एतद् एव प्रपञ्चयति कक्ष्यान्तरितेति द्वयेन। अस्यार्थः -- द्विविधं सामान्यं परम् अपरं च। परं सत्ताख्यम्, अपराणि द्रव्यत्वादीनि। तानि सामान्यान्य् अपि सन्ति। व्यावृत्तिबुद्धेर् अपि हेतुत्वात् विशेषसज्ञाम् अपि लभन्त इति, तानि सामान्यविशेषशब्देनापदिशन्ति, तत्र च सामान्यविशेषाः सामान्यशब्दस्य स्वार्थेन कक्ष्ययान्तरिता भवन्ति। यथा सच्छब्दस्य सत्तामाचक्षाणस्य तदन्तरिता द्रव्यत्वादयः सामान्यविशेषाः, तेषु चासौ लक्षणाबलेन प्रवर्तमानो दुर्बलो जायते। स्वार्थे तु श्रुत्या वर्तते इति स तत्र बलवान्। का पुनर् इयं लक्षणा नाम -- अभिधेयाविनाभावेन प्रतीतिः। यथोक्तम् -- अभिधेयाविनाभावप्रतीतिर् लक्षणेष्यते । इति। क्रिया कियद्वाभिधेयाविनाभावेन लक्ष्यते कियत् स्वमहिम्ना शब्देनोच्यत इति शास्त्रस्थानाम् अनुष्ठानविशेषार्थं विवेको युक्तः। सा?एच?लक्षणा प्रायेण नित्यसम्बन्धाद् भवतीति नित्यसम्बन्धाद् इत्य् उक्तम्। सम्बन्धमात्रम् एव तु लक्षणाया बीजम्। आह -- कः पुनरनुष्ठाने श्रौतलाक्षणिकविवेकस्योपयोगः। श्रूयताम् -- लोके तावद् ३,२३२ ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तक्रं कौण्डिन्यायेति ब्राह्मणसामान्यस्था ब्राह्मणश्रुतिर् लक्षणया तद्विशेषं कौण्डिन्यम् अवतरन्ती दुर्बला भवति इत्य् अव्यवहितविशेषस्थया कौण्डिन्यश्रुत्या बाध्यते। वेदे ऽप्य् एवम् एव। यजुस्सामान्यस्था उपांशु यजुषा इति श्रुतिस् तद्विशेषस्थया उच्चैर्निगदेन इति श्रुत्या बाध्यत इत्येवमादि दर्शयितव्यम् इति। सामान्यशब्देनात्र विशेषान् विशिंषन् न सामान्यातिरिक्ताः केचन विशेषा विद्यन्त इति दर्शयति। अस्ति हि केषाञ्चिद् दर्शनं - नित्या द्रव्यवृत्तयो ऽन्त्या विशेषाः। ते च व्यावृत्तिबुद्धेर् एव हेतुत्वाद् विशेषा एवेति। परमाणुकारणकं हि काणादा द्व्यणुकादिक्रमेण जगतो निर्माणम् आतिष्ठन्ते। न चाणुत्वेन परस्परम् अनतिशयानैर् अणुभिर् असङ्कीर्णाकारजगदुत्पादयितुं शक्यते। अतः सन्ति केचनाणुसमवायिनो वेशेषा नाम ये तान् इतरेतरतो व्यावर्तयन्तीति सङ्गिरन्ते। ते च निर्धूतनिखिलकालुष्यैर् अपरोक्षम् ईक्षन्त एवेति। तान् प्रत्युच्यते। न तावदक्षाधीनेषु भावेष्व् अवान्तरसामान्यातिरिक्तान् विशेषानीक्षामहे। द्रव्यत्वेन हि पृथिव्यादयो गुणकर्मभ्यो विशिष्यन्ते (?द्रव्य।पृथिवी)त्वेन पृथिवी अबादिभ्यो द्रव्यान्तरेभ्यः, वृक्षत्वेन वृक्षाः पार्थिवान्तरेभ्यः, शिंशपात्वेन शिंशपा वृक्षान्तरेभ्य इत्य् एवम् अणून् यावद् इयं विशेषकथा वर्तयितव्या। किम् अत्र विशेषान्तरेण। अणुषु त्व् एकजातीयेष्व् अपि कार्यविभागाद् रूपम् एव विभक्तम् अनुमास्यामहे। नो खल्व् अविभक्ताकारं पूर्ववस्तु विभक्ताकारकार्यघटनायोत्सहत इति। पृथक्त्वाख्यो वा गुणस् तेषाम् अन्योन्यस्य विशेषकत्वाद् विशेषो भविष्यति। स एवानपेक्षितविशेषान्तरो न सिध्यतीति चेति। विशेषा वा कथम् अनपेक्षितविशेषान्तराः सेत्स्यन्ति। अपेक्षणे वा तदानन्त्यम्, अतो मन्द एवायं विशेषान्तराभ्युपगमः। योगिनस् तु तान् पश्यन्तीति श्रद्धधाना बुध्यन्ते वयम् अश्रद्धधानाः स्मः, ये युक्तिं प्रार्थयामह इति सूक्तं सामान्यविशेषेष्व् इति ॥ २७ -- २८ ॥ ३,२३३ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वाक्यज्ञास् तु विविञ्चते इत्य् उक्तम्। ताव् अन्वयव्यतिरेकौ दर्शयति -- तत्रेति द्वयेन। तत्र सामान्ये गवादौ गोशब्दस्य बहुलं प्रयोगात् तद्विशेषेषु च शाबलेयादिषु असत्स्व् अपि बाहुलेयादिषु प्रयो(?गा।ग)दर्शनात् परसामान्ये च सत्तादौ सत्य् अपि भावान्तरे ऽप्रयोगात् सास्नादिभिस् सहैकावयविरूपार्थसम्बन्धिगोत्वमात्रस्य गोशब्दो वाचकम् इत्य् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां ज्ञानं जन्यते। सास्नाद्येकार्थसम्बन्धीति चाविनाभाविना चिह्नेन गोत्वम् उपलक्षयतीति। अतस् सिद्धं गम्यगमकभाव एव शब्दार्थयोस् सम्बन्धः प्रथमम् अवगम्यते न पुनरविनाभाव इति ॥ २९ -- ३० ॥ उपसंहरति -- तस्माद् इति। ननु -- संज्ञासंज्ञिसम्बन्धो भाष्यकारेणोक्तः, न च गमकं संज्ञेति लौकिका मन्यन्ते, न ह्य् अग्नेर् धूमः संज्ञेत्य् उच्यते, अत आह -- अभिधायकतेति। अयम् अभिप्रायः -- अस्यार्थस्यायं गमक इति ज्ञाते नाव्याप्रियमाणस्यावगतौ कारणत्वम् उपपद्यत इति तद्व्यापारो ऽवसीयते, शब्दव्यापारश् चाभिधेत्य् उच्यते। अतो ऽत्राभिधानक्रियासम्बन्धाद् गमकत्वस्यैव विशेषो ऽभिधायकता शब्दे ज्ञायते। अभिधायकतैव संज्ञात्वम् इत्य् उपपन्नस् संज्ञासंज्ञिसम्बन्ध इति। अविनाभाविता तु सम्बन्धनियमः, न सम्बन्ध इत्य् आह -- सम्बन्धेति। इदं च निष्कृष्टे ऽर्थे नियम्यते इत्य् अत्रोक्तम् अस्माभिः। तस्माद् इति पदानुषङ्गेणोपसंहृतम् इति ३,२३४ वेदितव्यम्। अन्वयव्यतिरेकाविनाभावशब्दौ पर्यायाव् इति नार्थभेदश् शङ्कितव्य इति ॥ ३१ -- ३२ ॥ यदि प्रत्यायकः इति भाष्यकारेण प्रयोगो ऽन्तर्णीतः, तम् आह -- सम्बन्धेति। देवदत्तादयो हि यदृच्छाशब्दा यत्रैव सङ्केत्यन्ते तम् एव प्रतिपादयन्ति। न चैषां क्वचिद् अपि स्वाभाविकी शक्तिः। तद् अयं प्रयोगार्थः -- गवादिशब्दो धर्मी, नाभिधाशक्त इति साध्यम्, उपायान्तरापेक्षत्वाद् इति हेतुः। यदुपायान्तरापेक्षं तन् न स्वरूपतश् शक्तम्, देवदत्तादिपदम् इव सङ्केतग्रहणापेक्षम् इति
etad eva prapañcayati kakṣyāntariteti dvayena. asyārthaḥ -- dvividhaṃ sāmānyaṃ param aparaṃ ca. paraṃ sattākhyam, aparāṇi dravyatvādīni. tāni sāmānyāny api santi. vyāvṛttibuddher api hetutvāt viśeṣasajñām api labhanta iti, tāni sāmānyaviśeṣaśabdenāpadiśanti, tatra ca sāmānyaviśeṣāḥ sāmānyaśabdasya svārthena kakṣyayāntaritā bhavanti. yathā sacchabdasya sattāmācakṣāṇasya tadantaritā dravyatvādayaḥ sāmānyaviśeṣāḥ, teṣu cāsau lakṣaṇābalena pravartamāno durbalo jāyate. svārthe tu śrutyā vartate iti sa tatra balavān. kā punar iyaṃ lakṣaṇā nāma -- abhidheyāvinābhāvena pratītiḥ. yathoktam -- abhidheyāvinābhāvapratītir lakṣaṇeṣyate | iti. kriyā kiyadvābhidheyāvinābhāvena lakṣyate kiyat svamahimnā śabdenocyata iti śāstrasthānām anuṣṭhānaviśeṣārthaṃ viveko yuktaḥ. sā?eca?lakṣaṇā prāyeṇa nityasambandhād bhavatīti nityasambandhād ity uktam. sambandhamātram eva tu lakṣaṇāyā bījam. āha -- kaḥ punaranuṣṭhāne śrautalākṣaṇikavivekasyopayogaḥ. śrūyatām -- loke tāvad 3,232 brāhmaṇebhyo dadhi dīyatāṃ takraṃ kauṇḍinyāyeti brāhmaṇasāmānyasthā brāhmaṇaśrutir lakṣaṇayā tadviśeṣaṃ kauṇḍinyam avatarantī durbalā bhavati ity avyavahitaviśeṣasthayā kauṇḍinyaśrutyā bādhyate. vede 'py evam eva. yajussāmānyasthā upāṃśu yajuṣā iti śrutis tadviśeṣasthayā uccairnigadena iti śrutyā bādhyata ityevamādi darśayitavyam iti. sāmānyaśabdenātra viśeṣān viśiṃṣan na sāmānyātiriktāḥ kecana viśeṣā vidyanta iti darśayati. asti hi keṣāñcid darśanaṃ - nityā dravyavṛttayo 'ntyā viśeṣāḥ. te ca vyāvṛttibuddher eva hetutvād viśeṣā eveti. paramāṇukāraṇakaṃ hi kāṇādā dvyaṇukādikrameṇa jagato nirmāṇam ātiṣṭhante. na cāṇutvena parasparam anatiśayānair aṇubhir asaṅkīrṇākārajagadutpādayituṃ śakyate. ataḥ santi kecanāṇusamavāyino veśeṣā nāma ye tān itaretarato vyāvartayantīti saṅgirante. te ca nirdhūtanikhilakāluṣyair aparokṣam īkṣanta eveti. tān pratyucyate. na tāvadakṣādhīneṣu bhāveṣv avāntarasāmānyātiriktān viśeṣānīkṣāmahe. dravyatvena hi pṛthivyādayo guṇakarmabhyo viśiṣyante (?dravya/pṛthivī)tvena pṛthivī abādibhyo dravyāntarebhyaḥ, vṛkṣatvena vṛkṣāḥ pārthivāntarebhyaḥ, śiṃśapātvena śiṃśapā vṛkṣāntarebhya ity evam aṇūn yāvad iyaṃ viśeṣakathā vartayitavyā. kim atra viśeṣāntareṇa. aṇuṣu tv ekajātīyeṣv api kāryavibhāgād rūpam eva vibhaktam anumāsyāmahe. no khalv avibhaktākāraṃ pūrvavastu vibhaktākārakāryaghaṭanāyotsahata iti. pṛthaktvākhyo vā guṇas teṣām anyonyasya viśeṣakatvād viśeṣo bhaviṣyati. sa evānapekṣitaviśeṣāntaro na sidhyatīti ceti. viśeṣā vā katham anapekṣitaviśeṣāntarāḥ setsyanti. apekṣaṇe vā tadānantyam, ato manda evāyaṃ viśeṣāntarābhyupagamaḥ. yoginas tu tān paśyantīti śraddhadhānā budhyante vayam aśraddhadhānāḥ smaḥ, ye yuktiṃ prārthayāmaha iti sūktaṃ sāmānyaviśeṣeṣv iti || 27 -- 28 || 3,233 anvayavyatirekābhyāṃ vākyajñās tu viviñcate ity uktam. tāv anvayavyatirekau darśayati -- tatreti dvayena. tatra sāmānye gavādau gośabdasya bahulaṃ prayogāt tadviśeṣeṣu ca śābaleyādiṣu asatsv api bāhuleyādiṣu prayo(?gā/ga)darśanāt parasāmānye ca sattādau saty api bhāvāntare 'prayogāt sāsnādibhis sahaikāvayavirūpārthasambandhigotvamātrasya gośabdo vācakam ity anvayavyatirekābhyāṃ jñānaṃ janyate. sāsnādyekārthasambandhīti cāvinābhāvinā cihnena gotvam upalakṣayatīti. atas siddhaṃ gamyagamakabhāva eva śabdārthayos sambandhaḥ prathamam avagamyate na punaravinābhāva iti || 29 -- 30 || upasaṃharati -- tasmād iti. nanu -- saṃjñāsaṃjñisambandho bhāṣyakāreṇoktaḥ, na ca gamakaṃ saṃjñeti laukikā manyante, na hy agner dhūmaḥ saṃjñety ucyate, ata āha -- abhidhāyakateti. ayam abhiprāyaḥ -- asyārthasyāyaṃ gamaka iti jñāte nāvyāpriyamāṇasyāvagatau kāraṇatvam upapadyata iti tadvyāpāro 'vasīyate, śabdavyāpāraś cābhidhety ucyate. ato 'trābhidhānakriyāsambandhād gamakatvasyaiva viśeṣo 'bhidhāyakatā śabde jñāyate. abhidhāyakataiva saṃjñātvam ity upapannas saṃjñāsaṃjñisambandha iti. avinābhāvitā tu sambandhaniyamaḥ, na sambandha ity āha -- sambandheti. idaṃ ca niṣkṛṣṭe 'rthe niyamyate ity atroktam asmābhiḥ. tasmād iti padānuṣaṅgeṇopasaṃhṛtam iti 3,234 veditavyam. anvayavyatirekāvinābhāvaśabdau paryāyāv iti nārthabhedaś śaṅkitavya iti || 31 -- 32 || yadi pratyāyakaḥ iti bhāṣyakāreṇa prayogo 'ntarṇītaḥ, tam āha -- sambandheti. devadattādayo hi yadṛcchāśabdā yatraiva saṅketyante tam eva pratipādayanti. na caiṣāṃ kvacid api svābhāvikī śaktiḥ. tad ayaṃ prayogārthaḥ -- gavādiśabdo dharmī, nābhidhāśakta iti sādhyam, upāyāntarāpekṣatvād iti hetuḥ. yadupāyāntarāpekṣaṃ tan na svarūpataś śaktam, devadattādipadam iva saṅketagrahaṇāpekṣam iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.