अयं च साङ्ख्यसिद्धान्तसिद्धो वृत्तिगमनपक्षो वार्त्तिककारेण प्राप्तिसाधारण्यमात्रेणोक्तः, न पुनरभिप्रेतः। न हीन्द्रियवृत्तिर् नाम काचित् प्रमाणेनावगम्यते। तथा हि -- आहङ्कारिकाणीन्द्रियाणीति कापिला मन्यन्ते। यथाहुः -- सात्त्विक एकादशकः प्रवर्तते वैकृताद् अहङ्कारात् । इति। कश् चायम् अहङ्कारः। यदि यो ऽयम् आत्मानं प्रकाशयति, स तर्हि ज्ञानमितीन्द्रियाणां कथं प्रकृतिर् भविष्यति। आत्माधारम् आन्तरं ज्ञानं कथं तेन बाह्येन्द्रियाण्यारब्धुं शक्यन्ते। अथ मतं तत्त्वान्तरम् अहङ्कार इति। तन् न। प्रमाणाभावात्। अपि च तत्त्वान्तरम् अपि तत् कापिलैर् विभुः सङ्गीर्यते। ततस् तन्मयानीन्द्रियाण्य् अपि विभूनि भवेयुः। न च विभूनां वृत्तिर् उपपद्यते। वृत्तिर् निर्गमनम्। न च तद् विभूनां सम्भवति। स्यान् मतम् -- न च ब्रूमो विभूनीन्द्रियाणि गच्छन्तीति, किं तर्हि। तदाधारा वृत्तिर् इति। केयं वृत्तिर् इति वक्तव्यम्। यदि श्रोत्रादीनां शब्दादिग्रहणयोग्यता, सा तर्ह्य् अमूर्ता शक्तिः कथं गच्छेत्। अपि च त्रीण्य् अन्तःकरणानि महानहङ्कारो मन इति कापिला मन्यन्ते। न च करणं करणान्तराणां प्रकृतिर् उपपद्यते करणत्वात् मनोवत्। अतो नाहङ्कारिकाणीन्द्रियाणि। न च तद्वृत्तिर् अमूर्ता प्राप्यकारिणीति प्रमाणवती कल्पना। तथा शब्दाधिकरणे वक्ष्यति श्रोत्रागमनपक्षे चेत्य् अत्र वृत्तिगमनप्रतिषेधम्। अतो भौतिकान्य् एवेन्द्रियाणि प्राप्यकारीणीति वक्तव्यम्। किं पुनर्भौतिकत्वे प्रमाणम् इन्द्रियाणाम्। दृष्टानुसारः। तथा हि -- बहिर्भूतानाम् एव यथायथं रूपाद्यभिव्यञ्जकत्वम् उपलब्धम्। तेजसा हि रूपं प्रकाश्यते यथा दीपेन। रसो ऽद्भिः। शुष्काणाम्[६५०]अपि द्रव्याणां सन्न् अपि रसो न व्यक्तम् उपलभ्यते यथार्द्राणाम्। न च शुष्केषु रसो नास्ति, यावद्द्रव्यभावित्वात्। अतो ऽद्भी रसो ऽभिव्यज्यते। पार्थिवं च किञ्चिद् द्रव्यं १,२२७ गन्धस्याभिव्यञ्जकं दृष्टम्। यथा निम्बत्वक् चन्दनगन्धस्य। तत्कषायपरिषिक्तस्य हि चन्दनस्य स्फुटतरं गन्धो ऽभिव्यज्यते। न चाद्भिर् असाव् अभिव्यज्यते, केवलानाम् अनभिव्यञ्जकत्वात्। वायुनापि बहिः स्पर्शाभिव्यक्तिर् उपलब्धा, यथा हेमन्तशिशिरयोर् वियति विततानाम् अपां सूक्ष्मत्वाद् अनुपलक्ष्यमाणानां वापि वाते शीतस्पर्शो ऽवगम्यते। न चासौ वायोः। अनुष्णाशीतस्पर्शत्वाद् वायोः। अतो रूपाभिव्यञ्जकं चक्षुस् तैजसम्। आप्यं रसनम् अभिव्यञ्जकं च रसस्य। घ्राणं पार्थिवं गन्धस्य। वायवीयं त्वगिन्द्रियं स्पर्शस्य। श्रोत्रम् इदानीं किंप्रकृतिकम्। तद् अपि भौतिकम् इन्द्रियत्वात्। किं पुनर्भूतं तस्य प्रकृतिः। आकाश इति वदामः। तथा हि -- द्विविधं कार्यं सर्वभूतानां शरीरम् इन्द्रियं च। आकाशस्याप्य् अवकाशदानेन शरीरोपकारकत्वात् कार्यकारणत्वम्। अतस् तस्यापीन्द्रियेण कार्येण भवितव्यम्। तत्रेन्द्रियान्तराणां भूतान्तरप्रकृतित्वाद् आकाशम् एव श्रोत्रस्य प्रकृतिर् इति निश्चीयते। अपि च स्वगुणम् एव भूतान्तराणि व्यञ्जयन्ति। न च तेषां शब्दो गुणः, आकाशगुणत्वात्। अत आकाशम् एव तस्याभिव्यञ्जकम् इति युक्तम्। एवञ् च दृष्टानुसारिणी कल्पना कृता भवति। सन्ति हि देहेषु पृथिव्यादिभूतभागाः कॢप्तगन्धाद्यभिव्यक्तिशक्तयश् च बहिर् इति शरीरे ऽपि वर्तमानानां तेषाम् एव व्यञ्जकत्वानुमानं युक्तम्। एवञ् च प्राप्तिर् अपि स(?मि।म)र्थिता भवति। त्वग्घ्राणरसनानां हि स्थितम् एव प्राप्यकारित्वम्। श्रोत्रस्यापि कर्णच्छिद्रपरिमितनभसो धर्माधर्मोपगृहीतस्य स्वदेश एव विभुं शब्दं प्रकाशयतः प्राप्यकारित्वम् एव। तेजसो हि विसरणस्वभावस्य चक्षुषो निर्गतस्यार्थदेशप्राप्तिर् उपपन्नैव। अनुद्भूतरूपत्वाच् च तस्य रूपानुपलम्भः। अत एवाग्नितेजसः पृथ्वग्रादिकल्पना च तस्य कार्यदर्शनानुसारेण मूर्तत्वाद् उपपत्तिमती। सर्वत्र च यथाकार्यदर्शनं योग्यतासनाथा प्राप्तिर् इन्द्रियार्थयोः सम्बन्ध इति दर्शयितव्यम्। अतो न काचिद् अतिप्रसक्तिर् वक्तव्या यथा वक्ष्यति -- प्राप्तिमात्रं हि सम्बन्धः इति। अतः सिद्धम् इन्द्रियाणि भौतिकानि प्राप्यकारीणि चेति
ayaṃ ca sāṅkhyasiddhāntasiddho vṛttigamanapakṣo vārttikakāreṇa prāptisādhāraṇyamātreṇoktaḥ, na punarabhipretaḥ. na hīndriyavṛttir nāma kācit pramāṇenāvagamyate. tathā hi -- āhaṅkārikāṇīndriyāṇīti kāpilā manyante. yathāhuḥ -- sāttvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtād ahaṅkārāt | iti. kaś cāyam ahaṅkāraḥ. yadi yo 'yam ātmānaṃ prakāśayati, sa tarhi jñānamitīndriyāṇāṃ kathaṃ prakṛtir bhaviṣyati. ātmādhāram āntaraṃ jñānaṃ kathaṃ tena bāhyendriyāṇyārabdhuṃ śakyante. atha mataṃ tattvāntaram ahaṅkāra iti. tan na. pramāṇābhāvāt. api ca tattvāntaram api tat kāpilair vibhuḥ saṅgīryate. tatas tanmayānīndriyāṇy api vibhūni bhaveyuḥ. na ca vibhūnāṃ vṛttir upapadyate. vṛttir nirgamanam. na ca tad vibhūnāṃ sambhavati. syān matam -- na ca brūmo vibhūnīndriyāṇi gacchantīti, kiṃ tarhi. tadādhārā vṛttir iti. keyaṃ vṛttir iti vaktavyam. yadi śrotrādīnāṃ śabdādigrahaṇayogyatā, sā tarhy amūrtā śaktiḥ kathaṃ gacchet. api ca trīṇy antaḥkaraṇāni mahānahaṅkāro mana iti kāpilā manyante. na ca karaṇaṃ karaṇāntarāṇāṃ prakṛtir upapadyate karaṇatvāt manovat. ato nāhaṅkārikāṇīndriyāṇi. na ca tadvṛttir amūrtā prāpyakāriṇīti pramāṇavatī kalpanā. tathā śabdādhikaraṇe vakṣyati śrotrāgamanapakṣe cety atra vṛttigamanapratiṣedham. ato bhautikāny evendriyāṇi prāpyakārīṇīti vaktavyam. kiṃ punarbhautikatve pramāṇam indriyāṇām. dṛṣṭānusāraḥ. tathā hi -- bahirbhūtānām eva yathāyathaṃ rūpādyabhivyañjakatvam upalabdham. tejasā hi rūpaṃ prakāśyate yathā dīpena. raso 'dbhiḥ. śuṣkāṇām[650]api dravyāṇāṃ sann api raso na vyaktam upalabhyate yathārdrāṇām. na ca śuṣkeṣu raso nāsti, yāvaddravyabhāvitvāt. ato 'dbhī raso 'bhivyajyate. pārthivaṃ ca kiñcid dravyaṃ 1,227 gandhasyābhivyañjakaṃ dṛṣṭam. yathā nimbatvak candanagandhasya. tatkaṣāyapariṣiktasya hi candanasya sphuṭataraṃ gandho 'bhivyajyate. na cādbhir asāv abhivyajyate, kevalānām anabhivyañjakatvāt. vāyunāpi bahiḥ sparśābhivyaktir upalabdhā, yathā hemantaśiśirayor viyati vitatānām apāṃ sūkṣmatvād anupalakṣyamāṇānāṃ vāpi vāte śītasparśo 'vagamyate. na cāsau vāyoḥ. anuṣṇāśītasparśatvād vāyoḥ. ato rūpābhivyañjakaṃ cakṣus taijasam. āpyaṃ rasanam abhivyañjakaṃ ca rasasya. ghrāṇaṃ pārthivaṃ gandhasya. vāyavīyaṃ tvagindriyaṃ sparśasya. śrotram idānīṃ kiṃprakṛtikam. tad api bhautikam indriyatvāt. kiṃ punarbhūtaṃ tasya prakṛtiḥ. ākāśa iti vadāmaḥ. tathā hi -- dvividhaṃ kāryaṃ sarvabhūtānāṃ śarīram indriyaṃ ca. ākāśasyāpy avakāśadānena śarīropakārakatvāt kāryakāraṇatvam. atas tasyāpīndriyeṇa kāryeṇa bhavitavyam. tatrendriyāntarāṇāṃ bhūtāntaraprakṛtitvād ākāśam eva śrotrasya prakṛtir iti niścīyate. api ca svaguṇam eva bhūtāntarāṇi vyañjayanti. na ca teṣāṃ śabdo guṇaḥ, ākāśaguṇatvāt. ata ākāśam eva tasyābhivyañjakam iti yuktam. evañ ca dṛṣṭānusāriṇī kalpanā kṛtā bhavati. santi hi deheṣu pṛthivyādibhūtabhāgāḥ kḷptagandhādyabhivyaktiśaktayaś ca bahir iti śarīre 'pi vartamānānāṃ teṣām eva vyañjakatvānumānaṃ yuktam. evañ ca prāptir api sa(?mi/ma)rthitā bhavati. tvagghrāṇarasanānāṃ hi sthitam eva prāpyakāritvam. śrotrasyāpi karṇacchidraparimitanabhaso dharmādharmopagṛhītasya svadeśa eva vibhuṃ śabdaṃ prakāśayataḥ prāpyakāritvam eva. tejaso hi visaraṇasvabhāvasya cakṣuṣo nirgatasyārthadeśaprāptir upapannaiva. anudbhūtarūpatvāc ca tasya rūpānupalambhaḥ. ata evāgnitejasaḥ pṛthvagrādikalpanā ca tasya kāryadarśanānusāreṇa mūrtatvād upapattimatī. sarvatra ca yathākāryadarśanaṃ yogyatāsanāthā prāptir indriyārthayoḥ sambandha iti darśayitavyam. ato na kācid atiprasaktir vaktavyā yathā vakṣyati -- prāptimātraṃ hi sambandhaḥ iti. ataḥ siddham indriyāṇi bhautikāni prāpyakārīṇi ceti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.