधापि प्रत्यवस्थानं परहेत्ववबाधनात् । आत्मीयसाधनोक्त्या वा तत्रात्मीयम् इहोच्यते इति । न चात्र परसाधनदूषणण् न करिष्यते तत्र हेतोर् असिद्धत्वम् इति चित्रापरिहारे वक्ष्यते। अनेन तु क्रमेण तत् कर्तव्यम् इति तावद् इत्य् उक्तम् इति। तच् च स्वपक्षसाधनं तार्किकाणां चित्तम् अनुरञ्जयितुं प्रयोगद्वारेणाह -- अमृषेति। वैदिकवचो धर्मी, स्वार्थे सत्यम् इति साध्यो धर्मः, स्वार्थे वक्त्रनपेक्षत्वात्, यत् स्वार्थे वक्तारं नापेक्षते तत् सत्यम्, यथा पदात् पदार्थगता बुद्धिः। पदं हि स्वभावाद् एव स्वार्थेन सम्बद्धं तत्प्रतिपादनाय वक्तारं नापेक्षत इति सम्बन्धपरिहारे वक्ष्यते। स्वार्थ इति तन्त्रेणोभयविशेषणतया योजनीयम्। यदि ह्य् अमृषा वैदिकं वचनम् इत्य् एतावद् उच्यते पूर्वपक्षार्थसम्यक्त्वापाताद् अनिष्टार्थताप्रसाधनप्रसङ्गः। न हि स्वर्गकामो यागं कुर्याद् इत्याद्यर्थे स्वर्गकामो यजेतेति वाक्यं सम्यग् इष्यते, षष्ठाद्यसिद्धान्तविरोधात्। यागेन स्वर्गं कुर्याद् इति हि तत्र स्थास्यति। वक्त्रनपेक्षत्वाद् इति चाविशिष्टो हेतुर् उपात्तो ऽसिद्ध एव स्यात्। अस्ति हि वैदिकवाक्यानाम् अपि स्वरूपाभिव्यक्तये ३,२२१ वक्त्रपेक्षा, स्वार्थे तु प्रत्याययितव्ये न वक्तारम् अपेक्षन्ते, अपौरुषेयत्वात्। शब्दार्थसम्बन्धनित्यत्वाच् च। पौरुषेयं प्रमाणान्तरप्रमितगोचरम् आप्तवचनम् अपि वक्तुः प्रमाणम् अपेक्षते। यथोक्तम्, आप्तोक्तिषु नरापेक्षेति
3,220 atrānantaram autpattikas tu śabdasyārthena sambandhas tasya jñānam iti bhāṣyakāreṇa sambandhanityatādvāreṇākṣepaparihāro 'vatāritaḥ, so 'yuktaḥ, paroktākṣepahetvanantaraṃ hi tasyaiva viruddhāsidhyādidoṣodbhāvanam ucitam. yat tu tam adūṣayitvaivānyad ucyate tadasaṅgatam evāta āha -- svapakṣa iti. ayam abhiprāyaḥ -- yāvad dhi sambandhautpattikatvenānapekṣālakṣaṇaṃ codanāyāḥ svataḥprāmāṇyaṃ na pratipādyate tāvad dūṣite 'pi sādhane na codanālakṣaṇo dharma iti pratijñā sidhyati. bhūyāṃś cānena krameṇārtho vaktum abhipretaḥ śabdārthasambandhanirūpaṇādiḥ. anyathā kriyamāṇaṃ tadākāśapatitam ivāpadyeta. tac caitat śabdasvarūpanirūpaṇāvasare vakṣyate. na cedam ākṣepeṇa na saṅgacchate, dvedhāpi pratyavasthānadarśanāt. yathoktam -- dvedhāpi pratyavasthānaṃ parahetvavabādhanāt | ātmīyasādhanoktyā vā tatrātmīyam ihocyate iti | na cātra parasādhanadūṣaṇaṇ na kariṣyate tatra hetor asiddhatvam iti citrāparihāre vakṣyate. anena tu krameṇa tat kartavyam iti tāvad ity uktam iti. tac ca svapakṣasādhanaṃ tārkikāṇāṃ cittam anurañjayituṃ prayogadvāreṇāha -- amṛṣeti. vaidikavaco dharmī, svārthe satyam iti sādhyo dharmaḥ, svārthe vaktranapekṣatvāt, yat svārthe vaktāraṃ nāpekṣate tat satyam, yathā padāt padārthagatā buddhiḥ. padaṃ hi svabhāvād eva svārthena sambaddhaṃ tatpratipādanāya vaktāraṃ nāpekṣata iti sambandhaparihāre vakṣyate. svārtha iti tantreṇobhayaviśeṣaṇatayā yojanīyam. yadi hy amṛṣā vaidikaṃ vacanam ity etāvad ucyate pūrvapakṣārthasamyaktvāpātād aniṣṭārthatāprasādhanaprasaṅgaḥ. na hi svargakāmo yāgaṃ kuryād ityādyarthe svargakāmo yajeteti vākyaṃ samyag iṣyate, ṣaṣṭhādyasiddhāntavirodhāt. yāgena svargaṃ kuryād iti hi tatra sthāsyati. vaktranapekṣatvād iti cāviśiṣṭo hetur upātto 'siddha eva syāt. asti hi vaidikavākyānām api svarūpābhivyaktaye 3,221 vaktrapekṣā, svārthe tu pratyāyayitavye na vaktāram apekṣante, apauruṣeyatvāt. śabdārthasambandhanityatvāc ca. pauruṣeyaṃ pramāṇāntarapramitagocaram āptavacanam api vaktuḥ pramāṇam apekṣate. yathoktam, āptoktiṣu narāpekṣeti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.