गमकत्वेनैव शब्दे प्रथमं व्युत्पत्तिर् इत्य् उक्तं तद् विवृणोति -- कथयन्तीति त्रयेण। अयम् अर्थः -- त्रेधा हि शब्दे व्युत्पत्तिः, वृद्दोपदेशात् तद्व्यवहारात् पदान्तरसमभिव्याहाराद् वा। सर्वत्र चात्र गमकतैवादाव् अवगम्यते। तथा हि -- वृद्धोपदेशे तावद् अयम् अस्य वाच्यः अयम् अस्य वाचक ३,२३० इति गम्यगमकभाव एवावगम्यते। यत्रापि क्वचिदुच्चरिताद् वाक्यात् प्रयोज्यवृद्धस्यार्थविषयां क्रियां दृष्ट्वा चेष्टानुमानेन गवाद्यर्थबोद्धृत्वम् उपकल्प्यते तत्रापि यस्माद् अतश् शब्दाद् अनेनायम् अर्थो वगतः, तस्माद् अयम् अस्यार्थ इति गमकतैव शब्दस्यादाव् अवगम्यते। प्रसिद्धपदान्तरसमभिव्याहारे ऽपि इह सहकारतरौ मधुरं पिको रौतीत्येवमादौ विदितसहकाराद्यर्थो ऽविदितपिकाद्यर्थश् च यो ऽयं सहकारतरौ रौति तस्य पिकशब्दो गमक इति गमकत्वम् एवावगच्छतीति सिद्धं सर्वत्र गमकत्वं न व्युत्पत्तिर् इति ॥ २१ -- २३ ॥ नन्व् आकृतिः शब्दार्थ इति वस् सिद्धान्तः। न च तद्वाच्यत्वम् अन्वयव्यतिरेकाव् अन्तरेण शक्यते ऽवगन्तुम्। अतस् तत्प्रधानैव शब्दप्रतीतिर् आपद्येत। अत आह -- इत्थम् इति। अयम् अर्थः -- अन्वयव्यतिरेकयोर् अत्र निष्कृष्टार्थनियममात्रे व्यापारः, वाचकता तु नानाजात्यादिसङ्कीर्णार्थविषया सिद्धैवेति
gamakatvenaiva śabde prathamaṃ vyutpattir ity uktaṃ tad vivṛṇoti -- kathayantīti trayeṇa. ayam arthaḥ -- tredhā hi śabde vyutpattiḥ, vṛddopadeśāt tadvyavahārāt padāntarasamabhivyāhārād vā. sarvatra cātra gamakataivādāv avagamyate. tathā hi -- vṛddhopadeśe tāvad ayam asya vācyaḥ ayam asya vācaka 3,230 iti gamyagamakabhāva evāvagamyate. yatrāpi kvaciduccaritād vākyāt prayojyavṛddhasyārthaviṣayāṃ kriyāṃ dṛṣṭvā ceṣṭānumānena gavādyarthaboddhṛtvam upakalpyate tatrāpi yasmād ataś śabdād anenāyam artho vagataḥ, tasmād ayam asyārtha iti gamakataiva śabdasyādāv avagamyate. prasiddhapadāntarasamabhivyāhāre 'pi iha sahakāratarau madhuraṃ piko rautītyevamādau viditasahakārādyartho 'viditapikādyarthaś ca yo 'yaṃ sahakāratarau rauti tasya pikaśabdo gamaka iti gamakatvam evāvagacchatīti siddhaṃ sarvatra gamakatvaṃ na vyutpattir iti || 21 -- 23 || nanv ākṛtiḥ śabdārtha iti vas siddhāntaḥ. na ca tadvācyatvam anvayavyatirekāv antareṇa śakyate 'vagantum. atas tatpradhānaiva śabdapratītir āpadyeta. ata āha -- ittham iti. ayam arthaḥ -- anvayavyatirekayor atra niṣkṛṣṭārthaniyamamātre vyāpāraḥ, vācakatā tu nānājātyādisaṅkīrṇārthaviṣayā siddhaiveti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.