Sucaritamisra: Mimamsaslokavarttikakasika 5

१,२०४ अत्रानन्तरं परीष्टिसूत्रप्रतिज्ञातां निमित्तपरीक्षाम् अवतारयितुं सूत्रम् -- सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षम् अनिमित्तं विध्यमानोपलम्भनत्वाद् इति। तद् इदं वृत्त्यन्तरे ऽनिमित्ताद् अवच्छिद्य तत् प्रत्यक्षम् इत्येवमन्तं लक्षणपरं व्याख्यातम्। तद् एतद् उपन्यस्य दूषयति -- वर्ण्यत इति। अस्यार्थः -- धर्मस्य निमित्तं परीक्षितव्यमिति हि प्रतिज्ञातम्। अनन्तरं च प्रत्यक्षस्य लक्षणम् उच्यमानं न पूर्वप्रतिज्ञया सङ्गच्छत इति

1,204 atrānantaraṃ parīṣṭisūtrapratijñātāṃ nimittaparīkṣām avatārayituṃ sūtram -- satsamprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhijanma tat pratyakṣam animittaṃ vidhyamānopalambhanatvād iti. tad idaṃ vṛttyantare 'nimittād avacchidya tat pratyakṣam ityevamantaṃ lakṣaṇaparaṃ vyākhyātam. tad etad upanyasya dūṣayati -- varṇyata iti. asyārthaḥ -- dharmasya nimittaṃ parīkṣitavyamiti hi pratijñātam. anantaraṃ ca pratyakṣasya lakṣaṇam ucyamānaṃ na pūrvapratijñayā saṅgacchata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न परमसङ्गतिः, अनुपयोगो ऽपीत्य् आह -- लषणस्येति। लोकप्रसिद्धप्रमाणव्यवहारिणो हि मीमांसकस्य किं तल्लक्षणकरणेनेति भावः। द्व्यंशा हि पूर्वप्रतिज्ञा चोदनैव प्रमाणं प्रमाणम् एव चोदनेति तन्त्रार्थसंक्षेपप्रतिज्ञानम्। पुनश् च परीष्टिसूत्रेण निष्कृष्याद्यलक्षणविषयतया। न चान्यतरांशप्रसाधनेनापि लक्षणाभिधानम् उपयुज्यत इति। यदि तु नैयायिकादिप्रस्थानम् अनुविदधता प्रत्यक्षस्य लक्षणं प्रणीयते, तद्वद् एव हि तत्पूर्वकं त्रिविधम् अनुमानम् इत्यादिवदनुमानादेर् अपि लक्षणप्रणयनम् आपतितम् इत्य् आह -- किमर्थम् इति

na paramasaṅgatiḥ, anupayogo 'pīty āha -- laṣaṇasyeti. lokaprasiddhapramāṇavyavahāriṇo hi mīmāṃsakasya kiṃ tallakṣaṇakaraṇeneti bhāvaḥ. dvyaṃśā hi pūrvapratijñā codanaiva pramāṇaṃ pramāṇam eva codaneti tantrārthasaṃkṣepapratijñānam. punaś ca parīṣṭisūtreṇa niṣkṛṣyādyalakṣaṇaviṣayatayā. na cānyatarāṃśaprasādhanenāpi lakṣaṇābhidhānam upayujyata iti. yadi tu naiyāyikādiprasthānam anuvidadhatā pratyakṣasya lakṣaṇaṃ praṇīyate, tadvad eva hi tatpūrvakaṃ trividham anumānam ityādivadanumānāder api lakṣaṇapraṇayanam āpatitam ity āha -- kimartham iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्याद् एतत्। अप्रमाणम् एवानुमानादि प्रत्यक्षाद् अन्यत्वात् तदाभासवद् इति तल्लक्षणानभिधानम् इति, तद् अयुक्तम् इत्य् आह -- न तावद् इति। अयम् अभिप्रायः -- यद् एव किञ्चित् तदप्रामाण्यसिद्धये प्रमाणम् उपन्यस्यते, तत् तेनैव बाध्यते। अपि चानुमा(?न।ना)प्रामाण्यसिद्धये ऽनुमानम् उपन्यस्यते इति स्ववाग्विरोधः। तद् अलं नाप्रत्यक्षं प्रमाणम् इति पाषण्डजल्पितेनेति। १,२०५ स्याद् एतत् -- सम्भवैतिह्ययोर् इवानुमानागमयोः प्रत्यक्षान्तर्भावाद् इतरेषां लक्षणानभिधानम् इति, तन् न। लक्षणवैलक्षण्याद् इत्य् आह -- नापीति वक्तुमन्तेन। स्याद् एतत् -- लक्षणवैलक्षण्यम् एवासिद्धं, सर्वेषां सत्य् एवेन्द्रियार्थसन्निकर्षे जायमानत्वाद् इति। तन् न। न हि चक्षुषा सन्निकृष्टधूमो ऽप्य् अविदितास्मृतव्याप्तिर् अनुमिमानो वह्निम् उपल(?भ्य।भ)ते। अत इन्द्रियलिङ्गशब्दसादृश्या(न)न्यथासिद्धबुद्धिसमुपलम्भकप्रमाणाभावा एव यथाक्रमं प्रत्यक्षादिप्रमाणोदये साधनम् इति साधनभेदाल् लक्षणवैलक्षण्ये सति नान्योन्यान्तर्भावोपपत्तिः। तद् इदम् आह -- न चेति

syād etat. apramāṇam evānumānādi pratyakṣād anyatvāt tadābhāsavad iti tallakṣaṇānabhidhānam iti, tad ayuktam ity āha -- na tāvad iti. ayam abhiprāyaḥ -- yad eva kiñcit tadaprāmāṇyasiddhaye pramāṇam upanyasyate, tat tenaiva bādhyate. api cānumā(?na/nā)prāmāṇyasiddhaye 'numānam upanyasyate iti svavāgvirodhaḥ. tad alaṃ nāpratyakṣaṃ pramāṇam iti pāṣaṇḍajalpiteneti. 1,205 syād etat -- sambhavaitihyayor ivānumānāgamayoḥ pratyakṣāntarbhāvād itareṣāṃ lakṣaṇānabhidhānam iti, tan na. lakṣaṇavailakṣaṇyād ity āha -- nāpīti vaktumantena. syād etat -- lakṣaṇavailakṣaṇyam evāsiddhaṃ, sarveṣāṃ saty evendriyārthasannikarṣe jāyamānatvād iti. tan na. na hi cakṣuṣā sannikṛṣṭadhūmo 'py aviditāsmṛtavyāptir anumimāno vahnim upala(?bhya/bha)te. ata indriyaliṅgaśabdasādṛśyā(na)nyathāsiddhabuddhisamupalambhakapramāṇābhāvā eva yathākramaṃ pratyakṣādipramāṇodaye sādhanam iti sādhanabhedāl lakṣaṇavailakṣaṇye sati nānyonyāntarbhāvopapattiḥ. tad idam āha -- na ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च वाच्यं सर्वादौ प्रत्यक्षलक्षणाभिधानाद् एव तत्पूर्वकत्वेनेतराणि लक्षितानीति पृथग्लक्षणानभिधानम् इति, तत्पूर्वकस्मृत्यादीनाम् अप्रामाण्यदर्शनेनाभाससङ्करप्रसक्तेर् इत्य् आह -- न चापीति

na ca vācyaṃ sarvādau pratyakṣalakṣaṇābhidhānād eva tatpūrvakatvenetarāṇi lakṣitānīti pṛthaglakṣaṇānabhidhānam iti, tatpūrvakasmṛtyādīnām aprāmāṇyadarśanenābhāsasaṅkaraprasakter ity āha -- na cāpīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च सामान्यातिदेशलक्षणम् इव विशेषातिदेशलक्षणं प्रत्यक्षलक्षणोक्तिर् अनुमानादीनां पारमार्थिमं लक्षणम् आक्षिपति, तेन विना तदुपपत्तेः। सामान्यं तु नानाक्षिप्तविशेषम् आत्मानं लभत इत्य् आक्षिपत्य् अर्थविशेषम्। तद् एतद् आह -- प्रत्यक्षेति

na ca sāmānyātideśalakṣaṇam iva viśeṣātideśalakṣaṇaṃ pratyakṣalakṣaṇoktir anumānādīnāṃ pāramārthimaṃ lakṣaṇam ākṣipati, tena vinā tadupapatteḥ. sāmānyaṃ tu nānākṣiptaviśeṣam ātmānaṃ labhata ity ākṣipaty arthaviśeṣam. tad etad āha -- pratyakṣeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्पूर्वकत्वसिद्ध्यभ्युपगमेन चास्माभिः पूर्वं[६०९]स्मृत्या व्यभिचार उक्तः। तद् अपि प्रत्यक्षलक्षणोक्तेर् अनन्यथासिद्ध्यभावान् न सिध्यतीत्य् आह -- तदतद् इति। तच् चातच् च तदतदी। ते पूर्वे यस्येति बहुव्रीहिः। तद् अयम् अर्थः -- तद् वा प्रत्यक्षम् अन्यद् वा पूर्वम् अनुमानादीनाम् इति न प्रत्यक्षलक्षणाद् अवगम्यत इति। १,२०६ यदि तु विनैव कारणेन प्रत्यक्षलक्षणोक्तेर् इतरेषां तत्पूर्वकत्वम् आश्रीयते, हन्त अतत्पूर्वकत्वम् अपि वाङ्मात्रेण शक्यम् आश्रयितुम् इत्य् आह -- तदुक्तेर् इति। तदपूर्वं यस्येति विग्रहो दर्शयितव्य इति

tatpūrvakatvasiddhyabhyupagamena cāsmābhiḥ pūrvaṃ[609]smṛtyā vyabhicāra uktaḥ. tad api pratyakṣalakṣaṇokter ananyathāsiddhyabhāvān na sidhyatīty āha -- tadatad iti. tac cātac ca tadatadī. te pūrve yasyeti bahuvrīhiḥ. tad ayam arthaḥ -- tad vā pratyakṣam anyad vā pūrvam anumānādīnām iti na pratyakṣalakṣaṇād avagamyata iti. 1,206 yadi tu vinaiva kāraṇena pratyakṣalakṣaṇokter itareṣāṃ tatpūrvakatvam āśrīyate, hanta atatpūrvakatvam api vāṅmātreṇa śakyam āśrayitum ity āha -- tadukter iti. tadapūrvaṃ yasyeti vigraho darśayitavya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिध्यतु वा प्रत्यक्षलक्षणोक्तेर् अनुमानादीनां तत्पूर्वकत्वम्। यस् त्व् एषाम् अवान्तरलक्षणभेदः स्वरूपं च, संख्या चेयन्ति प्रमाणानीति, तत् सर्वं न सिध्यतीत्य् आह -- न चेति

sidhyatu vā pratyakṣalakṣaṇokter anumānādīnāṃ tatpūrvakatvam. yas tv eṣām avāntaralakṣaṇabhedaḥ svarūpaṃ ca, saṃkhyā ceyanti pramāṇānīti, tat sarvaṃ na sidhyatīty āha -- na ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्यान् मतं - प्रसिद्धान्य् एवानुमानादीनि प्रमाणानि, किम् अमीषां लक्षणकरणेनेति। तत् प्रत्यक्षे ऽपि समानम् इत्य् आह -- प्रसिद्धत्वाद् इति। अतो बहुषु प्रमाणेषु यद् एकलक्षणकरणं तद् अन्यपरिसंख्यार्थम् एव स्यात्। तद् एतद् आह -- तेनान्येति सूत्रमन्तेन। अभिमतप्रमाणपरिसंख्यानं चायुक्तम् इति भावः। मूढेन वा जैमिनिना प्रत्यक्षमात्रं लक्षितम् इत्य् अभ्युपगन्तव्यम् आपद्येत। एवं चात्मीयम् अज्ञानम् ऋषेर् आरोपितं भवेद् इत्य् आह -- मूढेन वेति नान्तेन। अपि च वाक्यभेदो नामागत्या क्वचिद् आश्रीयते यथाग्नयश् च स्वकालत्वात् इत्य् अत्र वक्ष्यते। न चेह सूत्रे किञ्चिद् अनुपपन्नं दृश्यते यद् भित्त्वा व्याख्यायत इत्य् आह -- सम्भवतीति

syān mataṃ - prasiddhāny evānumānādīni pramāṇāni, kim amīṣāṃ lakṣaṇakaraṇeneti. tat pratyakṣe 'pi samānam ity āha -- prasiddhatvād iti. ato bahuṣu pramāṇeṣu yad ekalakṣaṇakaraṇaṃ tad anyaparisaṃkhyārtham eva syāt. tad etad āha -- tenānyeti sūtramantena. abhimatapramāṇaparisaṃkhyānaṃ cāyuktam iti bhāvaḥ. mūḍhena vā jaimininā pratyakṣamātraṃ lakṣitam ity abhyupagantavyam āpadyeta. evaṃ cātmīyam ajñānam ṛṣer āropitaṃ bhaved ity āha -- mūḍhena veti nāntena. api ca vākyabhedo nāmāgatyā kvacid āśrīyate yathāgnayaś ca svakālatvāt ity atra vakṣyate. na ceha sūtre kiñcid anupapannaṃ dṛśyate yad bhittvā vyākhyāyata ity āha -- sambhavatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षणम् अप्य् एतद् अतिव्याप्तेर् अयुक्तम् इत्य् आह -- न चापीति। अतिव्याप्तिम् एव दर्शयति -- तदभासेष्व् इति। सर्वे हि मृगतृष्णादिविभ्रमाः १,२०७ सूर्यरश्मितप्तोषरादिसंयुक्तनयनजन्याः। संशयाश् च स्थाण्वादिसंयुक्तनयनजन्मान इति प्रत्यक्षताम् अश्नुवीरन्। सेयम् अतिव्याप्तिर् इति। अल्पं चेदम् अस्माभिर् उक्तं तदाभासेषु तुल्यत्वाद् इति। एकं तु स्वप्नज्ञानं वर्जयित्वा सकलप्रमाणाप्रमाणसजातीयविजातीयज्ञानमात्रसाधारणम् इदं लक्षणम् इत्य् आह -- स्वप्नेति। लिङ्गशब्दसदृशादिसम्बद्धेष्व् एवेन्द्रियेष्व् अनुमानादिप्रमाणपञ्चकोत्पत्तिर् इति भावः

lakṣaṇam apy etad ativyāpter ayuktam ity āha -- na cāpīti. ativyāptim eva darśayati -- tadabhāseṣv iti. sarve hi mṛgatṛṣṇādivibhramāḥ 1,207 sūryaraśmitaptoṣarādisaṃyuktanayanajanyāḥ. saṃśayāś ca sthāṇvādisaṃyuktanayanajanmāna iti pratyakṣatām aśnuvīran. seyam ativyāptir iti. alpaṃ cedam asmābhir uktaṃ tadābhāseṣu tulyatvād iti. ekaṃ tu svapnajñānaṃ varjayitvā sakalapramāṇāpramāṇasajātīyavijātīyajñānamātrasādhāraṇam idaṃ lakṣaṇam ity āha -- svapneti. liṅgaśabdasadṛśādisambaddheṣv evendriyeṣv anumānādipramāṇapañcakotpattir iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्नज्ञानवर्जने कारणम् आह -- तद्धीति। बाह्येन्द्रियसम्प्रयोगाभावाभिप्रायेण चेदम् उक्तम्। स्वप्ने त्व् आत्ममनोदेहैः सङ्गतिर् अस्त्येवेति तद् अप्य् अनेन लक्षणेन व्याप्यत इति दर्शयितव्यम् इति। स्वप्नज्ञानातिरिक्तं तु यत् किञ्चिद् भ्रान्त्यादि, तत् केनचित् सम्प्रयोगे सत्य् एव जायत इति प्रत्यक्षम् आपद्येतेत्य् आह -- केनचिद् इति। यथा केनचित् सम्प्रयोगे भ्रान्त्यादिर् भवति, तथा पूर्वम् एवास्माभिर् विवृतम्। आदिशब्देन प्रमाणसंशययोर् उपादानम् इति

svapnajñānavarjane kāraṇam āha -- taddhīti. bāhyendriyasamprayogābhāvābhiprāyeṇa cedam uktam. svapne tv ātmamanodehaiḥ saṅgatir astyeveti tad apy anena lakṣaṇena vyāpyata iti darśayitavyam iti. svapnajñānātiriktaṃ tu yat kiñcid bhrāntyādi, tat kenacit samprayoge saty eva jāyata iti pratyakṣam āpadyetety āha -- kenacid iti. yathā kenacit samprayoge bhrāntyādir bhavati, tathā pūrvam evāsmābhir vivṛtam. ādiśabdena pramāṇasaṃśayayor upādānam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु केनचित् सम्प्रयोगमात्रं न प्रत्यक्षकारणम् अभिप्रेतम्। अपि तर्हि ग्राह्येण। न च भ्रान्त्यादयो ग्राह्यसंयुक्तनयनस्य जायन्ते। किं तर्हि। अन्यसंयुक्तेन्द्रियस्यान्यार्थविषयाः। न चेदं ग्राह्यविशेषणम् अस्माभिर् एव केवलम् आश्रितम्। अपि तु वृत्तिकारेणापि प्रत्यक्षलक्षणपरं सूत्रं व्याचक्षाणेन। तन्मतं च भवद्भिर् उपरिष्टाद् वक्ष्यत एवेति नावयोर् विशेषम् उपलभामहे, अत आह -- ग्राह्येणेति। अयम् अभिप्रायः -- सत्यम् अभिमतं विशेषणं भवतो ऽपि। तत् त्व् अनुपात्तं न लभ्यते। वृत्तिकारमते तु व्यत्यस्तेन तद्वृत्तेन तदुपादास्यते। १,२०८ यदाभासं हि विज्ञानं तत्संयोगे तद् इष्यते । इति वक्ष्यते। अतो भवन्मते ग्राह्यविशेषणानुपादानाद् ग्राह्यसम्प्रयोगजम् अन्यसम्प्रयोगजं वा ज्ञानं प्रत्यक्षम् आपद्येत। अतो ऽस्ति महान् वक्ष्यमाणेन विशेष इति

nanu kenacit samprayogamātraṃ na pratyakṣakāraṇam abhipretam. api tarhi grāhyeṇa. na ca bhrāntyādayo grāhyasaṃyuktanayanasya jāyante. kiṃ tarhi. anyasaṃyuktendriyasyānyārthaviṣayāḥ. na cedaṃ grāhyaviśeṣaṇam asmābhir eva kevalam āśritam. api tu vṛttikāreṇāpi pratyakṣalakṣaṇaparaṃ sūtraṃ vyācakṣāṇena. tanmataṃ ca bhavadbhir upariṣṭād vakṣyata eveti nāvayor viśeṣam upalabhāmahe, ata āha -- grāhyeṇeti. ayam abhiprāyaḥ -- satyam abhimataṃ viśeṣaṇaṃ bhavato 'pi. tat tv anupāttaṃ na labhyate. vṛttikāramate tu vyatyastena tadvṛttena tadupādāsyate. 1,208 yadābhāsaṃ hi vijñānaṃ tatsaṃyoge tad iṣyate | iti vakṣyate. ato bhavanmate grāhyaviśeṣaṇānupādānād grāhyasamprayogajam anyasamprayogajaṃ vā jñānaṃ pratyakṣam āpadyeta. ato 'sti mahān vakṣyamāṇena viśeṣa iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत एव यथावस्थितम् इदं सूत्रं न प्रत्यक्षं लक्षयितुं क्षमते, अत एव वृत्तिकारेणापि प्रासङ्गिकलक्षणकरणे व्यत्ययेन पठितम् इत्य् आह -- असामर्थ्यं चेति

yata eva yathāvasthitam idaṃ sūtraṃ na pratyakṣaṃ lakṣayituṃ kṣamate, ata eva vṛttikāreṇāpi prāsaṅgikalakṣaṇakaraṇe vyatyayena paṭhitam ity āha -- asāmarthyaṃ ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतम् अतिव्यापकत्वं लक्षणस्योपसंहरति -- तेनेति

prakṛtam ativyāpakatvaṃ lakṣaṇasyopasaṃharati -- teneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर इदानीं सत्सम्प्रयोगविशेषणोपादानसामर्थ्याद् एव ग्राह्यविशेषणाक्षेपं मन्वानः प्रत्यवतिष्ठते, तदाह -- सत्सम्प्रयोगनिर्देश इति। एवं हि मन्यते -- सम्भवव्यभिचारौ हि विशेषणकराव् उभौ तद् यदि सम्प्रयोगमात्रजं ज्ञानं सूत्रकारस्याभिमतम् अभविष्यत्, तदा विशेषणोपादानम् अनर्थकम् आपत्स्य(?ते।त।) न ह्य् असम्प्रयोगजं प्रमाणम् अप्रमाणं वा ज्ञानम् अस्ति। अतो विशेषणोपादानसामर्थ्याद् एव ग्राह्यविशेषणम् अवगम्यते। अतो न किञ्चिद् दोक्ष्यतीति। एतद् एव[६१०]दूषयति -- एतद् एव हीति। एवं हि मन्यते -- नैवंविधेनोत्तरेण व्युत्थितो बोधयितुं शक्यते। तस्य ह्य् एतद् एव प्रतिपाद्यं यत् त्वन्मते[६११]विशेषणानर्थक्यं, लक्षणस्य चातिव्याप्त्यादिभिर् असिद्धिर् इति

para idānīṃ satsamprayogaviśeṣaṇopādānasāmarthyād eva grāhyaviśeṣaṇākṣepaṃ manvānaḥ pratyavatiṣṭhate, tadāha -- satsamprayoganirdeśa iti. evaṃ hi manyate -- sambhavavyabhicārau hi viśeṣaṇakarāv ubhau tad yadi samprayogamātrajaṃ jñānaṃ sūtrakārasyābhimatam abhaviṣyat, tadā viśeṣaṇopādānam anarthakam āpatsya(?te/ta.) na hy asamprayogajaṃ pramāṇam apramāṇaṃ vā jñānam asti. ato viśeṣaṇopādānasāmarthyād eva grāhyaviśeṣaṇam avagamyate. ato na kiñcid dokṣyatīti. etad eva[610]dūṣayati -- etad eva hīti. evaṃ hi manyate -- naivaṃvidhenottareṇa vyutthito bodhayituṃ śakyate. tasya hy etad eva pratipādyaṃ yat tvanmate[611]viśeṣaṇānarthakyaṃ, lakṣaṇasya cātivyāptyādibhir asiddhir iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपेत्य वा ब्रूम इत्य् आह -- स्वप्नादीनाम् इति। उक्तम् एतद् १,२०९ बाह्येन्द्रियव्यापारादिनिरपेक्षं स्वप्नज्ञानम् इति तन्मात्रं वर्जयित्वा सर्वम् एव प्रत्यक्षं प्राप्नुयाद् इति। आदिशब्देन चादृष्टमात्रोद्बोधितसंस्कारकारणिका स्मृतिर् अभिप्रेतेति। तस्माद् अनुपात्तम् एवात्र[६१२]समग्रं प्रत्यक्षलक्षणम् इति न तद् विधातुम् अनुवदितुं वा शक्यम् इत्य् आह -- तस्माद् इति। यत् प्रत्यक्षं तद् एवंलक्षणकम्[६१३]इति लक्षणविधिः। यद् एवंलक्षणकं[६१४]तत् प्रत्यक्षम् इति लक्षणानुवादः। न चानुक्तो ऽर्थो विध्यनुवादभाग् भवति, उभयोर् अपि साधारणत्वाद् अभिधानस्येति

upetya vā brūma ity āha -- svapnādīnām iti. uktam etad 1,209 bāhyendriyavyāpārādinirapekṣaṃ svapnajñānam iti tanmātraṃ varjayitvā sarvam eva pratyakṣaṃ prāpnuyād iti. ādiśabdena cādṛṣṭamātrodbodhitasaṃskārakāraṇikā smṛtir abhipreteti. tasmād anupāttam evātra[612]samagraṃ pratyakṣalakṣaṇam iti na tad vidhātum anuvadituṃ vā śakyam ity āha -- tasmād iti. yat pratyakṣaṃ tad evaṃlakṣaṇakam[613]iti lakṣaṇavidhiḥ. yad evaṃlakṣaṇakaṃ[614]tat pratyakṣam iti lakṣaṇānuvādaḥ. na cānukto 'rtho vidhyanuvādabhāg bhavati, ubhayor api sādhāraṇatvād abhidhānasyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं लक्षणपरतां प्रत्याख्यायानभिमतवचनव्यक्तिनिराकरणपुरस्सरम् अभिमतां सूत्रस्य वचोभङ्गिम् आह -- तेनेति द्वाभ्याम्। एतद् उक्तं भवति -- यद् एवंलक्षणकं तत् प्रत्यक्षम् इति नैष सूत्रार्थः। किं तर्हि। यल्लोकप्रसिद्धं प्रत्यक्षं तस्य सत्सम्प्रयोगजत्वं नाम धर्मो ऽस्ति। तद्धर्मकत्वाच् च विद्यमानोपलम्भनत्वं भवति। ततश् च भविष्यत्य् अविद्यमाने धर्मे ऽनिमित्ततेति

evaṃ lakṣaṇaparatāṃ pratyākhyāyānabhimatavacanavyaktinirākaraṇapurassaram abhimatāṃ sūtrasya vacobhaṅgim āha -- teneti dvābhyām. etad uktaṃ bhavati -- yad evaṃlakṣaṇakaṃ tat pratyakṣam iti naiṣa sūtrārthaḥ. kiṃ tarhi. yallokaprasiddhaṃ pratyakṣaṃ tasya satsamprayogajatvaṃ nāma dharmo 'sti. taddharmakatvāc ca vidyamānopalambhanatvaṃ bhavati. tataś ca bhaviṣyaty avidyamāne dharme 'nimittateti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु शाबरे ऽपि प्रत्यक्षम् अनिमित्तम्, एवं लक्षणकं हि तद् इत्य् उच्यते। तदलक्षणपरत्वे सूत्रस्यानुपपन्नम् अत आह -- एवम् इति। अयम् अभिप्रायः -- शाबरा अपि ये लोकप्रसिद्धलक्षणानुवादेनानिमित्तत्वं विदधति तान् अपि न मृष्यामहे, सम्पूर्णलक्षणाभिधाने सूत्रस्याशक्तेः। अतो लक्षणोक्तिर् इह लिङ्गविवक्षयैव। यथा धूमो लक्षणम् अग्नेः, एवं विद्यमानोपलम्भनत्वम् अनिमित्तत्वस्य। लक्ष्यते हि तत् तेनेति भाष्यकारस्याभिमतम् इति

nanu śābare 'pi pratyakṣam animittam, evaṃ lakṣaṇakaṃ hi tad ity ucyate. tadalakṣaṇaparatve sūtrasyānupapannam ata āha -- evam iti. ayam abhiprāyaḥ -- śābarā api ye lokaprasiddhalakṣaṇānuvādenānimittatvaṃ vidadhati tān api na mṛṣyāmahe, sampūrṇalakṣaṇābhidhāne sūtrasyāśakteḥ. ato lakṣaṇoktir iha liṅgavivakṣayaiva. yathā dhūmo lakṣaṇam agneḥ, evaṃ vidyamānopalambhanatvam animittatvasya. lakṣyate hi tat teneti bhāṣyakārasyābhimatam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,२१० यल् लिङ्गं यस्य च, तदुभयम् अपि व्यनक्ति -- यत इति। विद्यमानोपलम्भनत्वं नाम धर्मो लिङ्गम्। अनिमित्तता तु लिङ्गि। यदि तु तल्लिङ्गम् असिद्धम् इति कश्चिद् ब्रूयात्, तं प्रति सत्सम्प्रयोगजत्वहेत्वन्तरप्रसिद्धेन तेनानिमित्तताधिगन्तव्येति प्रसिद्धेनेत्य् उक्तम् इति

1,210 yal liṅgaṃ yasya ca, tadubhayam api vyanakti -- yata iti. vidyamānopalambhanatvaṃ nāma dharmo liṅgam. animittatā tu liṅgi. yadi tu talliṅgam asiddham iti kaścid brūyāt, taṃ prati satsamprayogajatvahetvantaraprasiddhena tenānimittatādhigantavyeti prasiddhenety uktam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रोच्यते -- उक्तम् इदं लोकप्रसिद्धस्य प्रत्यक्षस्यायं धर्मः यत् सत्सम्प्रयोगजत्वं नाम विद्यमानोपलम्भनत्वसिद्धौ हेतुर् उक्तः। लोके च ग्राह्येणैव सति सम्प्रयोगे प्रत्यक्षम् इति सिद्धम्। न ह्य्[६१८]अन्यसम्प्रयुक्तचक्षुषो ऽन्यत् प्रत्यक्षम् इति दृष्टम्। तद् इह ग्राह्येणैव वर्तमानसम्प्रयोगजत्वं विद्यमानोपलम्भनत्वे हेतुर् उक्तः। न च तद् अनुमानादिषु सम्भवति। न हि तत्र ग्राह्येण वृष्ट्यादिनेन्द्रियसन्निकर्षो वर्तते। लक्षणपक्षे तु यावच्छ्रुतमात्रपरतन्त्रत्वाद् आपद्येतैव भ्रान्त्यादि प्रत्यक्षम्। तत्रापि तु लोकपारतन्त्र्ये वृथा लक्षण[६१९]करणम् इति। ननु प्रत्यक्षम् अनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वाद् इत्य् अत्र को दृष्टान्तः। १,२१२ यदि प्रत्यक्षम् एव, तन् न। पक्षसपक्षयोर् अभेदापातात्। तच् चायुक्तं सिद्धसाध्ययोर् भेदात्। साध्यो हि पक्षः सिद्धश् च सपक्षः। न चैकम् एव सिद्धसाध्यस्वभावम् इत्य् उपपद्यते। सिद्धं चास्मदादिप्रत्यक्षस्य धर्मे ऽनिमित्तत्वं, किं[६२०]तत्साधनेन। अत आह -- अस्मदादाव् इति। अयम् अभिप्रायः -- प्रत्यक्षविशेषं पक्षीकृत्य प्रत्यक्षान्तरं सपक्षीक्रियते इति न पक्षसपक्षयोर् एकता। नापि सिद्धसाध्यतेति

atrocyate -- uktam idaṃ lokaprasiddhasya pratyakṣasyāyaṃ dharmaḥ yat satsamprayogajatvaṃ nāma vidyamānopalambhanatvasiddhau hetur uktaḥ. loke ca grāhyeṇaiva sati samprayoge pratyakṣam iti siddham. na hy[618]anyasamprayuktacakṣuṣo 'nyat pratyakṣam iti dṛṣṭam. tad iha grāhyeṇaiva vartamānasamprayogajatvaṃ vidyamānopalambhanatve hetur uktaḥ. na ca tad anumānādiṣu sambhavati. na hi tatra grāhyeṇa vṛṣṭyādinendriyasannikarṣo vartate. lakṣaṇapakṣe tu yāvacchrutamātraparatantratvād āpadyetaiva bhrāntyādi pratyakṣam. tatrāpi tu lokapāratantrye vṛthā lakṣaṇa[619]karaṇam iti. nanu pratyakṣam animittaṃ vidyamānopalambhanatvād ity atra ko dṛṣṭāntaḥ. 1,212 yadi pratyakṣam eva, tan na. pakṣasapakṣayor abhedāpātāt. tac cāyuktaṃ siddhasādhyayor bhedāt. sādhyo hi pakṣaḥ siddhaś ca sapakṣaḥ. na caikam eva siddhasādhyasvabhāvam ity upapadyate. siddhaṃ cāsmadādipratyakṣasya dharme 'nimittatvaṃ, kiṃ[620]tatsādhanena. ata āha -- asmadādāv iti. ayam abhiprāyaḥ -- pratyakṣaviśeṣaṃ pakṣīkṛtya pratyakṣāntaraṃ sapakṣīkriyate iti na pakṣasapakṣayor ekatā. nāpi siddhasādhyateti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं स्वमतेन सूत्रं व्याख्यायेदानीं परपक्षोक्तान् दोषान् इह परिहरति -- प्रकृतेनेति। परपक्षे हि प्रकृतासङ्गतिर् उक्ता। सेह नास्ति। चोदनैव प्रमाणम् इति हि प्रतिज्ञातम्। तच् च प्रत्यक्षानिमित्तत्वप्रतिपादनेनैव[६२१] शेषाणाम् अप्य् अनुमानादीनाम् अप्रामाण्यदर्शनेनावधारितरूपं सिध्यतीति। कथं पुनः प्रत्यक्षानिमित्तत्वे सत्यनुमानादीनाम् अप्य् अनिमित्तत्वम्। न हि प्रत्यक्षम् अनागतातिवृत्तयोर् असमर्थम् इत्यनुमानेनापि[६२२]तथा भवितव्यम्। मेघोन्नतिनदीपूराभ्याम् अनागतातिवृत्ताया वृष्टेर् अननुमानप्रसङ्गाद् अत आह -- तद् इति। अयम् अभिप्रायः -- व्याप्तिसंवेदनाधीनजन्मत्वाद् अनुमानस्य नित्यपरोक्षेण च धर्मेण व्याप्तिसंवेदनासम्भवाद् अनुमानोदयाभावः। न च वृष्ट्यादौ प्रसङ्गः। तेषां दृष्टपूर्वकत्वेन व्याप्तिसंवेदनोपपत्तेः। आदिशब्देन धर्मसादृश्यम् उपादत्ते। एतच् चोपरिष्टात् प्रपञ्चयिष्यत एवेति

evaṃ svamatena sūtraṃ vyākhyāyedānīṃ parapakṣoktān doṣān iha pariharati -- prakṛteneti. parapakṣe hi prakṛtāsaṅgatir uktā. seha nāsti. codanaiva pramāṇam iti hi pratijñātam. tac ca pratyakṣānimittatvapratipādanenaiva[621] śeṣāṇām apy anumānādīnām aprāmāṇyadarśanenāvadhāritarūpaṃ sidhyatīti. kathaṃ punaḥ pratyakṣānimittatve satyanumānādīnām apy animittatvam. na hi pratyakṣam anāgatātivṛttayor asamartham ityanumānenāpi[622]tathā bhavitavyam. meghonnatinadīpūrābhyām anāgatātivṛttāyā vṛṣṭer ananumānaprasaṅgād ata āha -- tad iti. ayam abhiprāyaḥ -- vyāptisaṃvedanādhīnajanmatvād anumānasya nityaparokṣeṇa ca dharmeṇa vyāptisaṃvedanāsambhavād anumānodayābhāvaḥ. na ca vṛṣṭyādau prasaṅgaḥ. teṣāṃ dṛṣṭapūrvakatvena vyāptisaṃvedanopapatteḥ. ādiśabdena dharmasādṛśyam upādatte. etac copariṣṭāt prapañcayiṣyata eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् एवम् अपि प्रत्यक्षवदितरेषाम् अप्य् अनिमित्तत्वं किं सूत्रैर् न निबद्धम् अत आह -- शक्यम् इति। एकलक्षणकरणे हीतरलक्षणासिद्धेः सर्वेषां लक्षणकरणम् आपादितम्। अनिमित्तत्वे तु प्रत्यक्षस्योक्ते तत्पूर्वकत्वाद् इतरेषाम् अप्य् १,२१३ अनिमित्तत्वं शक्यावगमम् इति न पृथङ् निबध्यते। यथा वक्ष्यति -- प्रत्यक्षद्वारत्वाद् अनुमानादीनाम्[६२३]अप्य् अकारणत्वम् इति। लक्षणानुपयोगे[६२४]ऽपि यः पर्यनुयोगो दत्तः, सो ऽप्य् अत्र लक्षणानभ्युपगमाद् एव नास्तीत्य् आह -- न चेति

nanv evam api pratyakṣavaditareṣām apy animittatvaṃ kiṃ sūtrair na nibaddham ata āha -- śakyam iti. ekalakṣaṇakaraṇe hītaralakṣaṇāsiddheḥ sarveṣāṃ lakṣaṇakaraṇam āpāditam. animittatve tu pratyakṣasyokte tatpūrvakatvād itareṣām apy 1,213 animittatvaṃ śakyāvagamam iti na pṛthaṅ nibadhyate. yathā vakṣyati -- pratyakṣadvāratvād anumānādīnām[623]apy akāraṇatvam iti. lakṣaṇānupayoge[624]'pi yaḥ paryanuyogo dattaḥ, so 'py atra lakṣaṇānabhyupagamād eva nāstīty āha -- na ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा ग्राह्यविशेषणानुपादानाद् अनुमानाद्यनुपसङ्ग्रहाच् च न्यूनं लक्षणं, सर्वसंविदां च सत्सम्प्रयोगेणाव्यभिचारात् सत्सम्प्रयोगनिर्देशो ऽतिरिच्यत इत्याद्य् अपि यद् उक्तं तद् अप्य् अत्र नाशङ्क्यत इत्य् आह -- न चेति। लक्षणकरणस्य हि न्यूनातिरेकादयो दोषाः नालक्षणे प्रसजन्तीति। एतद् ध्य् अत्र सर्वथा प्रतिपाद्यं यल्लोकप्रसिद्धं प्रत्यक्षं तद् एवंधर्मकम् इति। सम्पूर्णं तु प्रत्यक्षस्य स्वरूपम् अनेनाभिधीयतां मा वा। न नस् तत्र तात्पर्यम्। अतश् चान्यपरत्वात् सूत्रस्य लक्षणपक्षोक्ता मृगतृष्णादिसंविदाम् अपि प्रत्यक्षता नापद्यते इत्य् आह -- सर्वथेति

tathā grāhyaviśeṣaṇānupādānād anumānādyanupasaṅgrahāc ca nyūnaṃ lakṣaṇaṃ, sarvasaṃvidāṃ ca satsamprayogeṇāvyabhicārāt satsamprayoganirdeśo 'tiricyata ityādy api yad uktaṃ tad apy atra nāśaṅkyata ity āha -- na ceti. lakṣaṇakaraṇasya hi nyūnātirekādayo doṣāḥ nālakṣaṇe prasajantīti. etad dhy atra sarvathā pratipādyaṃ yallokaprasiddhaṃ pratyakṣaṃ tad evaṃdharmakam iti. sampūrṇaṃ tu pratyakṣasya svarūpam anenābhidhīyatāṃ mā vā. na nas tatra tātparyam. ataś cānyaparatvāt sūtrasya lakṣaṇapakṣoktā mṛgatṛṣṇādisaṃvidām api pratyakṣatā nāpadyate ity āha -- sarvatheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् भूतम् अभूतं वा यद्यद् एवातिभाव्यते । भावनाबलनिष्पत्तौ तत्स्फुटाकल्पधीः फलम् ॥ इति। ननु जीवनाय शिल्पिनां शिल्पाभ्यासो युक्तः। न तु ध्यानाभ्यासस्य किञ्चिन्निबन्धनम् अस्ति। कथं नास्ति। करुणा हि ध्यानाभ्यासे निबन्धनम्। कश्चित् खलु भवान्तरीयात् संस्कारात् कारुणिको भवति। १,२१६ स करुणाम् एवाभिनिविशते। अभ्यासातिशयाच् च सा तस्य प्रकर्षकाष्ठाम् आसादयति। स काष्ठाप्राप्तप्रकर्षकरुणो दुःखोत्तरान् संसारिणो दृष्ट्वा दूरं दूयमानमानसश् चिन्तयति कथम् एतान् उद्धरेयम् इति। ततः स पुरुषार्थसाधनम् अन्विच्छन् ध्यानाय प्रयस्यति। ततश् चिराभ्यासान् निष्पन्नध्यानो धर्माधर्माव् अप्य् अपरोक्षम् ईक्षते। अन्यन् मतं - संसारिणो हीन्द्रियाधीनज्ञानजन्मानः। प्राग्भवीयक[६३१]र्मार्जितदेहेन्द्रिया हि ते। अतो युक्तं यद्देहेन्द्रियानुविधायिसंवेदना भवन्तीति। यदा पुनर् अमी योगाभ्यासाद् एव प्रक्षीणनिखिलज्ञानकर्माशया भवन्ति, तदा देहेन्द्रियैर् विमुच्यन्ते। तदा नियामकाभावात् स्वयं च प्रकाशस्वभावत्वात् सर्वम् अतीतादि बुध्यन्ते। अतस् तान् प्रति विद्यमानोपलम्भनत्वम् असिद्धम् इति तत्प्रतिबोधनाय लोकप्रसिद्धं सद् इत्याद्य् अयं जैमिनिर् आहेति। तान् इन्दानीं प्रतिबोधयति -- न लोकव्यतिरिक्तम् इति। अयम् अर्थः -- तेषाम् अपि प्रत्यक्षं न लोकोत्तरं भवितुम् अर्हतीति

tasmād bhūtam abhūtaṃ vā yadyad evātibhāvyate | bhāvanābalaniṣpattau tatsphuṭākalpadhīḥ phalam || iti. nanu jīvanāya śilpināṃ śilpābhyāso yuktaḥ. na tu dhyānābhyāsasya kiñcinnibandhanam asti. kathaṃ nāsti. karuṇā hi dhyānābhyāse nibandhanam. kaścit khalu bhavāntarīyāt saṃskārāt kāruṇiko bhavati. 1,216 sa karuṇām evābhiniviśate. abhyāsātiśayāc ca sā tasya prakarṣakāṣṭhām āsādayati. sa kāṣṭhāprāptaprakarṣakaruṇo duḥkhottarān saṃsāriṇo dṛṣṭvā dūraṃ dūyamānamānasaś cintayati katham etān uddhareyam iti. tataḥ sa puruṣārthasādhanam anvicchan dhyānāya prayasyati. tataś cirābhyāsān niṣpannadhyāno dharmādharmāv apy aparokṣam īkṣate. anyan mataṃ - saṃsāriṇo hīndriyādhīnajñānajanmānaḥ. prāgbhavīyaka[631]rmārjitadehendriyā hi te. ato yuktaṃ yaddehendriyānuvidhāyisaṃvedanā bhavantīti. yadā punar amī yogābhyāsād eva prakṣīṇanikhilajñānakarmāśayā bhavanti, tadā dehendriyair vimucyante. tadā niyāmakābhāvāt svayaṃ ca prakāśasvabhāvatvāt sarvam atītādi budhyante. atas tān prati vidyamānopalambhanatvam asiddham iti tatpratibodhanāya lokaprasiddhaṃ sad ityādy ayaṃ jaiminir āheti. tān indānīṃ pratibodhayati -- na lokavyatiriktam iti. ayam arthaḥ -- teṣām api pratyakṣaṃ na lokottaraṃ bhavitum arhatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु च शेषहेतुप्रसिद्धये प्रत्यक्षत्वं हेतुर् इति पूर्वम् उक्तम्। कथम् इदानीं तेन विद्यमानोपलम्भनत्वं साध्यते, अत आह -[६४०]सत्सम्प्रयोगजत्वम् इति। अयम् अभिप्रायः -- नायं शास्त्रीयो हेतुक्रमः, येन तदतिक्रमे दोषो भवति। अतो व्याप्तिबलेन शक्यम् अनेनास्मदादिप्रत्यक्षवद् उभयं साधयितुम् इति यथेष्टाभिधानम् इति

nanu ca śeṣahetuprasiddhaye pratyakṣatvaṃ hetur iti pūrvam uktam. katham idānīṃ tena vidyamānopalambhanatvaṃ sādhyate, ata āha -[640]satsamprayogajatvam iti. ayam abhiprāyaḥ -- nāyaṃ śāstrīyo hetukramaḥ, yena tadatikrame doṣo bhavati. ato vyāptibalena śakyam anenāsmadādipratyakṣavad ubhayaṃ sādhayitum iti yatheṣṭābhidhānam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र सूत्रकारेण प्रत्यक्षत्वाभ्युपगमेन योगिप्रत्यक्षस्यानिमित्ततां प्रतिपादयता निमित्तत्वाभ्युपगमे वा न प्रत्यक्षत्वम् इत्य् अर्थाद् आवेदितम्। तत् १,२१९ प्रयोगद्वयेन दर्शयति -- तेषाम् इति द्वयेन। ततस् त्व् एवेति। अवर्तमानविषयत्वाद् एवेत्य् अर्थः। यदि तु निराकृतस्वपक्षो बौद्धो ऽप्रत्यक्षशब्दवाच्यम् एव तत् प्रमाणान्तरम् इति ब्रूयात्, तदर्थं प्रमाणत्वनिराकरणम्। एतच् च सूत्रकारेणैव सत्सम्प्रयोगग्रहणसामर्थ्याद् एवोपात्तम् इति सद् इत्य् एतेन कथ्यते इत्य् उक्तम् इति ॥ ३०-३१ ॥ अन्यन् मतं - सिद्धानां खलु धर्मानुग्रहवशेनानागतादिविषया प्रतिभैव जायते। सा चाद्यत्वे क्वचिद् अस्मदादीनाम् अप्य् उत्पद्यते यथा श्वो मे भ्रातागन्तेति। प्रायेण त्व् ऋषीणां तज्ज्ञानम् उत्पद्यत इत्य् आर्षम् इत्य् उच्यते। यथाहुः -- आर्षं सिद्धदर्शनं च धर्मेभ्यः इति। तन् निराकरोति लौकिकीति। अयम् अर्थः -- योगिनाम् ऋषीणां वा प्रतिभा नार्थनिश्चयाय प्रभवति, प्रतिभात्वाद् अस्मदादिप्रतिभावत्। अस्मदादीनां हि विसंवादभूयिष्ठा प्रतिभोपलभ्यत इति

atra sūtrakāreṇa pratyakṣatvābhyupagamena yogipratyakṣasyānimittatāṃ pratipādayatā nimittatvābhyupagame vā na pratyakṣatvam ity arthād āveditam. tat 1,219 prayogadvayena darśayati -- teṣām iti dvayena. tatas tv eveti. avartamānaviṣayatvād evety arthaḥ. yadi tu nirākṛtasvapakṣo bauddho 'pratyakṣaśabdavācyam eva tat pramāṇāntaram iti brūyāt, tadarthaṃ pramāṇatvanirākaraṇam. etac ca sūtrakāreṇaiva satsamprayogagrahaṇasāmarthyād evopāttam iti sad ity etena kathyate ity uktam iti || 30-31 || anyan mataṃ - siddhānāṃ khalu dharmānugrahavaśenānāgatādiviṣayā pratibhaiva jāyate. sā cādyatve kvacid asmadādīnām apy utpadyate yathā śvo me bhrātāganteti. prāyeṇa tv ṛṣīṇāṃ tajjñānam utpadyata ity ārṣam ity ucyate. yathāhuḥ -- ārṣaṃ siddhadarśanaṃ ca dharmebhyaḥ iti. tan nirākaroti laukikīti. ayam arthaḥ -- yoginām ṛṣīṇāṃ vā pratibhā nārthaniścayāya prabhavati, pratibhātvād asmadādipratibhāvat. asmadādīnāṃ hi visaṃvādabhūyiṣṭhā pratibhopalabhyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावद् विद्यमानोपलम्भनत्वस्य हेतोर् असिद्धिम् आशङ्क्य सत्सम्प्रयोगजत्वाद् इति यद् उक्तं तद् विवृतम्। इदानीं भविष्यत्त्वस्य हेतोर् अनैकान्तिकशङ्कानिराकरणार्थं यद् उक्तं तद् विवृणोति -- अविद्यमानेति। अयम् अर्थः -- यदि सत्सम्प्रयोगजं प्रत्यक्षम् इति नोच्येत, ततो ऽविद्यमाने ऽपि संयोगे योगिनां क्वचित् प्रत्यक्षं जायत इति तस्य भविष्यत्य् अपि धर्मे शक्तिर् अनिवारिता स्यात्। ततश् च भविष्यत्त्वस्य हेतोर् अनैकान्तिकत्वम्[६४१]इति सदित्यादि जैमिनिर् आहेति

evaṃ tāvad vidyamānopalambhanatvasya hetor asiddhim āśaṅkya satsamprayogajatvād iti yad uktaṃ tad vivṛtam. idānīṃ bhaviṣyattvasya hetor anaikāntikaśaṅkānirākaraṇārthaṃ yad uktaṃ tad vivṛṇoti -- avidyamāneti. ayam arthaḥ -- yadi satsamprayogajaṃ pratyakṣam iti nocyeta, tato 'vidyamāne 'pi saṃyoge yogināṃ kvacit pratyakṣaṃ jāyata iti tasya bhaviṣyaty api dharme śaktir anivāritā syāt. tataś ca bhaviṣyattvasya hetor anaikāntikatvam[641]iti sadityādi jaiminir āheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,२२० ननु भविष्यत्त्वाद् धर्मो न प्रत्यक्ष इत्य् उच्यते, तद् यदासौ भविष्यंस् तदा मा नाम प्रत्यक्षो भवतु। यदा तु प्रवर्तते तदा किन् नाम न प्रत्यक्षेणानुभूयते, अत आह -- प्रत्यक्ष इति। अयम् अभिप्रायः -- अनुष्ठानार्थं हि प्रमाणम् अन्विष्यते। तदनुष्ठानात् प्राग् एवान्वेष्यम्। न चानुष्ठानात् प्राग् धर्मो ऽस्तीति कथं प्रत्यक्षो भवेद् इति। किम् इदानीम् अन्येनानुष्ठितो विद्यमानः प्रत्यक्षो[६४२]धर्मः नेत्य् आह -- अनुष्ठित इति। न प्रत्यक्ष इति सम्बन्ध इति। अत्र कारणम् आह -- फलसाधनरूपेणेति। भवेद् एतद् एवं यदि द्रव्यादयः स्वरूपेण धर्मा भवेयुः। फलसाधनरूपेण चैते धर्मा इति ताद्रूप्येण च धर्मत्वम् इत्य् अत्रोक्तम्। तच् च रूपम् अनुष्ठानकाले नास्ति। आमुष्मिकफलेष्व् अत्र फलस्याभावात्। ऐहिकफलेष्व् अपि चिरेण। निरन्तरयोर् हि साध्यसाधनयोः साधनं प्रत्यक्षं भवति मर्दनसुखयोर् इव। इह तु फलकाले साधनं चिरातिवृत्तं, साधनकाले फलम् अजातम् इति न फलसाधनं प्रत्यक्षम्। शक्तिस् तु सर्वभावानां नित्यपरोक्षैव। तेन न तद्विशिष्टो धर्मः प्रत्यक्षो भवतीति

1,220 nanu bhaviṣyattvād dharmo na pratyakṣa ity ucyate, tad yadāsau bhaviṣyaṃs tadā mā nāma pratyakṣo bhavatu. yadā tu pravartate tadā kin nāma na pratyakṣeṇānubhūyate, ata āha -- pratyakṣa iti. ayam abhiprāyaḥ -- anuṣṭhānārthaṃ hi pramāṇam anviṣyate. tadanuṣṭhānāt prāg evānveṣyam. na cānuṣṭhānāt prāg dharmo 'stīti kathaṃ pratyakṣo bhaved iti. kim idānīm anyenānuṣṭhito vidyamānaḥ pratyakṣo[642]dharmaḥ nety āha -- anuṣṭhita iti. na pratyakṣa iti sambandha iti. atra kāraṇam āha -- phalasādhanarūpeṇeti. bhaved etad evaṃ yadi dravyādayaḥ svarūpeṇa dharmā bhaveyuḥ. phalasādhanarūpeṇa caite dharmā iti tādrūpyeṇa ca dharmatvam ity atroktam. tac ca rūpam anuṣṭhānakāle nāsti. āmuṣmikaphaleṣv atra phalasyābhāvāt. aihikaphaleṣv api cireṇa. nirantarayor hi sādhyasādhanayoḥ sādhanaṃ pratyakṣaṃ bhavati mardanasukhayor iva. iha tu phalakāle sādhanaṃ cirātivṛttaṃ, sādhanakāle phalam ajātam iti na phalasādhanaṃ pratyakṣam. śaktis tu sarvabhāvānāṃ nityaparokṣaiva. tena na tadviśiṣṭo dharmaḥ pratyakṣo bhavatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतम् इदानीं विद्यमानोपलम्भनत्वेन प्रत्यक्षस्य धर्मे ऽनिमित्तत्वम् उपसंहरति - अस्मद्[६४३]इति धर्मेन्तेन। ध्यायिनां प्रत्यक्षं विद्यमानोपलम्भनं सद् धर्मे न प्रमाणम् अस्मत्प्रत्यक्षवत्। वक्ष्यमाणहेत्वपेक्षया चशब्दः। नेष्यत इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्ध इति। अयं च सूत्रकारेणोपपत्तिक्रमोक्त्या सर्वेषां चित्तं भावयितुं[६४४]हेतुक्रमो दर्शितः। शक्यते च प्रत्यक्षत्वमात्रेणैवानिमित्तता साधयितुम् इत्य् आह -- प्रत्यक्षत्वाद् इति

prakṛtam idānīṃ vidyamānopalambhanatvena pratyakṣasya dharme 'nimittatvam upasaṃharati - asmad[643]iti dharmentena. dhyāyināṃ pratyakṣaṃ vidyamānopalambhanaṃ sad dharme na pramāṇam asmatpratyakṣavat. vakṣyamāṇahetvapekṣayā caśabdaḥ. neṣyata iti vakṣyamāṇena sambandha iti. ayaṃ ca sūtrakāreṇopapattikramoktyā sarveṣāṃ cittaṃ bhāvayituṃ[644]hetukramo darśitaḥ. śakyate ca pratyakṣatvamātreṇaivānimittatā sādhayitum ity āha -- pratyakṣatvād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं सूत्रतात्पर्यं व्याख्यायेदानीम् अवयवाननुसन्धत्ते। तत्रापि १,२२१ सच्छब्दम् आदौ चिन्तयति। अत्र भिक्षुणोक्तं सद्विशेषणम् अनर्थकम्, असता सम्प्रयोगाभावेनाव्यभिचारात्। यथोक्तं - सद् इत्य् असद्व्युदासाय न नियोगात् स गंस्यते । सम्प्रयोगो हि नियमात् सत एवोपपद्यते ॥ इति। एतद् अनभ्युपगमेन निराकृत्य कर्मधारयसमासम् एव दर्शयति -- अविद्यमानेति। अस्यार्थः -- नायम् अर्थः सूत्रस्य सता सम्प्रयोगः सत्सम्प्रयोग इति। किं तर्हि। संश् चासौ सम्प्रयोगश् चेति कर्मधारयो ऽयम्। सच्छब्दश् च विद्यमानवचनः। तद् अयम् अर्थो भवति -- विद्यमानसम्प्रयोगजं प्रत्यक्षम् इति। ततश् च यत् तेषाम् अविद्यमाने ऽर्थे इत्यादिना योगिज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वनिराकरणम् उक्तं तद् एवं लभ्यते। वर्तमानार्थवाचिनो हि सच्छब्दस्यासद्[६४५]व्युदासः। स कथम् असति तस्मिन् सिध्येत्। अयं च सूत्रार्थः सतीन्द्रियार्थसम्बन्धे इति व्याचक्षाणेन भाष्यकारेणोक्त इति द्रष्टव्यम् इति

evaṃ sūtratātparyaṃ vyākhyāyedānīm avayavānanusandhatte. tatrāpi 1,221 sacchabdam ādau cintayati. atra bhikṣuṇoktaṃ sadviśeṣaṇam anarthakam, asatā samprayogābhāvenāvyabhicārāt. yathoktaṃ - sad ity asadvyudāsāya na niyogāt sa gaṃsyate | samprayogo hi niyamāt sata evopapadyate || iti. etad anabhyupagamena nirākṛtya karmadhārayasamāsam eva darśayati -- avidyamāneti. asyārthaḥ -- nāyam arthaḥ sūtrasya satā samprayogaḥ satsamprayoga iti. kiṃ tarhi. saṃś cāsau samprayogaś ceti karmadhārayo 'yam. sacchabdaś ca vidyamānavacanaḥ. tad ayam artho bhavati -- vidyamānasamprayogajaṃ pratyakṣam iti. tataś ca yat teṣām avidyamāne 'rthe ityādinā yogijñānasya pratyakṣatvanirākaraṇam uktaṃ tad evaṃ labhyate. vartamānārthavācino hi sacchabdasyāsad[645]vyudāsaḥ. sa katham asati tasmin sidhyet. ayaṃ ca sūtrārthaḥ satīndriyārthasambandhe iti vyācakṣāṇena bhāṣyakāreṇokta iti draṣṭavyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् अयम् अर्थो निमित्तसप्तम्यैवात्र लभ्यते। न ह्य् असत्सम्प्रयोगो निमित्तं भवति। अत आह -- ससम्येति। अयम् अभिप्रायः -- सत्यम् अवर्तमानः सम्प्रयोगो नाक्षजे ज्ञाने कारणम्। अपि तु तम् अपि केचित् कारणतया मन्यन्ते। तद् इह सम्प्रयोग इत्य् एतावति श्रुते सति भाविन्य् अतीते चेति यथेष्टं कल्पयेयुः। अतस् तत्कल्पनानिराकरणार्थं व्यक्तम् एव जैमिनिना सद्विशेषणम् उपात्तम् इति

nanv ayam artho nimittasaptamyaivātra labhyate. na hy asatsamprayogo nimittaṃ bhavati. ata āha -- sasamyeti. ayam abhiprāyaḥ -- satyam avartamānaḥ samprayogo nākṣaje jñāne kāraṇam. api tu tam api kecit kāraṇatayā manyante. tad iha samprayoga ity etāvati śrute sati bhāviny atīte ceti yatheṣṭaṃ kalpayeyuḥ. atas tatkalpanānirākaraṇārthaṃ vyaktam eva jaimininā sadviśeṣaṇam upāttam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याख्यातः सच्छब्दः। संशब्दम् इदानीम् अनुसन्धत्ते -- सम्यग् इति। सम्यक्प्रयोगः सम्प्रयोगः। तेन दुष्प्रयोगो निवारितो बह्वतीति। आह -- विशेक्ष्यति भवान् समा प्रयोगं, प्रयोगम् एव[६४६]तावदादौ भवान् व्याकुरुताम् अत आह -- प्रयोग इति। रूपादिसंवित्कार्योन्नेयम् इन्द्रियाणां व्यापारं प्रयोगापरपर्यायम् आचक्षत इति

vyākhyātaḥ sacchabdaḥ. saṃśabdam idānīm anusandhatte -- samyag iti. samyakprayogaḥ samprayogaḥ. tena duṣprayogo nivārito bahvatīti. āha -- viśekṣyati bhavān samā prayogaṃ, prayogam eva[646]tāvadādau bhavān vyākurutām ata āha -- prayoga iti. rūpādisaṃvitkāryonneyam indriyāṇāṃ vyāpāraṃ prayogāparaparyāyam ācakṣata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,२२२ कः पुनर् अत्र दुष्प्रयोगः यः संशब्देन व्यावर्त्यते, अत आह -- दुष्टत्वाद् इति। कथं पुनर् असौ दुष्टः। प्रयोगस्य ह्य् अत्यासत्त्यादयो दोषाः। न च ते शुक्तिसम्प्रयुक्तचक्षुषो भ्राम्यतो दोषा भवन्ति। विषय एव तु तत्र सादृश्यद् ऊषितो विपरीतख्यातिहेतुः। अत आह -- रजतेक्षणाद् इति। अयम् अभिप्रायः -- ज्ञानकारणं हि सम्प्रयोगः स दुष्टो ऽन्यदन्यात्मना भासयति, कारणदोषाविनाभावात् कार्यदोषस्य। अदुष्टस् तु सम्यग्ज्ञानं जनयति। सर्वकारणदोषाभावेन च तस्य सम्यक्त्वं भवति। यदा पुनर् इन्द्रियार्थयोर् अन्यतरद् अपि दुष्यति, तदा तदाश्रितः संयोगो ऽपि दुष्टो भवति। अतः संयोगस्य स्वदोषा अत्यासत्त्यादयो विषयदोषाश् च सादृश्यादयो दूषका भवन्ति। तद् इह शुक्तौ रजतम् इति गृह्यमाणायां कार्यदोषात् शुक्तिकायोगो दुष्ट इत्य् अवगम्यते। अतो ऽसौ सम्यगर्थवाचिना संशब्देन वार्यत इति। एवञ् चावयवव्याख्यायाम् आश्रीयमाणायां लोकसिद्धलक्षणानुवादेनाप्य् अनिमित्तत्वविधिर् न दुष्यतीत्य् आह -- एवम् इति

1,222 kaḥ punar atra duṣprayogaḥ yaḥ saṃśabdena vyāvartyate, ata āha -- duṣṭatvād iti. kathaṃ punar asau duṣṭaḥ. prayogasya hy atyāsattyādayo doṣāḥ. na ca te śuktisamprayuktacakṣuṣo bhrāmyato doṣā bhavanti. viṣaya eva tu tatra sādṛśyad ūṣito viparītakhyātihetuḥ. ata āha -- rajatekṣaṇād iti. ayam abhiprāyaḥ -- jñānakāraṇaṃ hi samprayogaḥ sa duṣṭo 'nyadanyātmanā bhāsayati, kāraṇadoṣāvinābhāvāt kāryadoṣasya. aduṣṭas tu samyagjñānaṃ janayati. sarvakāraṇadoṣābhāvena ca tasya samyaktvaṃ bhavati. yadā punar indriyārthayor anyatarad api duṣyati, tadā tadāśritaḥ saṃyogo 'pi duṣṭo bhavati. ataḥ saṃyogasya svadoṣā atyāsattyādayo viṣayadoṣāś ca sādṛśyādayo dūṣakā bhavanti. tad iha śuktau rajatam iti gṛhyamāṇāyāṃ kāryadoṣāt śuktikāyogo duṣṭa ity avagamyate. ato 'sau samyagarthavācinā saṃśabdena vāryata iti. evañ cāvayavavyākhyāyām āśrīyamāṇāyāṃ lokasiddhalakṣaṇānuvādenāpy animittatvavidhir na duṣyatīty āha -- evam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा यद् अपि बौद्धैः प्राप्तिवचनं प्रयोगशब्दं मन्वानैः श्रोत्रचक्षुषोर् अप्राप्यकारित्वाद् अव्यापकं लक्षणम् इत्य् उक्तं, तद् अपि व्यापारमात्रवचनं प्रयोगशब्दं व्याचक्षाणैर् अस्माभिः परिहृतम् इत्य् आह -- ततश् चेति। व्यापारमात्रवाचित्वाद् अविरुद्धम् इत्य् उपरितनेन सम्बन्ध इति

tathā yad api bauddhaiḥ prāptivacanaṃ prayogaśabdaṃ manvānaiḥ śrotracakṣuṣor aprāpyakāritvād avyāpakaṃ lakṣaṇam ity uktaṃ, tad api vyāpāramātravacanaṃ prayogaśabdaṃ vyācakṣāṇair asmābhiḥ parihṛtam ity āha -- tataś ceti. vyāpāramātravācitvād aviruddham ity uparitanena sambandha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रोत्रचक्षुषोर् अप्राप्यकारित्वे बौद्धानाम् अभिप्रायम् आह -- प्राप्येति नोन्तेन। एवं हि तैर् उक्तं - सान्तरग्रहणं न स्यात् प्राप्तौ ज्ञाने ऽधिकस्य च । इति। यदि चक्षुश्श्रोत्रे विषयं प्राप्य गृह्णीतः, यद् इदं दूरे शब्दो दूरे ऽर्थ इति सान्तरग्रहणं यच् च सुमहतां महीमहीधरादीनाम् अधिष्ठानाधिकपरिमाणानां १,२२३ ग्रहणं तत् किलोभयम् अपि न स्यात्, प्राप्यकारिषु त्वगादिष्व् अदर्शनात्। तद् एतद् उक्तं भवति -- यत् प्राप्यकारि न तत् सान्तरम् अधिकं च वेदयति, यथा कायः न च तथा श्रोत्रचक्षुषी इत्य् आवीतहेतुः। उपालम्भे किलशब्दः। उभयस्यापि समाधास्यमानत्वाद् इति। आर्जवावस्थानं वा सम्प्रयोगो ऽभिमत इत्य् आह -- यदि वेति। आर्जवावस्थितस्य हि रूपादिज्ञानम् उत्पद्यते। तत्रैव सम्प्रयोगशब्दोपचारः। त्वगादिषु सम्प्रयोगशब्दार्थो ज्ञानहेतुर् उपलब्धः। तद् इदम् आर्जवावस्थानम् अपि तद्धेतुतया तथा व्यपदिश्यते। एवम् एव व्यापारे ऽपि दर्शयितव्यम् इति ॥ ४१-४२ ॥ कार्यलक्षितयोग्यतालक्षणो वा यः शब्दार्थयोर् इव रूपादिचक्षुराद्योः सम्बन्धः सम्प्रयोग इत्य् आह -- योग्यतेति। अथवास्तु साङ्ख्यादिसिद्धान्तसिद्धः प्राप्तिरूप एव सम्बन्धः। नात्रापि किञ्चिद् दुष्यतीत्य् आह -- साङ्ख्यादीन् इति। निर्जित्य हि साङ्ख्यादीन् प्राप्तिपक्षो ऽत्र दूष्यते। न च ते निर्जेतुं शक्याः। अप्राप्यकारिपक्षे हि सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टादीनाम् अप्राप्तत्वाविशेषेण ग्रहणप्रसङ्गाद् इति भावः

śrotracakṣuṣor aprāpyakāritve bauddhānām abhiprāyam āha -- prāpyeti nontena. evaṃ hi tair uktaṃ - sāntaragrahaṇaṃ na syāt prāptau jñāne 'dhikasya ca | iti. yadi cakṣuśśrotre viṣayaṃ prāpya gṛhṇītaḥ, yad idaṃ dūre śabdo dūre 'rtha iti sāntaragrahaṇaṃ yac ca sumahatāṃ mahīmahīdharādīnām adhiṣṭhānādhikaparimāṇānāṃ 1,223 grahaṇaṃ tat kilobhayam api na syāt, prāpyakāriṣu tvagādiṣv adarśanāt. tad etad uktaṃ bhavati -- yat prāpyakāri na tat sāntaram adhikaṃ ca vedayati, yathā kāyaḥ na ca tathā śrotracakṣuṣī ity āvītahetuḥ. upālambhe kilaśabdaḥ. ubhayasyāpi samādhāsyamānatvād iti. ārjavāvasthānaṃ vā samprayogo 'bhimata ity āha -- yadi veti. ārjavāvasthitasya hi rūpādijñānam utpadyate. tatraiva samprayogaśabdopacāraḥ. tvagādiṣu samprayogaśabdārtho jñānahetur upalabdhaḥ. tad idam ārjavāvasthānam api taddhetutayā tathā vyapadiśyate. evam eva vyāpāre 'pi darśayitavyam iti || 41-42 || kāryalakṣitayogyatālakṣaṇo vā yaḥ śabdārthayor iva rūpādicakṣurādyoḥ sambandhaḥ samprayoga ity āha -- yogyateti. athavāstu sāṅkhyādisiddhāntasiddhaḥ prāptirūpa eva sambandhaḥ. nātrāpi kiñcid duṣyatīty āha -- sāṅkhyādīn iti. nirjitya hi sāṅkhyādīn prāptipakṣo 'tra dūṣyate. na ca te nirjetuṃ śakyāḥ. aprāpyakāripakṣe hi sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭādīnām aprāptatvāviśeṣeṇa grahaṇaprasaṅgād iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुमानेनापि श्रोत्रचक्षुषोः प्राप्यकारित्वम् अवगम्यते इत्य् आह -- तयोर् इति। तयोः श्रोत्रचक्षुषोर् इत्य् अर्थः। चक्षुश्श्रोत्रे प्राप्यकारिणी, बाह्येन्द्रियत्वात् त्वगिन्द्रियवद् इति। ननु च कर्णशष्कुली चक्षुर्गोलकं च शरीरस्थम् एवोपलभ्यते, कथं तत् प्राप्यकारीत्य् उच्यते। तद् एतद् एतेषां तावत् प्राप्यकारिवादिनां साङ्ख्यानां मतेन समादधाति -- केचिद् इति। एवं हि साङ्ख्या मन्यन्ते -- आहङ्कारिकयोः श्रोत्रचक्षुषोर् वृत्तिः शरीराद् बहिर् भवति अर्थदेशं प्राप्नोति। सा च कार्यदर्शनोन्नेया यथाकार्यम् अवतिष्ठत इति

anumānenāpi śrotracakṣuṣoḥ prāpyakāritvam avagamyate ity āha -- tayor iti. tayoḥ śrotracakṣuṣor ity arthaḥ. cakṣuśśrotre prāpyakāriṇī, bāhyendriyatvāt tvagindriyavad iti. nanu ca karṇaśaṣkulī cakṣurgolakaṃ ca śarīrastham evopalabhyate, kathaṃ tat prāpyakārīty ucyate. tad etad eteṣāṃ tāvat prāpyakārivādināṃ sāṅkhyānāṃ matena samādadhāti -- kecid iti. evaṃ hi sāṅkhyā manyante -- āhaṅkārikayoḥ śrotracakṣuṣor vṛttiḥ śarīrād bahir bhavati arthadeśaṃ prāpnoti. sā ca kāryadarśanonneyā yathākāryam avatiṣṭhata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,२२४ नन्व् अधिष्ठानम् एवेन्द्रियं, तत्रोद्धरणपूरणादिनिग्रहानुग्रहदर्शनात्। इतरथा तदसम्भवात्। यदि ह्य् अधिष्ठानातिरिक्तम् अक्षं भवेत्, तर्ह्य् अधिष्ठानसंस्कारो ऽनर्थकः स्यात्, अत आह -- चिकित्सादीति। अयम् अभिप्रायः -- यदीन्द्रियम् अधिष्ठाने न सम्बद्धं भवेत्, ततो ऽधिष्ठानसंस्कारस् तस्योपकारको न स्यात्। अधिष्ठानाधारं तु तत्। अतस् तस्यैवाधारभूतस्याधिष्ठानस्य संस्कार आधेयस्येन्द्रियस्योपकारको भविष्यति गजाश्वपर्याणसंस्कार इवारोहकस्येति

1,224 nanv adhiṣṭhānam evendriyaṃ, tatroddharaṇapūraṇādinigrahānugrahadarśanāt. itarathā tadasambhavāt. yadi hy adhiṣṭhānātiriktam akṣaṃ bhavet, tarhy adhiṣṭhānasaṃskāro 'narthakaḥ syāt, ata āha -- cikitsādīti. ayam abhiprāyaḥ -- yadīndriyam adhiṣṭhāne na sambaddhaṃ bhavet, tato 'dhiṣṭhānasaṃskāras tasyopakārako na syāt. adhiṣṭhānādhāraṃ tu tat. atas tasyaivādhārabhūtasyādhiṣṭhānasya saṃskāra ādheyasyendriyasyopakārako bhaviṣyati gajāśvaparyāṇasaṃskāra ivārohakasyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् एवम् अपि गोलकाधिकरणस्यैव तत्संस्कार उपकारको भवतु, तस्य त्व् असम्बद्धस्य भागस्य गोलकेन गोलकसंस्कारो नोपकारकः स्यात्। तेन च संस्कृते न प्रयोजनम्। तस्यैव प्राप्तत्वेन प्रकाशकत्वात्। अतो यत् प्रकाशकं तत् संस्कर्तुम् अशक्यम् असम्बन्धात्। यच् च शक्यं न तेन संस्कृतेन प्रयोजनम्, असम्बद्धस्य हि भागस्य प्रकाशयितुम् अशक्तेः, अत आह -- तद्देश इति। अयम् अभिप्रायः -- एकैवेन्द्रियवृत्तिर् अनुगताधिष्ठानदेशसम्बन्धा अर्थदेशं यावत् प्राप्ता, अतो ऽधिष्ठानदेश एव संस्कारः सर्वोपकारको भविष्यति। यथा पादयोः प्रयुक्तः संस्कारो दूरस्थस्यापि चक्षुष उपकारको भविष्यतीति

nanv evam api golakādhikaraṇasyaiva tatsaṃskāra upakārako bhavatu, tasya tv asambaddhasya bhāgasya golakena golakasaṃskāro nopakārakaḥ syāt. tena ca saṃskṛte na prayojanam. tasyaiva prāptatvena prakāśakatvāt. ato yat prakāśakaṃ tat saṃskartum aśakyam asambandhāt. yac ca śakyaṃ na tena saṃskṛtena prayojanam, asambaddhasya hi bhāgasya prakāśayitum aśakteḥ, ata āha -- taddeśa iti. ayam abhiprāyaḥ -- ekaivendriyavṛttir anugatādhiṣṭhānadeśasambandhā arthadeśaṃ yāvat prāptā, ato 'dhiṣṭhānadeśa eva saṃskāraḥ sarvopakārako bhaviṣyati. yathā pādayoḥ prayuktaḥ saṃskāro dūrasthasyāpi cakṣuṣa upakārako bhaviṣyatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो नायम् एकान्तः यदधिष्ठानदेशे संस्कारात् तद्वर्त्येवेन्द्रियमितीत्य् आह -- तस्माद् इति। निरन्तराधिकग्रहणम् उपपादयति -- बहिर् इति स्यादन्तेन। कार्यदर्शनबलेन हि तद्वृत्तिः कल्प्यमाना यथाकार्यम् अवतिष्ठत १,२२५ इत्य् उक्तम्। अतो ऽधिष्ठानाधिकपरिमाणार्थदर्शनात् पृथ्वग्रा कल्पयिष्यते। निरन्तरदर्शनाच् च सन्तता। अतो यत्र यादृशं वृत्तिभागे पार्थवं पृथुत्वं भवति, तदनुरूपम् एवाधिष्ठानाधिकं महीधरादि गृह्यते। अमूर्ताया अपि वृत्तेर् औपाधिको व्योम्न इव भागव्यपदेशः। यद् एव तया प्रकाश्यते तदौपाधिकम् एव भागव्यपदेशं लभते इति। न च वाच्यं यदि वृत्तिर् गत्वार्थं प्रकाशयति किम् इति तर्हि नितान्तदूरवर्तिनो ऽपि भावान् न प्रकाशयतीति। यावति हि दूरे कार्यम् उपलभ्यते तावन्तम् एवाध्वानम् असौ सर्पतीत्य् अधिकदर्शनवत् कल्पनीयम् इत्य् आह -- दूरे ऽपीति

ato nāyam ekāntaḥ yadadhiṣṭhānadeśe saṃskārāt tadvartyevendriyamitīty āha -- tasmād iti. nirantarādhikagrahaṇam upapādayati -- bahir iti syādantena. kāryadarśanabalena hi tadvṛttiḥ kalpyamānā yathākāryam avatiṣṭhata 1,225 ity uktam. ato 'dhiṣṭhānādhikaparimāṇārthadarśanāt pṛthvagrā kalpayiṣyate. nirantaradarśanāc ca santatā. ato yatra yādṛśaṃ vṛttibhāge pārthavaṃ pṛthutvaṃ bhavati, tadanurūpam evādhiṣṭhānādhikaṃ mahīdharādi gṛhyate. amūrtāyā api vṛtter aupādhiko vyomna iva bhāgavyapadeśaḥ. yad eva tayā prakāśyate tadaupādhikam eva bhāgavyapadeśaṃ labhate iti. na ca vācyaṃ yadi vṛttir gatvārthaṃ prakāśayati kim iti tarhi nitāntadūravartino 'pi bhāvān na prakāśayatīti. yāvati hi dūre kāryam upalabhyate tāvantam evādhvānam asau sarpatīty adhikadarśanavat kalpanīyam ity āha -- dūre 'pīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् एवम् अपि यदीन्द्रियवृत्त्यार्थाः प्रकाश्यन्ते, सा तर्हि निर्गत्य गतास्त्य् एवेति किं न पिहितेन्द्रियस्यापि भावा भासन्ते, अत आह -- दीपप्रभेति। नावश्यं पिहितेन्द्रियस्य वृत्तिर् अस्ति कार्याभावात् तु सा दीपनाशे प्रभावन्निमीलयतो ऽपि नष्टेत्य् उन्नीयत इति

nanv evam api yadīndriyavṛttyārthāḥ prakāśyante, sā tarhi nirgatya gatāsty eveti kiṃ na pihitendriyasyāpi bhāvā bhāsante, ata āha -- dīpaprabheti. nāvaśyaṃ pihitendriyasya vṛttir asti kāryābhāvāt tu sā dīpanāśe prabhāvannimīlayato 'pi naṣṭety unnīyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तु वा अधिष्ठानपिधाने ऽपि वृत्तिः। आत्मप्रयत्नानुगृहीता तु सा आत्मन्य् अर्थम् उपनयति। अधिष्ठानपिधाने ह्य् आत्मनः प्रयत्नोच्छेदात् प्रयत्नानधिष्ठितया तयानुपनीतो ऽर्थो नात्मनानुभूयत इत्य् आह -- अधिष्ठानेति

astu vā adhiṣṭhānapidhāne 'pi vṛttiḥ. ātmaprayatnānugṛhītā tu sā ātmany artham upanayati. adhiṣṭhānapidhāne hy ātmanaḥ prayatnocchedāt prayatnānadhiṣṭhitayā tayānupanīto 'rtho nātmanānubhūyata ity āha -- adhiṣṭhāneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं च साङ्ख्यसिद्धान्तसिद्धो वृत्तिगमनपक्षो वार्त्तिककारेण प्राप्तिसाधारण्यमात्रेणोक्तः, न पुनरभिप्रेतः। न हीन्द्रियवृत्तिर् नाम काचित् प्रमाणेनावगम्यते। तथा हि -- आहङ्कारिकाणीन्द्रियाणीति कापिला मन्यन्ते। यथाहुः -- सात्त्विक एकादशकः प्रवर्तते वैकृताद् अहङ्कारात् । इति। कश् चायम् अहङ्कारः। यदि यो ऽयम् आत्मानं प्रकाशयति, स तर्हि ज्ञानमितीन्द्रियाणां कथं प्रकृतिर् भविष्यति। आत्माधारम् आन्तरं ज्ञानं कथं तेन बाह्येन्द्रियाण्यारब्धुं शक्यन्ते। अथ मतं तत्त्वान्तरम् अहङ्कार इति। तन् न। प्रमाणाभावात्। अपि च तत्त्वान्तरम् अपि तत् कापिलैर् विभुः सङ्गीर्यते। ततस् तन्मयानीन्द्रियाण्य् अपि विभूनि भवेयुः। न च विभूनां वृत्तिर् उपपद्यते। वृत्तिर् निर्गमनम्। न च तद् विभूनां सम्भवति। स्यान् मतम् -- न च ब्रूमो विभूनीन्द्रियाणि गच्छन्तीति, किं तर्हि। तदाधारा वृत्तिर् इति। केयं वृत्तिर् इति वक्तव्यम्। यदि श्रोत्रादीनां शब्दादिग्रहणयोग्यता, सा तर्ह्य् अमूर्ता शक्तिः कथं गच्छेत्। अपि च त्रीण्य् अन्तःकरणानि महानहङ्कारो मन इति कापिला मन्यन्ते। न च करणं करणान्तराणां प्रकृतिर् उपपद्यते करणत्वात् मनोवत्। अतो नाहङ्कारिकाणीन्द्रियाणि। न च तद्वृत्तिर् अमूर्ता प्राप्यकारिणीति प्रमाणवती कल्पना। तथा शब्दाधिकरणे वक्ष्यति श्रोत्रागमनपक्षे चेत्य् अत्र वृत्तिगमनप्रतिषेधम्। अतो भौतिकान्य् एवेन्द्रियाणि प्राप्यकारीणीति वक्तव्यम्। किं पुनर्भौतिकत्वे प्रमाणम् इन्द्रियाणाम्। दृष्टानुसारः। तथा हि -- बहिर्भूतानाम् एव यथायथं रूपाद्यभिव्यञ्जकत्वम् उपलब्धम्। तेजसा हि रूपं प्रकाश्यते यथा दीपेन। रसो ऽद्भिः। शुष्काणाम्[६५०]अपि द्रव्याणां सन्न् अपि रसो न व्यक्तम् उपलभ्यते यथार्द्राणाम्। न च शुष्केषु रसो नास्ति, यावद्द्रव्यभावित्वात्। अतो ऽद्भी रसो ऽभिव्यज्यते। पार्थिवं च किञ्चिद् द्रव्यं १,२२७ गन्धस्याभिव्यञ्जकं दृष्टम्। यथा निम्बत्वक् चन्दनगन्धस्य। तत्कषायपरिषिक्तस्य हि चन्दनस्य स्फुटतरं गन्धो ऽभिव्यज्यते। न चाद्भिर् असाव् अभिव्यज्यते, केवलानाम् अनभिव्यञ्जकत्वात्। वायुनापि बहिः स्पर्शाभिव्यक्तिर् उपलब्धा, यथा हेमन्तशिशिरयोर् वियति विततानाम् अपां सूक्ष्मत्वाद् अनुपलक्ष्यमाणानां वापि वाते शीतस्पर्शो ऽवगम्यते। न चासौ वायोः। अनुष्णाशीतस्पर्शत्वाद् वायोः। अतो रूपाभिव्यञ्जकं चक्षुस् तैजसम्। आप्यं रसनम् अभिव्यञ्जकं च रसस्य। घ्राणं पार्थिवं गन्धस्य। वायवीयं त्वगिन्द्रियं स्पर्शस्य। श्रोत्रम् इदानीं किंप्रकृतिकम्। तद् अपि भौतिकम् इन्द्रियत्वात्। किं पुनर्भूतं तस्य प्रकृतिः। आकाश इति वदामः। तथा हि -- द्विविधं कार्यं सर्वभूतानां शरीरम् इन्द्रियं च। आकाशस्याप्य् अवकाशदानेन शरीरोपकारकत्वात् कार्यकारणत्वम्। अतस् तस्यापीन्द्रियेण कार्येण भवितव्यम्। तत्रेन्द्रियान्तराणां भूतान्तरप्रकृतित्वाद् आकाशम् एव श्रोत्रस्य प्रकृतिर् इति निश्चीयते। अपि च स्वगुणम् एव भूतान्तराणि व्यञ्जयन्ति। न च तेषां शब्दो गुणः, आकाशगुणत्वात्। अत आकाशम् एव तस्याभिव्यञ्जकम् इति युक्तम्। एवञ् च दृष्टानुसारिणी कल्पना कृता भवति। सन्ति हि देहेषु पृथिव्यादिभूतभागाः कॢप्तगन्धाद्यभिव्यक्तिशक्तयश् च बहिर् इति शरीरे ऽपि वर्तमानानां तेषाम् एव व्यञ्जकत्वानुमानं युक्तम्। एवञ् च प्राप्तिर् अपि स(?मि।म)र्थिता भवति। त्वग्घ्राणरसनानां हि स्थितम् एव प्राप्यकारित्वम्। श्रोत्रस्यापि कर्णच्छिद्रपरिमितनभसो धर्माधर्मोपगृहीतस्य स्वदेश एव विभुं शब्दं प्रकाशयतः प्राप्यकारित्वम् एव। तेजसो हि विसरणस्वभावस्य चक्षुषो निर्गतस्यार्थदेशप्राप्तिर् उपपन्नैव। अनुद्भूतरूपत्वाच् च तस्य रूपानुपलम्भः। अत एवाग्नितेजसः पृथ्वग्रादिकल्पना च तस्य कार्यदर्शनानुसारेण मूर्तत्वाद् उपपत्तिमती। सर्वत्र च यथाकार्यदर्शनं योग्यतासनाथा प्राप्तिर् इन्द्रियार्थयोः सम्बन्ध इति दर्शयितव्यम्। अतो न काचिद् अतिप्रसक्तिर् वक्तव्या यथा वक्ष्यति -- प्राप्तिमात्रं हि सम्बन्धः इति। अतः सिद्धम् इन्द्रियाणि भौतिकानि प्राप्यकारीणि चेति

ayaṃ ca sāṅkhyasiddhāntasiddho vṛttigamanapakṣo vārttikakāreṇa prāptisādhāraṇyamātreṇoktaḥ, na punarabhipretaḥ. na hīndriyavṛttir nāma kācit pramāṇenāvagamyate. tathā hi -- āhaṅkārikāṇīndriyāṇīti kāpilā manyante. yathāhuḥ -- sāttvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtād ahaṅkārāt | iti. kaś cāyam ahaṅkāraḥ. yadi yo 'yam ātmānaṃ prakāśayati, sa tarhi jñānamitīndriyāṇāṃ kathaṃ prakṛtir bhaviṣyati. ātmādhāram āntaraṃ jñānaṃ kathaṃ tena bāhyendriyāṇyārabdhuṃ śakyante. atha mataṃ tattvāntaram ahaṅkāra iti. tan na. pramāṇābhāvāt. api ca tattvāntaram api tat kāpilair vibhuḥ saṅgīryate. tatas tanmayānīndriyāṇy api vibhūni bhaveyuḥ. na ca vibhūnāṃ vṛttir upapadyate. vṛttir nirgamanam. na ca tad vibhūnāṃ sambhavati. syān matam -- na ca brūmo vibhūnīndriyāṇi gacchantīti, kiṃ tarhi. tadādhārā vṛttir iti. keyaṃ vṛttir iti vaktavyam. yadi śrotrādīnāṃ śabdādigrahaṇayogyatā, sā tarhy amūrtā śaktiḥ kathaṃ gacchet. api ca trīṇy antaḥkaraṇāni mahānahaṅkāro mana iti kāpilā manyante. na ca karaṇaṃ karaṇāntarāṇāṃ prakṛtir upapadyate karaṇatvāt manovat. ato nāhaṅkārikāṇīndriyāṇi. na ca tadvṛttir amūrtā prāpyakāriṇīti pramāṇavatī kalpanā. tathā śabdādhikaraṇe vakṣyati śrotrāgamanapakṣe cety atra vṛttigamanapratiṣedham. ato bhautikāny evendriyāṇi prāpyakārīṇīti vaktavyam. kiṃ punarbhautikatve pramāṇam indriyāṇām. dṛṣṭānusāraḥ. tathā hi -- bahirbhūtānām eva yathāyathaṃ rūpādyabhivyañjakatvam upalabdham. tejasā hi rūpaṃ prakāśyate yathā dīpena. raso 'dbhiḥ. śuṣkāṇām[650]api dravyāṇāṃ sann api raso na vyaktam upalabhyate yathārdrāṇām. na ca śuṣkeṣu raso nāsti, yāvaddravyabhāvitvāt. ato 'dbhī raso 'bhivyajyate. pārthivaṃ ca kiñcid dravyaṃ 1,227 gandhasyābhivyañjakaṃ dṛṣṭam. yathā nimbatvak candanagandhasya. tatkaṣāyapariṣiktasya hi candanasya sphuṭataraṃ gandho 'bhivyajyate. na cādbhir asāv abhivyajyate, kevalānām anabhivyañjakatvāt. vāyunāpi bahiḥ sparśābhivyaktir upalabdhā, yathā hemantaśiśirayor viyati vitatānām apāṃ sūkṣmatvād anupalakṣyamāṇānāṃ vāpi vāte śītasparśo 'vagamyate. na cāsau vāyoḥ. anuṣṇāśītasparśatvād vāyoḥ. ato rūpābhivyañjakaṃ cakṣus taijasam. āpyaṃ rasanam abhivyañjakaṃ ca rasasya. ghrāṇaṃ pārthivaṃ gandhasya. vāyavīyaṃ tvagindriyaṃ sparśasya. śrotram idānīṃ kiṃprakṛtikam. tad api bhautikam indriyatvāt. kiṃ punarbhūtaṃ tasya prakṛtiḥ. ākāśa iti vadāmaḥ. tathā hi -- dvividhaṃ kāryaṃ sarvabhūtānāṃ śarīram indriyaṃ ca. ākāśasyāpy avakāśadānena śarīropakārakatvāt kāryakāraṇatvam. atas tasyāpīndriyeṇa kāryeṇa bhavitavyam. tatrendriyāntarāṇāṃ bhūtāntaraprakṛtitvād ākāśam eva śrotrasya prakṛtir iti niścīyate. api ca svaguṇam eva bhūtāntarāṇi vyañjayanti. na ca teṣāṃ śabdo guṇaḥ, ākāśaguṇatvāt. ata ākāśam eva tasyābhivyañjakam iti yuktam. evañ ca dṛṣṭānusāriṇī kalpanā kṛtā bhavati. santi hi deheṣu pṛthivyādibhūtabhāgāḥ kḷptagandhādyabhivyaktiśaktayaś ca bahir iti śarīre 'pi vartamānānāṃ teṣām eva vyañjakatvānumānaṃ yuktam. evañ ca prāptir api sa(?mi/ma)rthitā bhavati. tvagghrāṇarasanānāṃ hi sthitam eva prāpyakāritvam. śrotrasyāpi karṇacchidraparimitanabhaso dharmādharmopagṛhītasya svadeśa eva vibhuṃ śabdaṃ prakāśayataḥ prāpyakāritvam eva. tejaso hi visaraṇasvabhāvasya cakṣuṣo nirgatasyārthadeśaprāptir upapannaiva. anudbhūtarūpatvāc ca tasya rūpānupalambhaḥ. ata evāgnitejasaḥ pṛthvagrādikalpanā ca tasya kāryadarśanānusāreṇa mūrtatvād upapattimatī. sarvatra ca yathākāryadarśanaṃ yogyatāsanāthā prāptir indriyārthayoḥ sambandha iti darśayitavyam. ato na kācid atiprasaktir vaktavyā yathā vakṣyati -- prāptimātraṃ hi sambandhaḥ iti. ataḥ siddham indriyāṇi bhautikāni prāpyakārīṇi ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावत् सत्सम्प्रयोगशब्दाः विवृताः। पदान्वयम् अतः परम् अनुसन्धास्यामः। अत्र किल पुरुषस्य सम्प्रयोग इन्द्रियाणां बुद्धिजन्मेत्य् उच्यते। १,२२८ तच् चायुक्तं, विभोः पुरुषस्य सर्वभावैर् एव सम्प्रयोगाव्यभिचारेण विशेषणोपादानवैयर्थ्यात्। इन्द्रियाणां च भौतिकानाम् अचेतनत्वात्। चेतना हि बुद्धिर् इति सर्वलौकिकाः परीक्षकाश् च मन्यन्ते। न पुनरिन्द्रियव्यापारो बुद्धिर् इति। साङ्ख्या हीन्द्रियवृत्तौ बुद्धिशब्दम् उपचरन्ति। तत्र तेषाम् एव परिभाषामात्रम्। अतो ऽत्र वक्तव्यं कीदृशो ऽत्र पदान्वय इत्य् अत आह -- पुरुषेन्द्रियशब्दाव् इति। अयम् अभिप्रायः -- किम् अत्र वक्तव्यम्। भाष्यकारेण पुरुषेन्द्रियशब्दौ व्यवहितकल्पनया व्याख्यातौ येनैवम् आह सतीन्द्रियार्थसम्बन्धे पुरुषस्य या बुद्धिर् जायते तत् प्रत्यक्षम् इति। कः पुनर् अयं पुरुषः यस्य बुद्धिजन्मना सम्बन्धः, अत आह -- पुरुष इति। नात्र तात्पर्यमन्यपरत्वात् सूत्रस्य। परमार्थतस् तु पुरुषो ऽत्रात्माभिप्रेतः य आत्मवादे प्रसाधयिष्यते। न शरीरं, तस्य भौतिकत्वेनाचेतनत्वाद् इति

evaṃ tāvat satsamprayogaśabdāḥ vivṛtāḥ. padānvayam ataḥ param anusandhāsyāmaḥ. atra kila puruṣasya samprayoga indriyāṇāṃ buddhijanmety ucyate. 1,228 tac cāyuktaṃ, vibhoḥ puruṣasya sarvabhāvair eva samprayogāvyabhicāreṇa viśeṣaṇopādānavaiyarthyāt. indriyāṇāṃ ca bhautikānām acetanatvāt. cetanā hi buddhir iti sarvalaukikāḥ parīkṣakāś ca manyante. na punarindriyavyāpāro buddhir iti. sāṅkhyā hīndriyavṛttau buddhiśabdam upacaranti. tatra teṣām eva paribhāṣāmātram. ato 'tra vaktavyaṃ kīdṛśo 'tra padānvaya ity ata āha -- puruṣendriyaśabdāv iti. ayam abhiprāyaḥ -- kim atra vaktavyam. bhāṣyakāreṇa puruṣendriyaśabdau vyavahitakalpanayā vyākhyātau yenaivam āha satīndriyārthasambandhe puruṣasya yā buddhir jāyate tat pratyakṣam iti. kaḥ punar ayaṃ puruṣaḥ yasya buddhijanmanā sambandhaḥ, ata āha -- puruṣa iti. nātra tātparyamanyaparatvāt sūtrasya. paramārthatas tu puruṣo 'trātmābhipretaḥ ya ātmavāde prasādhayiṣyate. na śarīraṃ, tasya bhautikatvenācetanatvād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् एवम् अपि यन्नित्यम् आत्मानं मीमांसका मन्यन्ते, तन् न सिध्येत्। ज्ञानजन्मनि विकारापत्त्या चर्मवदनित्यत्वप्रसक्तेः। ज्ञानजन्मना त्व् अविकृतस्य पूर्वावस्थायाम् इवाप्रमातृत्वप्रसङ्गः, अत आह -- विक्रियेति। एवं हि मन्यन्ते -- न किञ्चिद् विकार्मात्रेण वस्तु नश्यति, तत्प्रत्यभिज्ञानात्। एतच् चात्मवाद एव भाष्यकारेण वक्ष्यते। अतो दुरुक्तं परैः बुद्धिजन्मनि पुंसश् च विकृतिर् यद्य् अनित्यता । अथाविकृतिर् आत्मायं प्रमातेति न युज्यते ॥ इति। अत्र बुद्धिजन्म प्रत्यक्षम् इत्य् उच्यते। तस्य को ऽर्थः। किं बुद्धेर् जन्मातिरिक्तम् अनतिरिक्तं वा, यद्य् अतिरिक्तं तद् वाच्यं कीदृशम् इति। न च स्वमते जन्मस्वरूपम् अभिहितम्। यदि वैशेषिकोक्तस्वकारणसमवायो जन्माभिधीयते, तस्य नित्यत्वेनाक्षानधीनत्वात् प्रत्यक्षशब्दाभिधेयत्वानुपपत्तिः। अनतिरिक्तत्वे तु पुनरुक्ततैव दोषः, अत आह -- बुद्धिजन्मेति। अयम् अर्थः -- नायं बुद्धिजन्मेति षष्ठीसमासः। किन् तु बुद्धिश् चासौ जन्म चेति कर्मधारयः। जन्मशब्दश् च कर्तरि मनिन्प्रत्ययान्तः। तेन जायमाना बुद्धिः १,२२९ प्रमाणम् इत्य् उक्तं भवति। न पुनर्वैशेषिकादिवन्नित्यम् अत्यन्तभिन्नं समवायम् आचक्ष्महे। कारणदशाविशेष एव कार्यजन्मेत्य् उच्यते। नासाव् अत्यन्तं कार्यकारणाभ्यां व्यतिरिच्यते। अतः किम् अन्यदोषोद्भावनेनेति

nanv evam api yannityam ātmānaṃ mīmāṃsakā manyante, tan na sidhyet. jñānajanmani vikārāpattyā carmavadanityatvaprasakteḥ. jñānajanmanā tv avikṛtasya pūrvāvasthāyām ivāpramātṛtvaprasaṅgaḥ, ata āha -- vikriyeti. evaṃ hi manyante -- na kiñcid vikārmātreṇa vastu naśyati, tatpratyabhijñānāt. etac cātmavāda eva bhāṣyakāreṇa vakṣyate. ato duruktaṃ paraiḥ buddhijanmani puṃsaś ca vikṛtir yady anityatā | athāvikṛtir ātmāyaṃ pramāteti na yujyate || iti. atra buddhijanma pratyakṣam ity ucyate. tasya ko 'rthaḥ. kiṃ buddher janmātiriktam anatiriktaṃ vā, yady atiriktaṃ tad vācyaṃ kīdṛśam iti. na ca svamate janmasvarūpam abhihitam. yadi vaiśeṣikoktasvakāraṇasamavāyo janmābhidhīyate, tasya nityatvenākṣānadhīnatvāt pratyakṣaśabdābhidheyatvānupapattiḥ. anatiriktatve tu punaruktataiva doṣaḥ, ata āha -- buddhijanmeti. ayam arthaḥ -- nāyaṃ buddhijanmeti ṣaṣṭhīsamāsaḥ. kin tu buddhiś cāsau janma ceti karmadhārayaḥ. janmaśabdaś ca kartari maninpratyayāntaḥ. tena jāyamānā buddhiḥ 1,229 pramāṇam ity uktaṃ bhavati. na punarvaiśeṣikādivannityam atyantabhinnaṃ samavāyam ācakṣmahe. kāraṇadaśāviśeṣa eva kāryajanmety ucyate. nāsāv atyantaṃ kāryakāraṇābhyāṃ vyatiricyate. ataḥ kim anyadoṣodbhāvaneneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जायमानविशेषणोपादाने प्रयोजनम् आह -- व्यापार इति। कारकान्तराणि जनित्वा कियन्तञ्चित् कालं स्थित्वा स्वकार्येषु वर्तमानानि दृष्टानि। तद् बुद्धाव् अपि प्रमाणे मा भूद् इति जन्मविवक्षा सूत्रकारेण कृतेति। किं पुनः कारकान्तरसाधर्म्ये दुष्यति, अत आह -- न हीति। अयम् अभिप्रायः -- न किञ्चिद् दुष्यति। किन् तु नेन्द्रियादिवद् जाता सती बुद्धिः क्षणमात्रम् अप्य् आस्ते। अतः कथं तद्वद् एव स्थित्वा प्रवर्तत इति। न केवलं जाता नास्ते, किन् तु जायमानापि नोदास्ते। सा ह्य् उत्पद्यमानैव स्वार्थं प्रकाशयन्त्य् एवोत्पद्यत इति न क्षणान्तरं प्रतीक्षते। न ह्य् अर्थप्रकाशनाद् अन्यद् बुद्धे रूपम् उपलभ्यत इत्य् आह -- जायत इति। कारकान्तरवैधर्म्यप्रतिपादनेनात्र नित्यबुद्धिवादिनो निराकर्तुं बुद्धेर् अनतिचिरविनाशित्वम् उक्तम्। तत्र चायं हेतुः। यदीयम् उत्पत्तिमती तस्या विनाशेनावश्यं भवितव्यम्। न चाहैतुको विनाशः सम्भवति, उत्पत्तिमत्त्वाद् एव। न च प्रहारादिरस्या विनाशहेतुः, अमूर्तत्वात्। अतो ज्ञानान्तरेण वा नाश्यते, तज्जन्मना वा संस्कारेण। तच् चोभयम् अपि सहसैव निष्पन्नम्। अस्ति हीन्द्रियादिका सामग्र्यप्रतिबन्धा। सा किम् अपरं विज्ञानं न जनयति। स्मृतिहेतुर् अपि संस्कारो ऽनयैव जातमात्रया जनित इति कर्मवत् कार्यविरोधित्वाद् अपि तादात्विको विनाशो बुद्धेर् इति युक्तम्। न च सैवेति बुद्धेः प्रत्यभिज्ञानम् अस्ति। न च भेदानध्यवसायमात्राद् एकत्वसिद्धिः। अपि चार्थान्तरदर्शने स्फुट एवाशुतरविनाशो बुद्धेः, एवञ् च व्यवस्थितैकदर्शने ऽपि तद्वद् एव तदनुमानम्। अपि च तत्रापि व्यवहिते ज्ञानं निवर्तते, तच्चिरावस्थायित्वे ऽनुपपन्नम्। एवं हि व्यवहिते कुम्भे प्रत्यक्षज्ञानम् अनुवर्तेत। न चैवम्। स्मृतिस् तु परस्ताद् दृश्यते। सा प्रत्यक्षज्ञानव्याप्तत्वे १,२३० न स्यात्।[६५१]परोक्षापरोक्षयोर् एकगोचरयोर् एकदा विरोधात्। स्याद् एतद् अव्यक्तग्रहणम् अनवस्थायित्वाद्[६५२]विद्युत्सम्पाते रूपाव्यक्तग्रहणवद् इति। न। प्रतिषेद्धव्याभ्यनुज्ञानात्। यदि मन्यते बुद्धेर्[६५३]अनतिचिरानुवृत्तौ प्रकाशस्य गत्वरत्वाद् विद्युत्सम्पात इव न व्यक्तं भावाः प्रकाशेरन्, अतो नाशुतरविनाशिनी बुद्धिर् इति। तन् न। प्रतिषेद्धव्याभ्यनुज्ञानात्। एवं हि विद्युत्प्रकाशजनिते ऽव्यक्तबोध उत्पन्नमात्रापवर्गितां बुद्धेर् ब्रुवाणो निषेध्यम् एवाशुतरविनाशम् अभ्यनुजानाति।[६५४]अपि च विशेषाग्रहणे सामान्यमात्रग्रहणम् अव्यक्तग्रहणम्। न तु स्वगोचरे किञ्चिद् अव्यक्तं नामास्ति, विषयाभिरूपत्वाद् ग्रहणानाम्। विशेषाग्रहणं च तद्ग्रहणनिमित्ताभावाद् एव, न तु बुद्धेर् अनवस्थानात्। विद्युत्प्रकाशे[६५५]ऽपि यावदाशुतरविनाशिन्या धिया विषयीकृतं तद् व्यक्तम् एव। विशेषास् तु तत्र ग्रहणहेत्वभावाद् अगृहीता एव, न पुनरव्यक्तपरिच्छिन्नाः। न हि गृहीतम् अव्यक्तं नाम सम्भवतीति नानवस्थायित्वे ऽपि धियाम् अव्यक्तग्रहणापत्तिः। नित्यबुद्धिवादिनश् चायम् अभिप्रायः शब्दाधिकरणे भाष्यकारेण वक्ष्यत इति

jāyamānaviśeṣaṇopādāne prayojanam āha -- vyāpāra iti. kārakāntarāṇi janitvā kiyantañcit kālaṃ sthitvā svakāryeṣu vartamānāni dṛṣṭāni. tad buddhāv api pramāṇe mā bhūd iti janmavivakṣā sūtrakāreṇa kṛteti. kiṃ punaḥ kārakāntarasādharmye duṣyati, ata āha -- na hīti. ayam abhiprāyaḥ -- na kiñcid duṣyati. kin tu nendriyādivad jātā satī buddhiḥ kṣaṇamātram apy āste. ataḥ kathaṃ tadvad eva sthitvā pravartata iti. na kevalaṃ jātā nāste, kin tu jāyamānāpi nodāste. sā hy utpadyamānaiva svārthaṃ prakāśayanty evotpadyata iti na kṣaṇāntaraṃ pratīkṣate. na hy arthaprakāśanād anyad buddhe rūpam upalabhyata ity āha -- jāyata iti. kārakāntaravaidharmyapratipādanenātra nityabuddhivādino nirākartuṃ buddher anaticiravināśitvam uktam. tatra cāyaṃ hetuḥ. yadīyam utpattimatī tasyā vināśenāvaśyaṃ bhavitavyam. na cāhaituko vināśaḥ sambhavati, utpattimattvād eva. na ca prahārādirasyā vināśahetuḥ, amūrtatvāt. ato jñānāntareṇa vā nāśyate, tajjanmanā vā saṃskāreṇa. tac cobhayam api sahasaiva niṣpannam. asti hīndriyādikā sāmagryapratibandhā. sā kim aparaṃ vijñānaṃ na janayati. smṛtihetur api saṃskāro 'nayaiva jātamātrayā janita iti karmavat kāryavirodhitvād api tādātviko vināśo buddher iti yuktam. na ca saiveti buddheḥ pratyabhijñānam asti. na ca bhedānadhyavasāyamātrād ekatvasiddhiḥ. api cārthāntaradarśane sphuṭa evāśutaravināśo buddheḥ, evañ ca vyavasthitaikadarśane 'pi tadvad eva tadanumānam. api ca tatrāpi vyavahite jñānaṃ nivartate, taccirāvasthāyitve 'nupapannam. evaṃ hi vyavahite kumbhe pratyakṣajñānam anuvarteta. na caivam. smṛtis tu parastād dṛśyate. sā pratyakṣajñānavyāptatve 1,230 na syāt.[651]parokṣāparokṣayor ekagocarayor ekadā virodhāt. syād etad avyaktagrahaṇam anavasthāyitvād[652]vidyutsampāte rūpāvyaktagrahaṇavad iti. na. pratiṣeddhavyābhyanujñānāt. yadi manyate buddher[653]anaticirānuvṛttau prakāśasya gatvaratvād vidyutsampāta iva na vyaktaṃ bhāvāḥ prakāśeran, ato nāśutaravināśinī buddhir iti. tan na. pratiṣeddhavyābhyanujñānāt. evaṃ hi vidyutprakāśajanite 'vyaktabodha utpannamātrāpavargitāṃ buddher bruvāṇo niṣedhyam evāśutaravināśam abhyanujānāti.[654]api ca viśeṣāgrahaṇe sāmānyamātragrahaṇam avyaktagrahaṇam. na tu svagocare kiñcid avyaktaṃ nāmāsti, viṣayābhirūpatvād grahaṇānām. viśeṣāgrahaṇaṃ ca tadgrahaṇanimittābhāvād eva, na tu buddher anavasthānāt. vidyutprakāśe[655]'pi yāvadāśutaravināśinyā dhiyā viṣayīkṛtaṃ tad vyaktam eva. viśeṣās tu tatra grahaṇahetvabhāvād agṛhītā eva, na punaravyaktaparicchinnāḥ. na hi gṛhītam avyaktaṃ nāma sambhavatīti nānavasthāyitve 'pi dhiyām avyaktagrahaṇāpattiḥ. nityabuddhivādinaś cāyam abhiprāyaḥ śabdādhikaraṇe bhāṣyakāreṇa vakṣyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु प्रमाणं नाम कारकविशेषः। न चाकुर्वत् क्रियां कारकं भवति। यदि तु बुद्धिर् जनित्वा न व्याप्रियते, कथम् असौ कारकं प्रमाणम् इति च सामान्यविशेषशब्दाभ्याम् अभिधास्यते, अत आह -- तेनेति। सत्यं, न व्यापारसम्बन्धम् अन्तरेण कारकत्वं भवति। जन्मैव तु बुद्धेर् व्यापारः, व्यापारान्तरासम्भवात्। तद् एव च विवक्षावशात् प्रमेत्य् उपचर्यते। जन्मना हि तस्याः प्रमाणत्वं भवति। अतस् तयैव क्रियया कारकं प्रमाणम् इति च सामान्यविशेषशब्दाभ्याम् अभिधानसिद्धिः। चशब्दात् प्रमाणं चेत्य् अर्थः

nanu pramāṇaṃ nāma kārakaviśeṣaḥ. na cākurvat kriyāṃ kārakaṃ bhavati. yadi tu buddhir janitvā na vyāpriyate, katham asau kārakaṃ pramāṇam iti ca sāmānyaviśeṣaśabdābhyām abhidhāsyate, ata āha -- teneti. satyaṃ, na vyāpārasambandham antareṇa kārakatvaṃ bhavati. janmaiva tu buddher vyāpāraḥ, vyāpārāntarāsambhavāt. tad eva ca vivakṣāvaśāt pramety upacaryate. janmanā hi tasyāḥ pramāṇatvaṃ bhavati. atas tayaiva kriyayā kārakaṃ pramāṇam iti ca sāmānyaviśeṣaśabdābhyām abhidhānasiddhiḥ. caśabdāt pramāṇaṃ cety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं च जन्माव्यतिरेकपक्षो या बुद्धिर् जायते इति वदता भाष्यकारेणैव वर्णित इत्य् आह -- जम[६५६] चेति। अपरम् अपि जायमानावस्थाविशेषणोपादानस्य १,२३१ प्रयोजनम् आह -- तच् चेति। बुद्धिः प्रमाणम् इत्य् एतावत्य् उक्ते भूता भविष्यन्ती वा प्रमाणम् इत्य् अपि केचित् सम्भावयेयुः, यथा सद्विशेषणोपादाने वर्णितम्। अतस् तदाशङ्कानिराकरणार्थं जायमानविशेषणोपादानम्। भूतभविष्यत्त्वादि(?त्यपादाने।त्यापादने) पञ्चमीति[६५७]

ayaṃ ca janmāvyatirekapakṣo yā buddhir jāyate iti vadatā bhāṣyakāreṇaiva varṇita ity āha -- jama[656] ceti. aparam api jāyamānāvasthāviśeṣaṇopādānasya 1,231 prayojanam āha -- tac ceti. buddhiḥ pramāṇam ity etāvaty ukte bhūtā bhaviṣyantī vā pramāṇam ity api kecit sambhāvayeyuḥ, yathā sadviśeṣaṇopādāne varṇitam. atas tadāśaṅkānirākaraṇārthaṃ jāyamānaviśeṣaṇopādānam. bhūtabhaviṣyattvādi(?tyapādāne/tyāpādane) pañcamīti[657]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तु वा वैशेषिकसिद्धान्तसिद्धः स्वकारणे कार्यसमवायो व्यतिरिक्त एव जन्म, तथापि न किञ्चिद् दुष्यतीत्य् आह -- यदा त्व् इति। स खलु नित्यो ऽपीन्द्रियाधीनाभिव्यक्तिर् इति प्रत्यक्षम् अपेक्ष्यत इति

astu vā vaiśeṣikasiddhāntasiddhaḥ svakāraṇe kāryasamavāyo vyatirikta eva janma, tathāpi na kiñcid duṣyatīty āha -- yadā tv iti. sa khalu nityo 'pīndriyādhīnābhivyaktir iti pratyakṣam apekṣyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र भाष्यकारेण बुद्धिर् वा जन्म वेत्यादिना प्रमाणानियमो दर्शितः, तत्राभिप्रायम् आह -- प्रमाणफलभावस् त्व् इति। अयम् अभिप्रायो भाष्यकारस्य -- एकम् इदं सूत्रं नोभयम् उत्सहते कर्तुं यत् प्रमाणं च नियच्छति, अनिमित्ततां च विदधातीति। भिद्येत हि तथा वाक्यम्। तद् अत्रानिमित्ततामात्रम् एव विद्यमानोपलम्भनात् प्रतिपाद्यम्। प्रमाणं तु विवक्षावशेन बुद्ध्यादीनाम् अन्यतमं भविष्यति। करणं हि प्रमाणं, साधकतमं च करणं, विवक्षाधीनश् च साधकतमभावः। अतो यद् एव तु बाह्यापेक्षया फलं प्रत्यासन्नम् इति विवक्ष्यते तद् एव प्रमाणं भविष्यति। ततः परं चाभ्यर्हितत्वविवक्षया फलम् इति

atra bhāṣyakāreṇa buddhir vā janma vetyādinā pramāṇāniyamo darśitaḥ, tatrābhiprāyam āha -- pramāṇaphalabhāvas tv iti. ayam abhiprāyo bhāṣyakārasya -- ekam idaṃ sūtraṃ nobhayam utsahate kartuṃ yat pramāṇaṃ ca niyacchati, animittatāṃ ca vidadhātīti. bhidyeta hi tathā vākyam. tad atrānimittatāmātram eva vidyamānopalambhanāt pratipādyam. pramāṇaṃ tu vivakṣāvaśena buddhyādīnām anyatamaṃ bhaviṣyati. karaṇaṃ hi pramāṇaṃ, sādhakatamaṃ ca karaṇaṃ, vivakṣādhīnaś ca sādhakatamabhāvaḥ. ato yad eva tu bāhyāpekṣayā phalaṃ pratyāsannam iti vivakṣyate tad eva pramāṇaṃ bhaviṣyati. tataḥ paraṃ cābhyarhitatvavivakṣayā phalam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथेष्टकल्पनाम् एव दर्शयति -- यद्वेति। असतीन्द्रिये ज्ञानोदयाभावात् तद् एव प्रमाणम्। सद् अपि चेन्द्रियम् असङ्गतम् अर्थेन न ज्ञानं जनयतीति तदर्थसङ्गतिः प्रमाणम्। सम्बद्धम् अपि चेन्द्रियम् अर्थेन मनसानधिष्ठितं न प्रमाणम् इति तन्मनस्संयोगः प्रमाणम्। सर्वस्मिन्न् अपि च सत्यसत्यात्ममनस्संयोगे ज्ञानानुदयात् स च प्रमाणम्। अथवा सर्वेषाम् एकतरापाये ऽपि न ज्ञानं १,२३२ जायत इति सर्व एव संयोगः प्रमाणम्। आत्मना वा मनसो योग इति योजनीयम् इति

yatheṣṭakalpanām eva darśayati -- yadveti. asatīndriye jñānodayābhāvāt tad eva pramāṇam. sad api cendriyam asaṅgatam arthena na jñānaṃ janayatīti tadarthasaṅgatiḥ pramāṇam. sambaddham api cendriyam arthena manasānadhiṣṭhitaṃ na pramāṇam iti tanmanassaṃyogaḥ pramāṇam. sarvasminn api ca satyasatyātmamanassaṃyoge jñānānudayāt sa ca pramāṇam. athavā sarveṣām ekatarāpāye 'pi na jñānaṃ 1,232 jāyata iti sarva eva saṃyogaḥ pramāṇam. ātmanā vā manaso yoga iti yojanīyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषु प्रमाणेषु फलं दर्शयति -- तदेति। इन्द्रियादिप्रामाण्यपक्षे ज्ञानं फलम् इत्य् अर्थः। ननु यदीन्द्रियादि प्रमाणं, तेन तर्हि सदा ज्ञानं जनयितव्यम् एव। न च तद् अस्ति, अस्ति खलु पिहितचक्षुषो ऽपि चक्षुः। न च तद् ज्ञापयति। संयुक्तं ज्ञापयतीति चेद्, न। व्यभिचारात्। संयुज्यते खल्व् अस्य नानार्थैर् नायनं तेजः। किञ्चिद् एव तु जापयति। अतो व्यभिचाराद् अकारणम् इन्द्रियादि ज्ञानजन्मनीति, अत आह -- तत्रेति। उक्तम् इदम् अस्माभिर् व्यापारवचनः प्रयोगशब्द इति। फलानुमेयश् चासौ व्यापारः। अतो यत्रैव फलम् उपलभ्यते तत्रैव व्यापारवत्त्वात् तेषां प्रमाणत्वम् इति। असति तु व्यापारे न फलम् उत्पद्यत इति नातिप्रसङ्ग इत्य् आह -- व्यापार इति

eṣu pramāṇeṣu phalaṃ darśayati -- tadeti. indriyādiprāmāṇyapakṣe jñānaṃ phalam ity arthaḥ. nanu yadīndriyādi pramāṇaṃ, tena tarhi sadā jñānaṃ janayitavyam eva. na ca tad asti, asti khalu pihitacakṣuṣo 'pi cakṣuḥ. na ca tad jñāpayati. saṃyuktaṃ jñāpayatīti ced, na. vyabhicārāt. saṃyujyate khalv asya nānārthair nāyanaṃ tejaḥ. kiñcid eva tu jāpayati. ato vyabhicārād akāraṇam indriyādi jñānajanmanīti, ata āha -- tatreti. uktam idam asmābhir vyāpāravacanaḥ prayogaśabda iti. phalānumeyaś cāsau vyāpāraḥ. ato yatraiva phalam upalabhyate tatraiva vyāpāravattvāt teṣāṃ pramāṇatvam iti. asati tu vyāpāre na phalam utpadyata iti nātiprasaṅga ity āha -- vyāpāra iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् अस्तु व्यापारवाचिप्रयोगशब्दपक्षे ऽतिप्रसङ्गपरिहारः। प्राप्तिवचनत्वे ऽतिप्रसङ्गो दुष्परिहरः। अस्ति हि चाक्षुषस्य तेजसो नानार्थैः सम्प्रयोगः। न च तावद् ज्ञापयति, किञ्चिद् एव तु कदाचित्। अपि च का चेयं प्राप्तिः। यदि संयोगः, स च द्रव्येणैवेति रूपसंविन्न स्यात्। अथ तेनापि संयुक्तसमवायाद् अस्ति सन्निकर्ष इत्य् उच्यते, समानो ऽसौ रसादिष्व् अपीति ते ऽपि चक्षुषानुभूयेरन्न् इति सर्वात्मकार्थग्रहणम् इतीन्द्रियसंयोगप्रमाणपक्षे परैर् उक्तं यत् तत् परिहरति -- न चेति

nanv astu vyāpāravāciprayogaśabdapakṣe 'tiprasaṅgaparihāraḥ. prāptivacanatve 'tiprasaṅgo duṣpariharaḥ. asti hi cākṣuṣasya tejaso nānārthaiḥ samprayogaḥ. na ca tāvad jñāpayati, kiñcid eva tu kadācit. api ca kā ceyaṃ prāptiḥ. yadi saṃyogaḥ, sa ca dravyeṇaiveti rūpasaṃvinna syāt. atha tenāpi saṃyuktasamavāyād asti sannikarṣa ity ucyate, samāno 'sau rasādiṣv apīti te 'pi cakṣuṣānubhūyerann iti sarvātmakārthagrahaṇam itīndriyasaṃyogapramāṇapakṣe parair uktaṃ yat tat pariharati -- na ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कः पुनः सर्वात्मना सम्बन्धो नास्तीति वदतो ऽभिप्रायः -- यदि गुणैः संयोगो न रसादिभिः सम्भवतीति, स तर्हि रूपेणापि गुणत्वाविशेषान् न स्याद् एव। संयुक्तसमवायस् त्व् अविशिष्टः सर्वेषाम् इत्य् उक्तम् एव, अत आह - १,२३३ प्राप्तीति। अयम् अभिप्रायः - भवेद् अयं दोषः यदि प्राप्तिमात्रम् एवेन्द्रियार्थयोः सम्बन्धः प्रमाणम् आश्रीयत इति। स तु योग्यतासहायः। योग्यता च कार्यदर्शनोन्नेया। अतो यद् एव यदिन्द्रियसंयोगानन्तरम् अनुभूयते तत्रैव तत्सम्प्रयोगस्य योग्यत्वं, नेतरत्र, प्रमाणाभावात्। अत एव जिघृक्षितसूक्ष्मरूपादिग्रहणप्रसङ्गो ऽपि परिहर्तव्य इति किम् इति नाभ्युपेयते, अत आह -- मा भूद् इति। अयम् अभिप्रायः -- यो हि ज्ञानं प्रमाणम् इष्ट्वा सत्सम्प्रयोगं प्रमाणकारणम् आतिष्ठते न तु प्रमाणं, तेनापि प्राप्तेर् अविशेषात् त्वचा रूपावधारणं मा भूद् इति न प्राप्तिमात्रं सम्बन्धो ऽभ्युपगन्तव्य इति

kaḥ punaḥ sarvātmanā sambandho nāstīti vadato 'bhiprāyaḥ -- yadi guṇaiḥ saṃyogo na rasādibhiḥ sambhavatīti, sa tarhi rūpeṇāpi guṇatvāviśeṣān na syād eva. saṃyuktasamavāyas tv aviśiṣṭaḥ sarveṣām ity uktam eva, ata āha - 1,233 prāptīti. ayam abhiprāyaḥ - bhaved ayaṃ doṣaḥ yadi prāptimātram evendriyārthayoḥ sambandhaḥ pramāṇam āśrīyata iti. sa tu yogyatāsahāyaḥ. yogyatā ca kāryadarśanonneyā. ato yad eva yadindriyasaṃyogānantaram anubhūyate tatraiva tatsamprayogasya yogyatvaṃ, netaratra, pramāṇābhāvāt. ata eva jighṛkṣitasūkṣmarūpādigrahaṇaprasaṅgo 'pi parihartavya iti kim iti nābhyupeyate, ata āha -- mā bhūd iti. ayam abhiprāyaḥ -- yo hi jñānaṃ pramāṇam iṣṭvā satsamprayogaṃ pramāṇakāraṇam ātiṣṭhate na tu pramāṇaṃ, tenāpi prāpter aviśeṣāt tvacā rūpāvadhāraṇaṃ mā bhūd iti na prāptimātraṃ sambandho 'bhyupagantavya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तु प्रमाणनिष्पत्तौ योग्यतासहिता प्राप्तिर् इष्यते, शक्यं तत् फलनिष्पत्ताव् अपि वक्तुम् इति दोषप्रसङ्गपरिहारतुल्यत्वान् नैकः पर्यनुयोज्यो भवतीत्य् आह -- यथेति। नियता हि काचिद् एव स्वविषयेण रूपादिना चक्षुरादीनां सङ्गतिर् इति। योग्यत्वाद् इति। तत्रैव कार्यदर्शनयोग्यत्वाद् इत्य् अर्थः

atha tu pramāṇaniṣpattau yogyatāsahitā prāptir iṣyate, śakyaṃ tat phalaniṣpattāv api vaktum iti doṣaprasaṅgaparihāratulyatvān naikaḥ paryanuyojyo bhavatīty āha -- yatheti. niyatā hi kācid eva svaviṣayeṇa rūpādinā cakṣurādīnāṃ saṅgatir iti. yogyatvād iti. tatraiva kāryadarśanayogyatvād ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावदिन्द्रियार्थसम्बन्धप्रमाणपक्षे ऽतिप्रसङ्गपरिहारो ऽभिहितः। इदानीं द्व्याश्रयो योगः कथम् अक्षेणैव व्यपदिश्यत इति चोद्यं परिहरति -- योगस्येति। अस्यार्थः -- नेदम् अदृष्टपूर्वं यदनेकैर् अपि सम्बद्धम् एकेनैव व्यपदिश्यत इति। भवति हि डित्थडवित्थयोर् मातुर् डित्थमातेति व्यपदेश इति। आह -- अस्त्व् अन्यतराश्रयो व्यपदेशः। इह तु नियमेनैवाक्षेण व्यपदेशो दृश्यते नार्थेन। मातुस् तु डवित्थेनापि कदाचिद् व्यपदेशो भवत्य् अत आह -- अथवेति। असाधारणेन हि व्यपदेशो भवति। ज्ञानस्यासाधारणम् अक्षं, तदर्थम् एवाक्षाणां निर्माणात्। अर्थस् तु कार्यान्तरसाधारणः नासौ व्यपदेशहेतुर् इति

evaṃ tāvadindriyārthasambandhapramāṇapakṣe 'tiprasaṅgaparihāro 'bhihitaḥ. idānīṃ dvyāśrayo yogaḥ katham akṣeṇaiva vyapadiśyata iti codyaṃ pariharati -- yogasyeti. asyārthaḥ -- nedam adṛṣṭapūrvaṃ yadanekair api sambaddham ekenaiva vyapadiśyata iti. bhavati hi ḍitthaḍavitthayor mātur ḍitthamāteti vyapadeśa iti. āha -- astv anyatarāśrayo vyapadeśaḥ. iha tu niyamenaivākṣeṇa vyapadeśo dṛśyate nārthena. mātus tu ḍavitthenāpi kadācid vyapadeśo bhavaty ata āha -- athaveti. asādhāraṇena hi vyapadeśo bhavati. jñānasyāsādhāraṇam akṣaṃ, tadartham evākṣāṇāṃ nirmāṇāt. arthas tu kāryāntarasādhāraṇaḥ nāsau vyapadeśahetur iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,२३४ अत्र चेन्द्रियार्थसम्बन्धप्रमाणपक्षे विषयभेदो ऽपि प्रमाणफलयोर् नास्त्य् एव, सम्बन्धस्यार्थाश्रयत्वाद् ज्ञानस्यापि तद्विषयत्वाद् इति। आत्ममनस्सम्बन्धप्रमाणपक्षे तर्हि विषयभेदो भवेत्। स ह्य् आत्ममनआश्रयः ज्ञानं चार्थविषयम् इति शङ्कते तावत् -- संयोगे त्व् इति[६५८]फलयोरन्तेन। परिहरति -- नेति। कारणम् आह -- अर्थे हीति। अस्यार्थः -- यद्य् अप्य् आत्ममनस्सम्बन्धो नार्थाश्रयः, तथाप्य् अर्थे व्याप्रियते। ज्ञानम् अपि तद्विषयम् एवोत्पद्यत इति व्यापारतः समानविषयत्वम् इति

1,234 atra cendriyārthasambandhapramāṇapakṣe viṣayabhedo 'pi pramāṇaphalayor nāsty eva, sambandhasyārthāśrayatvād jñānasyāpi tadviṣayatvād iti. ātmamanassambandhapramāṇapakṣe tarhi viṣayabhedo bhavet. sa hy ātmamanaāśrayaḥ jñānaṃ cārthaviṣayam iti śaṅkate tāvat -- saṃyoge tv iti[658]phalayorantena. pariharati -- neti. kāraṇam āha -- arthe hīti. asyārthaḥ -- yady apy ātmamanassambandho nārthāśrayaḥ, tathāpy arthe vyāpriyate. jñānam api tadviṣayam evotpadyata iti vyāpārataḥ samānaviṣayatvam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पुनराश्रयो विषयो ऽभिप्रेतः, तदुभयोर् अप्य् आत्मस्थत्वात् सुतरां समानविषयत्वम् इत्य् आह -- अथापीति

atha punarāśrayo viṣayo 'bhipretaḥ, tadubhayor apy ātmasthatvāt sutarāṃ samānaviṣayatvam ity āha -- athāpīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयम् एवात्ममनस्संयोगो ज्ञानोत्पत्तेः प्रत्यासन्नतया कारकान्तरेभ्यो विशिष्ट इत्य् अयम् एव प्रमाणम् इत्य् आह -- प्रकृष्टसाधनत्वाद् इति

ayam evātmamanassaṃyogo jñānotpatteḥ pratyāsannatayā kārakāntarebhyo viśiṣṭa ity ayam eva pramāṇam ity āha -- prakṛṣṭasādhanatvād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वसंयोगप्रमाणपक्षे ऽपि पूर्वोक्तसमस्तदोषपरिहारो ऽनुसन्धातव्य इत्य् आह -- प्रमाण इति। इन्द्रियप्रामाण्यपक्षे ऽपि तस्यार्थप्राप्त्या ज्ञानस्य च तद्विषयत्वेन स्फुटं विषयसाम्यम् इत्य् आह -- प्रमाणम् इति

sarvasaṃyogapramāṇapakṣe 'pi pūrvoktasamastadoṣaparihāro 'nusandhātavya ity āha -- pramāṇa iti. indriyaprāmāṇyapakṣe 'pi tasyārthaprāptyā jñānasya ca tadviṣayatvena sphuṭaṃ viṣayasāmyam ity āha -- pramāṇam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावदिन्द्रियादिप्रामाण्यपक्षे प्रमाणफलयोर् विषयसाम्यम् उक्तम्। इदानीं ज्ञानप्रामाण्यपक्षे ऽप्य् एवम् एव दर्शयितव्यम् इत्य् आह -- प्रमाणेति। १,२३५ सर्वसविकल्पकज्ञानानि विशेषणज्ञानपूर्वकाणि, यथा दण्ड्य् अयं गौर् अयं शुक्लो ऽयं गच्छत्य् अयं डित्थो ऽयम् इति। तद् इह विशेषणज्ञानं प्रमाणं विशेष्यज्ञानं च फलम्। विशेष्यज्ञानसिद्ध्यर्थत्वाच् च विशेषणज्ञानस्य। तत्रापि व्यापारतः समानविषयत्वम् इति

evaṃ tāvadindriyādiprāmāṇyapakṣe pramāṇaphalayor viṣayasāmyam uktam. idānīṃ jñānaprāmāṇyapakṣe 'py evam eva darśayitavyam ity āha -- pramāṇeti. 1,235 sarvasavikalpakajñānāni viśeṣaṇajñānapūrvakāṇi, yathā daṇḍy ayaṃ gaur ayaṃ śuklo 'yaṃ gacchaty ayaṃ ḍittho 'yam iti. tad iha viśeṣaṇajñānaṃ pramāṇaṃ viśeṣyajñānaṃ ca phalam. viśeṣyajñānasiddhyarthatvāc ca viśeṣaṇajñānasya. tatrāpi vyāpārataḥ samānaviṣayatvam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा तु विशेषणम् एव बोद्धव्यं प्रमित्सितं भवति, तदा तर्हि कः प्रमाणफलयोर् विवेकः, कथं वा समानविषयत्वम् अत आह -- विशेषणे त्व् इति। अयम् अभिप्रायः -- तत्रापि विज्ञानद्वयम् उपलभ्यते। आलोचनाज्ञानं हि तत्र विशेषणे निश्चयं प्रसूते। तादर्थ्याच् च समानविषयत्वम् इति विवेक इति

yadā tu viśeṣaṇam eva boddhavyaṃ pramitsitaṃ bhavati, tadā tarhi kaḥ pramāṇaphalayor vivekaḥ, kathaṃ vā samānaviṣayatvam ata āha -- viśeṣaṇe tv iti. ayam abhiprāyaḥ -- tatrāpi vijñānadvayam upalabhyate. ālocanājñānaṃ hi tatra viśeṣaṇe niścayaṃ prasūte. tādarthyāc ca samānaviṣayatvam iti viveka iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलोचनाज्ञानमात्रपर्यवसाने तर्हि को विवेकः, अत आह -- निश्चय इति। अयम् अभिप्रायः -- आलोचनाज्ञाने ऽपि हि तद् इदम् इति प्रत्यभिज्ञानात्मकम् ईदृशो ऽयम् इति वा निश्चयात्मकं ज्ञानान्तरं शब्दयोजनाशून्यम् अस्त्य् एव, यथा तिरश्चाम् अन्येषां वा अस्मृतशब्दानां वाचकरहितम् असाधारणं वस्तु प्रतिपद्यमानानाम्। अतो ऽस्त्य् एव ज्ञानद्वयप्रदर्शनात् प्रमाणफलविवेकः। यदा पुनरालोचिते ऽर्थे निश्चयो न जायत एव, तदा प्रमाणत्वम् एव नास्तीत्य् आह -- नासाव् इति। अर्थावधारणफलत्वात् प्रमाणत्वस्य, तस्य च तदानीम् अभावाद् इति

ālocanājñānamātraparyavasāne tarhi ko vivekaḥ, ata āha -- niścaya iti. ayam abhiprāyaḥ -- ālocanājñāne 'pi hi tad idam iti pratyabhijñānātmakam īdṛśo 'yam iti vā niścayātmakaṃ jñānāntaraṃ śabdayojanāśūnyam asty eva, yathā tiraścām anyeṣāṃ vā asmṛtaśabdānāṃ vācakarahitam asādhāraṇaṃ vastu pratipadyamānānām. ato 'sty eva jñānadvayapradarśanāt pramāṇaphalavivekaḥ. yadā punarālocite 'rthe niścayo na jāyata eva, tadā pramāṇatvam eva nāstīty āha -- nāsāv iti. arthāvadhāraṇaphalatvāt pramāṇatvasya, tasya ca tadānīm abhāvād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेष्यज्ञान इदानीं का वार्ता। न तावदप्रामाण्यं, सर्वत्र प्रसङ्गात्। न चासति फले प्रमाणत्वम् अपि शक्यं समर्थयितुम्। अथ तद् एव प्रमाणं फलं चेति द्विरूपम् इष्यते, अस्तु तर्हि विशेषणज्ञानादिष्व् अपि द्विरूपत्वम् एव, किं भेदोपन्यासेन। युक्तं चैतद् एवम्। एवं हि प्रमाणफलयोर् अत्यन्तप्रत्यासत्तिर् १,२३६ आश्रिता भवति। सैव चोपपत्तिमती। न ह्य् अन्यत्र साधनम् अन्यत्र साध्यं दृष्टम्। न हि परशौ खदिरं प्राप्ते पलाशे छिदा भवति, अत आह -- हानादीति। अयम् अभिप्रायः -- यत् तावद् इदम् अतिप्रत्यासत्तितृष्णयैकत्वं प्रमाणफलयोः, तदनन्तरम् एव निराकरिष्यामः। यत् तु विशेष्यज्ञानस्य फलान्तरं न दृश्यत इति। तन् न। अस्ति तत्रापि तदुत्तरकालभावि हानादि फलम्। अथ ज्ञानस्य ज्ञानम् एव फलम्, एवम् इहापि हानादिधीर् एव फल[ं] भविष्यतीति। अथोपकारादिस्मृतिव्यवहिता हानादिबुद्धिर् न फलम् इति किं मन्यसे, अस्तु तर्हीयम् एवोपकारादिस्मृतिः फलम् इत्य् आह -- उपकारादीति

viśeṣyajñāna idānīṃ kā vārtā. na tāvadaprāmāṇyaṃ, sarvatra prasaṅgāt. na cāsati phale pramāṇatvam api śakyaṃ samarthayitum. atha tad eva pramāṇaṃ phalaṃ ceti dvirūpam iṣyate, astu tarhi viśeṣaṇajñānādiṣv api dvirūpatvam eva, kiṃ bhedopanyāsena. yuktaṃ caitad evam. evaṃ hi pramāṇaphalayor atyantapratyāsattir 1,236 āśritā bhavati. saiva copapattimatī. na hy anyatra sādhanam anyatra sādhyaṃ dṛṣṭam. na hi paraśau khadiraṃ prāpte palāśe chidā bhavati, ata āha -- hānādīti. ayam abhiprāyaḥ -- yat tāvad idam atipratyāsattitṛṣṇayaikatvaṃ pramāṇaphalayoḥ, tadanantaram eva nirākariṣyāmaḥ. yat tu viśeṣyajñānasya phalāntaraṃ na dṛśyata iti. tan na. asti tatrāpi taduttarakālabhāvi hānādi phalam. atha jñānasya jñānam eva phalam, evam ihāpi hānādidhīr eva phala[ṃ] bhaviṣyatīti. athopakārādismṛtivyavahitā hānādibuddhir na phalam iti kiṃ manyase, astu tarhīyam evopakārādismṛtiḥ phalam ity āha -- upakārādīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् तु विषयैकत्वम् इच्छता प्रमाणफलयोर् एकत्वम् आश्रितं, तदलौकिकम् अयुक्तं चेत्य् आह -- विषयेति

yas tu viṣayaikatvam icchatā pramāṇaphalayor ekatvam āśritaṃ, tadalaukikam ayuktaṃ cety āha -- viṣayeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच् चेदम् उक्तं परशौ खदिराश्रिते पलाशे न छिदा दृश्यते इति। इदं वा किं दृश्यते यत् परशुच्छेदनयोर् एकत्वम् इति। अतो यत्र साधनं व्याप्रियेत तत्र फलं निष्पद्यते। तच् च पूर्वं प्रतिपादितम् एव, न तु साधनम् एव फलम् इत्य् अभिप्रायेणाह -- छेदन इति

yac cedam uktaṃ paraśau khadirāśrite palāśe na chidā dṛśyate iti. idaṃ vā kiṃ dṛśyate yat paraśucchedanayor ekatvam iti. ato yatra sādhanaṃ vyāpriyeta tatra phalaṃ niṣpadyate. tac ca pūrvaṃ pratipāditam eva, na tu sādhanam eva phalam ity abhiprāyeṇāha -- chedana iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि तूच्यते -- साध्यसाधनयोर् विषयभेदो[६५९]न दृष्टः एकत्वं च, तदन्यतरस्मिन् नाश्रयितव्ये ऽस्मभ्यं विषयाभेदो रोचत इति। तन् न। शक्यम् इदम् इतरेणापि वक्तुम् इति सापहासम् आह -- भवत इति

yadi tūcyate -- sādhyasādhanayor viṣayabhedo[659]na dṛṣṭaḥ ekatvaṃ ca, tadanyatarasmin nāśrayitavye 'smabhyaṃ viṣayābhedo rocata iti. tan na. śakyam idam itareṇāpi vaktum iti sāpahāsam āha -- bhavata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,२३७ यदि तूच्यते -- फलभूतस्यैव ज्ञानस्य करणत्वम् औपचारिकं कथञ्चित् कल्प्यते, न तु पारमार्थिकम्। पारमार्थिकं हि द्विरूपत्वम् एकस्य न सम्भवति। तदौपचारिकं करणत्वम् आश्रित्य तदुभयम् उपपादयिष्याम इति। एवं तर्हि भिन्नयोर् एव प्रमाणफलयोः कथञ्चिद् विषयैकत्वं किम् इति न कल्प्यते, तथा सत्य् उभयं पारमार्थिकं भविष्यतीत्य् आह -- करणत्वेति। तच् च कथञ्चिद् विषयैकत्वं पूर्वम् उक्तम् एव। परैर् इति। बौद्धापेक्षया स्वात्मनि परशब्द इति

1,237 yadi tūcyate -- phalabhūtasyaiva jñānasya karaṇatvam aupacārikaṃ kathañcit kalpyate, na tu pāramārthikam. pāramārthikaṃ hi dvirūpatvam ekasya na sambhavati. tadaupacārikaṃ karaṇatvam āśritya tadubhayam upapādayiṣyāma iti. evaṃ tarhi bhinnayor eva pramāṇaphalayoḥ kathañcid viṣayaikatvaṃ kim iti na kalpyate, tathā saty ubhayaṃ pāramārthikaṃ bhaviṣyatīty āha -- karaṇatveti. tac ca kathañcid viṣayaikatvaṃ pūrvam uktam eva. parair iti. bauddhāpekṣayā svātmani paraśabda iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतम् इदानीं प्रमाणफलविवेकम् उपसंहरति -- परिच्छेदेति। अर्थपरिच्छेदफले आत्ममनस्संयोगाद्यानन्तर्यविवक्षया प्रमाणम्। ज्ञाने च प्रमाणे पूर्वम् आलोचनादिज्ञानं प्रमाणम्। परं तु विशेषणादिज्ञानं फलम् इति प्रकरणार्थः। सर्वं चेदम् एवं सत्य् अनुवादत्वम् इत्य् एतत् पक्षाश्रयणेनोक्तम् इति द्रष्टव्यम् इति

prakṛtam idānīṃ pramāṇaphalavivekam upasaṃharati -- paricchedeti. arthaparicchedaphale ātmamanassaṃyogādyānantaryavivakṣayā pramāṇam. jñāne ca pramāṇe pūrvam ālocanādijñānaṃ pramāṇam. paraṃ tu viśeṣaṇādijñānaṃ phalam iti prakaraṇārthaḥ. sarvaṃ cedam evaṃ saty anuvādatvam ity etat pakṣāśrayaṇenoktam iti draṣṭavyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि तूच्यते -- नेदम् औपचारिकं करणत्वम्, अपि तर्हि द्विरूपम् एकम् एव ज्ञानं स्वसंवित्त्या विषयाकारेण च। तद् अत्र स्वसंवित्तिः फलं, विषयाकारः प्रमाणम्। यथाहुः -- विषयाकार एवास्य प्रमाणं तेन मीयते । स्वसंवित्तिः फलं चात्र तद्रूपो ह्य् अर्थनिश्चयः ॥ इति। स तु विषयाकारः स्वयम् अनाकारस्य न स्वाभाविको ज्ञानस्य केवलम् अर्थेनाधीयत इति सौत्रान्तिकमतम् उपन्यस्य निरस्यति -- स्वसंवित्तीति। इदं नीलम् इति बहिर्विषयानुभवसमर्थम् एव ज्ञानं न स्वरूपानुभवक्षमं, स्वात्मनि क्रियाविरोधाद् इति विज्ञानवादे वक्ष्याम इति। यच् चेदम् उक्तं विषयाकारः प्रमाणम् इति। तन् न, प्रमाणाभावात्। विषयाकारो १,२३८ नामार्थेन ज्ञानम् आधीत्यत इति न[६६०]नः प्रमाणं, तदधीनज्ञानवैचित्र्यानुपपत्तेः। यदि त्व् अयं विषयाकारो विषयस्थ एव, तदा तस्मिन् प्रमाणे भिन्नार्थत्वम् अपरिहार्यम् एवेत्य् आह -- प्रमाण इति

yadi tūcyate -- nedam aupacārikaṃ karaṇatvam, api tarhi dvirūpam ekam eva jñānaṃ svasaṃvittyā viṣayākāreṇa ca. tad atra svasaṃvittiḥ phalaṃ, viṣayākāraḥ pramāṇam. yathāhuḥ -- viṣayākāra evāsya pramāṇaṃ tena mīyate | svasaṃvittiḥ phalaṃ cātra tadrūpo hy arthaniścayaḥ || iti. sa tu viṣayākāraḥ svayam anākārasya na svābhāviko jñānasya kevalam arthenādhīyata iti sautrāntikamatam upanyasya nirasyati -- svasaṃvittīti. idaṃ nīlam iti bahirviṣayānubhavasamartham eva jñānaṃ na svarūpānubhavakṣamaṃ, svātmani kriyāvirodhād iti vijñānavāde vakṣyāma iti. yac cedam uktaṃ viṣayākāraḥ pramāṇam iti. tan na, pramāṇābhāvāt. viṣayākāro 1,238 nāmārthena jñānam ādhītyata iti na[660]naḥ pramāṇaṃ, tadadhīnajñānavaicitryānupapatteḥ. yadi tv ayaṃ viṣayākāro viṣayastha eva, tadā tasmin pramāṇe bhinnārthatvam aparihāryam evety āha -- pramāṇa iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यन् मतं - स्वभावतः स्वच्छं ज्ञानम् अनादिवासनोपप्लावितानेकनीलाद्याकारम् आत्मानम् आत्मनैव गृह्णाति। तद् अस्य स्वाकारः प्रमाणं, विषयाकारः प्रमेयं, स्वसंवित्तिः फलम् इति। यदाहुः -- यदाभासं प्रमेयं तत् प्रमाणफलते पुनः । ग्राहकाकारसंवित्त्योस्त्रयं नातः पृथक् कृतम् ॥ इति। तद् एतद् उपन्यस्य दूषयति -- स्वाकारश् चेति। स्वसंवित्तिस् तावन्निषेध्यत इत्य् उक्तम्। यश् चायं स्वाकारः प्रमाणतया कल्पितः सो ऽपि स्वसंवित्तेर् अन्यो नावगम्यते। संविद्रूपतैव ज्ञानस्य स्वाकारः। तच् च फलम् एव किम् अन्यत् प्रमाणं भविष्यतीति। विषयाकारस् तु बहिर् एव[६६१]बाधिताकारसंवित्संविहितो नान्तर्वृत्तिम् अनुभवितुम् अर्हतीति नैवम् अपि समानविषयत्वम् उपपादयितुं शक्यम् इति भावः

anyan mataṃ - svabhāvataḥ svacchaṃ jñānam anādivāsanopaplāvitānekanīlādyākāram ātmānam ātmanaiva gṛhṇāti. tad asya svākāraḥ pramāṇaṃ, viṣayākāraḥ prameyaṃ, svasaṃvittiḥ phalam iti. yadāhuḥ -- yadābhāsaṃ prameyaṃ tat pramāṇaphalate punaḥ | grāhakākārasaṃvittyostrayaṃ nātaḥ pṛthak kṛtam || iti. tad etad upanyasya dūṣayati -- svākāraś ceti. svasaṃvittis tāvanniṣedhyata ity uktam. yaś cāyaṃ svākāraḥ pramāṇatayā kalpitaḥ so 'pi svasaṃvitter anyo nāvagamyate. saṃvidrūpataiva jñānasya svākāraḥ. tac ca phalam eva kim anyat pramāṇaṃ bhaviṣyatīti. viṣayākāras tu bahir eva[661]bādhitākārasaṃvitsaṃvihito nāntarvṛttim anubhavitum arhatīti naivam api samānaviṣayatvam upapādayituṃ śakyam iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तु वा स्वसंवित्तेर् अन्यः स्वाकारः। स तु परिच्छिन्नो वा प्रमाणम् अपरिच्छिन्नो वा। न तावदपरिच्छिन्नः। अपरिच्छिन्नस्य सत्त्वायोगात्। परिच्छेदश् च न तेनैव तस्येत्य् अपरापराकारकल्पनायाम् आकारानन्त्यप्रसङ्ग इत्य् आह -- स्वाकारस्येति। असञ्चेतितस्य स्वाकारस्य न सत्ता सिध्यतीत्य् आह -- न चेति। इदं चानागतावेक्षणेन पूर्वम् अस्माभिर् उक्तम् एव। यश् चायं विषयाकारो ज्ञानाद् अभिन्नो ग्राह्य इति कल्पितः, तस्यापि स्वात्मनि १,२३९ वृत्तिविरोधेन ज्ञानेन ग्रहीतुम् अशक्यत्वाद् अन्यस्य च ग्राहकस्यानुपलम्भनाद् अभावः स्याद् इत्य् अभिप्रायेणाह -- ग्राह्य इति। तद् एवं परपक्षे त्रितयम् एव मानमेयफलात्मकं लुप्यत इति दर्शितम् इति

astu vā svasaṃvitter anyaḥ svākāraḥ. sa tu paricchinno vā pramāṇam aparicchinno vā. na tāvadaparicchinnaḥ. aparicchinnasya sattvāyogāt. paricchedaś ca na tenaiva tasyety aparāparākārakalpanāyām ākārānantyaprasaṅga ity āha -- svākārasyeti. asañcetitasya svākārasya na sattā sidhyatīty āha -- na ceti. idaṃ cānāgatāvekṣaṇena pūrvam asmābhir uktam eva. yaś cāyaṃ viṣayākāro jñānād abhinno grāhya iti kalpitaḥ, tasyāpi svātmani 1,239 vṛttivirodhena jñānena grahītum aśakyatvād anyasya ca grāhakasyānupalambhanād abhāvaḥ syād ity abhiprāyeṇāha -- grāhya iti. tad evaṃ parapakṣe tritayam eva mānameyaphalātmakaṃ lupyata iti darśitam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति। एवं ज्ञानानां सतां ग्राह्यान्तराभावात् संवेदनत्वम् एव, अत आह -- मनसश् चेति। अयम् अभिप्रायः -- न सुखादिसंवेदनान्य् अपि विज्ञानान्तरविधाम् अतिवर्तन्ते। तान्य् अप्य् अन्तःकरणेन मनसेन्द्रियेण संयुक्तान्य् आत्मगुणान्तर्भूतान्य् एवात्मना प्रतिपद्यन्ते। अतो मातृमेयमानमितयस् तत्रापि भिद्यन्ते। यत् तु ज्ञानकारणत्वेन ज्ञानत्वम् उक्तं, तत्र किं समवायिकारणं सुखस्य ज्ञानमाहोस्विन्निमित्तम्। न तावत् पूर्वः कल्पः, तेषां ज्ञानवदात्मसमवायित्वात्। निमित्तत्वं तु सर्वार्थक्रियास्वविशिष्टं ज्ञानस्येति तासाम् अपि ज्ञानत्वापातः। तस्मान् न किञ्चित् स्वसंवेदनम् इति। यद् उक्तं परैः -- सर्वचित्तचैत्तानाम् आत्मसंवेदनं प्रत्यक्षम् इति, तत् प्रत्युक्तं भवतीति

iti. evaṃ jñānānāṃ satāṃ grāhyāntarābhāvāt saṃvedanatvam eva, ata āha -- manasaś ceti. ayam abhiprāyaḥ -- na sukhādisaṃvedanāny api vijñānāntaravidhām ativartante. tāny apy antaḥkaraṇena manasendriyeṇa saṃyuktāny ātmaguṇāntarbhūtāny evātmanā pratipadyante. ato mātṛmeyamānamitayas tatrāpi bhidyante. yat tu jñānakāraṇatvena jñānatvam uktaṃ, tatra kiṃ samavāyikāraṇaṃ sukhasya jñānamāhosvinnimittam. na tāvat pūrvaḥ kalpaḥ, teṣāṃ jñānavadātmasamavāyitvāt. nimittatvaṃ tu sarvārthakriyāsvaviśiṣṭaṃ jñānasyeti tāsām api jñānatvāpātaḥ. tasmān na kiñcit svasaṃvedanam iti. yad uktaṃ paraiḥ -- sarvacittacaittānām ātmasaṃvedanaṃ pratyakṣam iti, tat pratyuktaṃ bhavatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु समस्तो ऽयं प्रमाणफलप्रपञ्चो लक्षणाभ्युपगमेन भवता दर्शितः। तद् इह विषयविशेषो ऽपि दर्शयितुम् उचितः। यथान्यैः कल्पनापोढम् अभ्रान्तं प्रत्यक्षम् इति प्रत्यक्षलक्षणम् उक्त्वा तस्य स्वलक्षणविषयत्वं दर्शितम् अत आह -- सम्बद्धम् इति। अयम् अभिप्रायः -- स नाम विषयं दर्शयतु[६६३]यस्य किञ्चिद् १,२४० व्यावर्त्यम् अस्ति, यथा बौद्धस्यैव सामान्यम्। अस्माकं तु सम्बद्धवर्तमानविषयं प्रत्यक्षं, न सामान्यविशेषयोर् अन्यतरद् अपि व्यावर्त्यम् इति किं विषयनिर्देशेनेति

nanu samasto 'yaṃ pramāṇaphalaprapañco lakṣaṇābhyupagamena bhavatā darśitaḥ. tad iha viṣayaviśeṣo 'pi darśayitum ucitaḥ. yathānyaiḥ kalpanāpoḍham abhrāntaṃ pratyakṣam iti pratyakṣalakṣaṇam uktvā tasya svalakṣaṇaviṣayatvaṃ darśitam ata āha -- sambaddham iti. ayam abhiprāyaḥ -- sa nāma viṣayaṃ darśayatu[663]yasya kiñcid 1,240 vyāvartyam asti, yathā bauddhasyaiva sāmānyam. asmākaṃ tu sambaddhavartamānaviṣayaṃ pratyakṣaṃ, na sāmānyaviśeṣayor anyatarad api vyāvartyam iti kiṃ viṣayanirdeśeneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् अत्र भाष्यकारेण प्रत्यक्षम् अनिमित्तम्, एवंलक्षणकं हि तत् इत्य् उक्तम्। अतो यद् एवंलक्षणलक्षितं तन्नामानिमित्तं भवतु। बौद्धादिलक्षितं तु किं निमित्तं न भवतीत्य् आशङ्क्याह -- लक्षणम् इति। एवं हि मन्यते -- बौद्धादिलक्षणलक्षितम् अपि यदि लौकिकं प्रत्यक्षं, तर्हि नियतं विद्यमानोपलम्भनम्। नो चेत् प्रत्यक्षम् एव न भवतीति सिद्धा सर्वस्यानिमित्ततेति

nanv atra bhāṣyakāreṇa pratyakṣam animittam, evaṃlakṣaṇakaṃ hi tat ity uktam. ato yad evaṃlakṣaṇalakṣitaṃ tannāmānimittaṃ bhavatu. bauddhādilakṣitaṃ tu kiṃ nimittaṃ na bhavatīty āśaṅkyāha -- lakṣaṇam iti. evaṃ hi manyate -- bauddhādilakṣaṇalakṣitam api yadi laukikaṃ pratyakṣaṃ, tarhi niyataṃ vidyamānopalambhanam. no cet pratyakṣam eva na bhavatīti siddhā sarvasyānimittateti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये च निर्विकल्पकप्रत्यक्षवादिनो बौद्धाः तेषां सुतरां धर्मे प्रत्यक्षस्यानिमित्ततेत्य् आह -- निर्विकल्पकेति। अत्र कारणम् आह -- साध्यसाधनेति। स्वर्गयागादिसाध्यसाधनसम्बन्ध एव धर्मः, नासाव् अविकल्प्य ग्रहीतुं शक्यत इति

ye ca nirvikalpakapratyakṣavādino bauddhāḥ teṣāṃ sutarāṃ dharme pratyakṣasyānimittatety āha -- nirvikalpaketi. atra kāraṇam āha -- sādhyasādhaneti. svargayāgādisādhyasādhanasambandha eva dharmaḥ, nāsāv avikalpya grahītuṃ śakyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र भाष्यकारेण प्रत्यक्षस्यानिमित्ततां प्रतिपाद्य तत्पूर्वकत्वाच् चानुमानादीनाम् अप्य् अनिमित्तत्वम् उक्तम्। तच् च तत्पूर्वकत्वासम्भवेनाक्षिपति -- कथम् इति। किम् इति न भवतीत्य् अत आह -- यदेति। एवं हि मन्यते -- इन्द्रियार्थसामर्थ्यमात्रजन्मा हि धीः प्रत्यक्षम्। सा च स्मृत्याक्षिप्तनाम् अजातिगुणद्रव्यकर्मविकल्परहिता। न हीन्द्रियाणि स्मर्तुं शक्नुवन्ति। नाप्य् अर्थः। यथाहुः -- न हीन्द्रियमियतो व्यापारान् कर्तुं समर्थं, १,२४१ सन्निहितविषयबलेनोत्पत्तेर् इति। अतो नैवंविधप्रत्यक्षपूर्वकत्वम् अनुमानादीनाम् उपपद्यत इति

atra bhāṣyakāreṇa pratyakṣasyānimittatāṃ pratipādya tatpūrvakatvāc cānumānādīnām apy animittatvam uktam. tac ca tatpūrvakatvāsambhavenākṣipati -- katham iti. kim iti na bhavatīty ata āha -- yadeti. evaṃ hi manyate -- indriyārthasāmarthyamātrajanmā hi dhīḥ pratyakṣam. sā ca smṛtyākṣiptanām ajātiguṇadravyakarmavikalparahitā. na hīndriyāṇi smartuṃ śaknuvanti. nāpy arthaḥ. yathāhuḥ -- na hīndriyamiyato vyāpārān kartuṃ samarthaṃ, 1,241 sannihitaviṣayabalenotpatter iti. ato naivaṃvidhapratyakṣapūrvakatvam anumānādīnām upapadyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु निर्विकल्पकप्रत्यक्षपूर्वकाणि किम् इत्य् अनुमानादीनि न भवन्ति, अत आह -- न चेति। अयम् अभिप्रायः -- लिङ्गादिविकल्पपूर्वकाण्य् अनुमानादीनि। न तेषां निर्विकल्पकाद् एवात्मलाभः सम्भवति। न च विकल्पसम्भिन्नानां ज्ञानानां प्रत्यक्षत्वम् उपपद्यते। आन्तरालिकविशेषणविशेष्यार्थस्मरणेनेन्द्रियार्थव्यापारख्यवधानात्। न च निर्विकल्पकोदये व्यापृतं सदर्थेन्द्रियं पुनः सविकल्पकोत्पत्ताव् अपि व्याप्रियत इति प्रमाणम् अस्ति, विशेषणादिस्मरणसमनन्तरम् सम्भवत् सविकल्पकं तद्भावभावात् तत्कारणकम् एव भवेत्। अपि च यदि तदिन्द्रियं पुनः सविकल्पकोत्पत्ताव् अपि कारणं, तत् प्राग् अप्य् आसीद् इति किं न सहसैवं सविकल्पकप्रत्ययान् अपि जनयेत्। अतो नेन्द्रियार्थसामर्थ्यजन्मानः सविकल्पकप्रत्यया इति न प्रत्यक्षम्। इन्द्रियव्यापारासत्तिमात्रेण तु प्रत्यक्षत्वे निमीलितनयनस्यापि विकल्पः प्रत्यक्षो भवेत्। यच् च नामाविकल्पकं प्रत्यक्षं न तल्लिङ्गादिविकल्पकम् इति न कथञ्चित् प्रत्यक्षपूर्वकत्वम् अनुमानादीनाम्। उपमाने ऽपि वनस्थस्य[६६४]गवयदर्शिनः[६६५]स्मृते नगरस्थे गवि यत् सादृश्यग्रहणं,[६६६]तद् अपि नाविकल्प्य भवतीति सम्बन्ध इति

nanu nirvikalpakapratyakṣapūrvakāṇi kim ity anumānādīni na bhavanti, ata āha -- na ceti. ayam abhiprāyaḥ -- liṅgādivikalpapūrvakāṇy anumānādīni. na teṣāṃ nirvikalpakād evātmalābhaḥ sambhavati. na ca vikalpasambhinnānāṃ jñānānāṃ pratyakṣatvam upapadyate. āntarālikaviśeṣaṇaviśeṣyārthasmaraṇenendriyārthavyāpārakhyavadhānāt. na ca nirvikalpakodaye vyāpṛtaṃ sadarthendriyaṃ punaḥ savikalpakotpattāv api vyāpriyata iti pramāṇam asti, viśeṣaṇādismaraṇasamanantaram sambhavat savikalpakaṃ tadbhāvabhāvāt tatkāraṇakam eva bhavet. api ca yadi tadindriyaṃ punaḥ savikalpakotpattāv api kāraṇaṃ, tat prāg apy āsīd iti kiṃ na sahasaivaṃ savikalpakapratyayān api janayet. ato nendriyārthasāmarthyajanmānaḥ savikalpakapratyayā iti na pratyakṣam. indriyavyāpārāsattimātreṇa tu pratyakṣatve nimīlitanayanasyāpi vikalpaḥ pratyakṣo bhavet. yac ca nāmāvikalpakaṃ pratyakṣaṃ na talliṅgādivikalpakam iti na kathañcit pratyakṣapūrvakatvam anumānādīnām. upamāne 'pi vanasthasya[664]gavayadarśinaḥ[665]smṛte nagarasthe gavi yat sādṛśyagrahaṇaṃ,[666]tad api nāvikalpya bhavatīti sambandha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थापत्तिर् अप्य् अतीन्द्रियेषु विषयेष्व् एव शक्ता श्रोत्रादिषु न परं प्रत्यक्षेण अन्येनापि प्रमाणेनाद्र्ष्टपूर्वेषु प्रवर्तते। सा कथं प्रत्यक्षपूर्विका भविष्यतीत्य् आह -- अर्थापत्तिर् इति। क्वचित् पूर्वदृष्टे ऽपि सन्निवेशविशेषविशिष्टे प्रवर्तते, यथा गृहाभावदृशः पुरुषस्य देवदत्तस्य बहिर्भावावगम इति प्राय इय् उक्तम्। ननु भवत्व् अतीन्द्रियविषया अर्थापत्तिः। यत् तु अनुपपद्यमानम् उपलभ्य प्रवर्तते तत् प्रत्यक्षपूर्वकं भविष्यतीत्य् अत आह -- प्रवर्तते १,२४२ चेति। यो ऽपि दाहादिः शक्त्याद्यर्थापत्तेर् निमित्तं सो ऽपि यावत् कथम् इदं कदाचित् कार्यम् अकस्माज् जातम् इति न विकल्प्यते, न तावदर्थापत्तेर् निमित्तं भवतीति

arthāpattir apy atīndriyeṣu viṣayeṣv eva śaktā śrotrādiṣu na paraṃ pratyakṣeṇa anyenāpi pramāṇenādrṣṭapūrveṣu pravartate. sā kathaṃ pratyakṣapūrvikā bhaviṣyatīty āha -- arthāpattir iti. kvacit pūrvadṛṣṭe 'pi sanniveśaviśeṣaviśiṣṭe pravartate, yathā gṛhābhāvadṛśaḥ puruṣasya devadattasya bahirbhāvāvagama iti prāya iy uktam. nanu bhavatv atīndriyaviṣayā arthāpattiḥ. yat tu anupapadyamānam upalabhya pravartate tat pratyakṣapūrvakaṃ bhaviṣyatīty ata āha -- pravartate 1,242 ceti. yo 'pi dāhādiḥ śaktyādyarthāpatter nimittaṃ so 'pi yāvat katham idaṃ kadācit kāryam akasmāj jātam iti na vikalpyate, na tāvadarthāpatter nimittaṃ bhavatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च यत्र देशान्तरप्राप्त्या सूर्यस्य गतिम् अनुमाय गतिसाधनं लिङ्ग्य् अनुमीयते, तत्र कथं प्रत्यक्षपूर्वकत्वम् इत्य् आह -- यत्र चेति। लिङ्गं सूर्यगत्यादीति सम्बन्धः। लिङ्गि तु गतिसाधनम् अत्र दर्शयितव्यम् इति

api ca yatra deśāntaraprāptyā sūryasya gatim anumāya gatisādhanaṃ liṅgy anumīyate, tatra kathaṃ pratyakṣapūrvakatvam ity āha -- yatra ceti. liṅgaṃ sūryagatyādīti sambandhaḥ. liṅgi tu gatisādhanam atra darśayitavyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षपूर्वकत्वे च गृहीतग्राहित्वाद् अनुमानादीनाम् अप्रामाण्यं प्रसज्यत इत्य् आह -- प्रत्यक्षेति। नन्व् अन्यदा प्रत्यक्षं प्रमाणं भवति, अन्यदा चानुमानादीनि प्रमाणं भविष्यन्तीत्य् अत आह -- तैर् यदेति। यद्य् अनुमानादिप्रवृत्तिकाले न प्रत्यक्षं प्रवर्तते, तदा सो ऽर्थो ऽक्षस्य न गोचरो भवतीति कथं प्रत्यक्षपूर्वकत्वम्। प्रत्यक्षावगतिवेलायां तु गृहीतग्राहित्वेनाप्रमाणम् इत्य् उक्तम् एवेति

pratyakṣapūrvakatve ca gṛhītagrāhitvād anumānādīnām aprāmāṇyaṃ prasajyata ity āha -- pratyakṣeti. nanv anyadā pratyakṣaṃ pramāṇaṃ bhavati, anyadā cānumānādīni pramāṇaṃ bhaviṣyantīty ata āha -- tair yadeti. yady anumānādipravṛttikāle na pratyakṣaṃ pravartate, tadā so 'rtho 'kṣasya na gocaro bhavatīti kathaṃ pratyakṣapūrvakatvam. pratyakṣāvagativelāyāṃ tu gṛhītagrāhitvenāpramāṇam ity uktam eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोच्येत -- न ब्रूमः प्रमेयम् एवानुमानादीनां प्रत्यक्षेण गृह्यत इति प्रत्यक्षपूर्वकत्वम्। अपि तु लिङ्गादेर् अन्यतरस्यादौ प्रत्यक्षेण ज्ञानात्, तद् इदम् आशङ्कते -- अथ कस्यचिद् इति। सर्वस्य हि जातमात्रस्य प्रथमं किञ्चित् प्रत्यक्षं, ततो ऽनुमानादीति सदृशं तत्पूर्वकत्वम् इति। एतद् अपि दूषयति -- तदेति। अत्र हि भविष्यंश् चैषो ऽर्थो न ज्ञानकाले ऽस्तीति भविष्यत्त्वं धर्मरूपस्य प्रमाणान्तरेणाज्ञाने कारणम् उक्तम्। तन् न प्राप्नोतीत्य् अर्थः

athocyeta -- na brūmaḥ prameyam evānumānādīnāṃ pratyakṣeṇa gṛhyata iti pratyakṣapūrvakatvam. api tu liṅgāder anyatarasyādau pratyakṣeṇa jñānāt, tad idam āśaṅkate -- atha kasyacid iti. sarvasya hi jātamātrasya prathamaṃ kiñcit pratyakṣaṃ, tato 'numānādīti sadṛśaṃ tatpūrvakatvam iti. etad api dūṣayati -- tadeti. atra hi bhaviṣyaṃś caiṣo 'rtho na jñānakāle 'stīti bhaviṣyattvaṃ dharmarūpasya pramāṇāntareṇājñāne kāraṇam uktam. tan na prāpnotīty arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् इति न स्याद् अत आह -- वर्तमान इति। एवं हि मन्यते -- प्रमाणान्तरावेद्यतासिद्ध्यर्थं हि धर्मस्य प्रत्यक्षत्वं विनिवार्यते, न पुनः प्रत्यक्षमात्रेण १,२४३ निवारितेन किण्चित् प्रयोजनम्। तावतापि चोदनैवेति प्रतिज्ञाया असिद्धेः। तद् यदि क्वचिद् एव प्रत्यक्षेण गृहीते ऽनुमानादीनि प्रवर्तन्त इतीदृशं तत्पूर्वकत्वम् अनुमानादीनां, तदा प्रत्यक्षेण वर्तमान एव क्वचिद् अर्थे विज्ञाते अनुमानेनाविध्यमान एव धर्मो ऽवगम्यते। एवं प्रमाणान्तरैर् अपि। ततश् च भविष्यत्त्वेन प्रत्यक्षाग्रहणम् अकिञ्चित्करम् एव स्यात्। यदि प्रत्यक्षविषय एव तानि प्रवर्तन्त इतीदृशं तत्पूर्वकत्वं भवति, तदा प्रत्यक्षाविषये तान्य् अपि न प्रवर्तन्त इति प्रमाणान्तरावेद्यता सिध्यति। चोदनैवेति च प्रतिज्ञातार्थः। लिङ्गाद् इति प्रदर्शनमात्रम्। तैर् अनुमानादिभिर् इत्य् अर्थः

kim iti na syād ata āha -- vartamāna iti. evaṃ hi manyate -- pramāṇāntarāvedyatāsiddhyarthaṃ hi dharmasya pratyakṣatvaṃ vinivāryate, na punaḥ pratyakṣamātreṇa 1,243 nivāritena kiṇcit prayojanam. tāvatāpi codanaiveti pratijñāyā asiddheḥ. tad yadi kvacid eva pratyakṣeṇa gṛhīte 'numānādīni pravartanta itīdṛśaṃ tatpūrvakatvam anumānādīnāṃ, tadā pratyakṣeṇa vartamāna eva kvacid arthe vijñāte anumānenāvidhyamāna eva dharmo 'vagamyate. evaṃ pramāṇāntarair api. tataś ca bhaviṣyattvena pratyakṣāgrahaṇam akiñcitkaram eva syāt. yadi pratyakṣaviṣaya eva tāni pravartanta itīdṛśaṃ tatpūrvakatvaṃ bhavati, tadā pratyakṣāviṣaye tāny api na pravartanta iti pramāṇāntarāvedyatā sidhyati. codanaiveti ca pratijñātārthaḥ. liṅgād iti pradarśanamātram. tair anumānādibhir ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्टविघातका(?री।रि) चेदृशं तत्पूर्वकत्वम् इत्य् आह -- प्रत्यक्षेणेति

iṣṭavighātakā(?rī/ri) cedṛśaṃ tatpūrvakatvam ity āha -- pratyakṣeṇeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं दूषितम् अन्येषां मतेन समर्थयते -- केचिद् इति। किं नामेदम् अत आह -- तत्पूर्वेति। एवं हि मन्यते -- नात्र तत्पूर्वकत्वं प्रमाणान्तराणाम् अनिमित्तत्वे हेतुर् उच्यते, किन् तु प्रत्यक्षानिमित्तत्वे प्रतिपादिते यत् तावत् तत्पूर्वकतया प्रामाण्यसम्भावनम् अनुमानादीनां, तत् तावन् नास्तीत्य् एतद् अनेन भाष्येणोक्तम् इति

evaṃ dūṣitam anyeṣāṃ matena samarthayate -- kecid iti. kiṃ nāmedam ata āha -- tatpūrveti. evaṃ hi manyate -- nātra tatpūrvakatvaṃ pramāṇāntarāṇām animittatve hetur ucyate, kin tu pratyakṣānimittatve pratipādite yat tāvat tatpūrvakatayā prāmāṇyasambhāvanam anumānādīnāṃ, tat tāvan nāstīty etad anena bhāṣyeṇoktam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र चानुमानाद्यनिमित्तत्वे हेत्वनभिधानाद् अपरितुष्यन् समाधानान्तरम् आह -- प्रत्यक्षेणेति। अयम् अभिप्रायः -- प्रत्यक्षदृष्टगोचराण्य् एवानुमानादीनि। तथा हि -- नागृहीते ऽग्नौ धूमस्य तद्व्याप्तिर् अवधारयितुं शक्यत इति धूमदृशापि नाग्निर् अनुमीयत एव। यावन्नगरे गौर् न प्रत्यक्षेणावसीयते, तावद् वने गवयं पश्यतापि नोपमातुं शक्यते। तद् यदि धर्मो ऽपि प्रत्यक्षेणावसीयते, कदाचित् ततस् तद्व्याप्तलिङ्गदर्शनाद् अनुमीयेत वा, उपमीयेत वा। न १,२४४ त्व् असौ कदाचिद् प्रत्यक्ष इत्य् उपपादितम्। अयं चार्थो लिङ्गशब्दं प्रयुञ्जानेन वार्त्तिककारेण दर्शितः। न ह्य् असति व्याप्तिदर्शने धूमो ऽग्नेर् लिङ्गं भवति। न च व्याप्तिदर्शनम् असत्य् अग्निज्ञाने। एवमुपमाने ऽपि दर्शयितव्यम्। आदिशब्देन सदृशम् उपादत्त इति

atra cānumānādyanimittatve hetvanabhidhānād aparituṣyan samādhānāntaram āha -- pratyakṣeṇeti. ayam abhiprāyaḥ -- pratyakṣadṛṣṭagocarāṇy evānumānādīni. tathā hi -- nāgṛhīte 'gnau dhūmasya tadvyāptir avadhārayituṃ śakyata iti dhūmadṛśāpi nāgnir anumīyata eva. yāvannagare gaur na pratyakṣeṇāvasīyate, tāvad vane gavayaṃ paśyatāpi nopamātuṃ śakyate. tad yadi dharmo 'pi pratyakṣeṇāvasīyate, kadācit tatas tadvyāptaliṅgadarśanād anumīyeta vā, upamīyeta vā. na 1,244 tv asau kadācid pratyakṣa ity upapāditam. ayaṃ cārtho liṅgaśabdaṃ prayuñjānena vārttikakāreṇa darśitaḥ. na hy asati vyāptidarśane dhūmo 'gner liṅgaṃ bhavati. na ca vyāptidarśanam asaty agnijñāne. evamupamāne 'pi darśayitavyam. ādiśabdena sadṛśam upādatta iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच् चानुमितानुमानं न प्रत्यक्षपूर्वकम् इत्य् उक्तं तद् अप्य् अयुक्तम्। तत्रापि हि यावद् गतितत्साधनयोः प्रत्यक्षेण सम्बन्धो नावगम्यते, लिङ्गीयगतिसाधनं लिङ्गं च सम्प्रति दृश्यमाना देशान्तरप्राप्तिर् आदित्यस्य न तावदनुमानं प्रवर्तत इत्य् आह -- अनुमानेति

yac cānumitānumānaṃ na pratyakṣapūrvakam ity uktaṃ tad apy ayuktam. tatrāpi hi yāvad gatitatsādhanayoḥ pratyakṣeṇa sambandho nāvagamyate, liṅgīyagatisādhanaṃ liṅgaṃ ca samprati dṛśyamānā deśāntaraprāptir ādityasya na tāvadanumānaṃ pravartata ity āha -- anumāneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुमाने सर्वत्र धर्मी धर्मविशिष्टः प्रमेयो भवति, न वस्तुसत्तामात्रम्। धर्मानुमाने तु धर्मो ऽस्तीति सत्तामात्रम् अनुमेयम् आपद्यते। न च तद् युक्तम् इत्य् आह -- सत्ता चेति। यदि त्व् इहापि धर्मविशिष्टः कश्चिद् धर्म्य् एको ऽनुमीयेत, तद्धर्मविशेषणासिद्धेर् अयुक्तम् इत्य् आशङ्कया सहाह -- धर्मेणेति

anumāne sarvatra dharmī dharmaviśiṣṭaḥ prameyo bhavati, na vastusattāmātram. dharmānumāne tu dharmo 'stīti sattāmātram anumeyam āpadyate. na ca tad yuktam ity āha -- sattā ceti. yadi tv ihāpi dharmaviśiṣṭaḥ kaścid dharmy eko 'numīyeta, taddharmaviśeṣaṇāsiddher ayuktam ity āśaṅkayā sahāha -- dharmeṇeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उपपादितम् अननुमेयत्वं प्रयोगेण दर्शयति -- तस्माद् इति

evam upapāditam ananumeyatvaṃ prayogeṇa darśayati -- tasmād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुपमेयत्वे ऽपि धर्मस्य प्रयोगम् आह -- अदृष्टेति। यस्य हि सादृश्यम् अस्ति तत् सदृशम्। अवयवसामान्यानुवृत्तिश् च प्रतियोगिनि सादृश्यम्। न चासाधारणस्य सामान्यानुवृत्तिः सम्भवति। तथा हि तस्यासाधारणतैव १,२४५ न स्यात्। तद् अयम् ईदृश(?मे।ए)कः प्रयोगो भवति। धर्मो नोपमीयते अदृष्टसदृशत्वाद् असाधारणवत्। तथैव वा नानुमीयते नोपमीयते स्वयम् अनुपलम्भाद् गगनकुसुमवद् इत्य् ऊहनीयम्

anupameyatve 'pi dharmasya prayogam āha -- adṛṣṭeti. yasya hi sādṛśyam asti tat sadṛśam. avayavasāmānyānuvṛttiś ca pratiyogini sādṛśyam. na cāsādhāraṇasya sāmānyānuvṛttiḥ sambhavati. tathā hi tasyāsādhāraṇataiva 1,245 na syāt. tad ayam īdṛśa(?me/e)kaḥ prayogo bhavati. dharmo nopamīyate adṛṣṭasadṛśatvād asādhāraṇavat. tathaiva vā nānumīyate nopamīyate svayam anupalambhād gaganakusumavad ity ūhanīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आह -- अस्तूपमानानुमानयोर् अनिमित्तत्वम्। अर्थापत्तिस् तु प्रायशो ऽतीन्द्रियार्थविषया दृष्टेति तयैव जगद्वैचित्र्यदर्शनप्रसूतया धर्मो ऽवगंस्यते इत्य् आह -- नन्व् इति। जगद्वैचित्र्यम् एव दर्शयति -- सुखीति। ईश्वरदरिद्रादिभेदेन हि सुखिदुःख्यादिभेदभिन्नं जगद् उपलभ्यते। तद् एवं जगतो वैचित्र्यम् असति कारणे ऽनुपपद्यमानं कारणम् अवगमयति, तच् च धर्माधर्माव् इति। ननु सुखदुःखयोस् तावद् यद् अनन्तरं दर्शनसद्भावः, तद् एव कारणम्। तत्रापि दृष्टम् एवासीद् इति किम् अदृष्टकल्पनया, अत आह -- दृष्टस्येति। सत्य् अपि च दृष्टे तन् न सम्भवति। अव्यभिचारि च कारणं कारणविदाम् इष्टम्। अतो ऽदृष्टकल्पनैव प्रसक्तेति भावः। न केवलं सति दृष्टे न भवति, असत्य् अपि भवत्य् एव। यद् यस्मिन्न् असति भवति तद् न तत्कारणकं घट इव शशविषाणाकारणक इत्य् आह -- तदभाव इति। व्यभिचारम् एव प्रपञ्चयति -- सेवाध्ययनतुल्यत्व इति

āha -- astūpamānānumānayor animittatvam. arthāpattis tu prāyaśo 'tīndriyārthaviṣayā dṛṣṭeti tayaiva jagadvaicitryadarśanaprasūtayā dharmo 'vagaṃsyate ity āha -- nanv iti. jagadvaicitryam eva darśayati -- sukhīti. īśvaradaridrādibhedena hi sukhiduḥkhyādibhedabhinnaṃ jagad upalabhyate. tad evaṃ jagato vaicitryam asati kāraṇe 'nupapadyamānaṃ kāraṇam avagamayati, tac ca dharmādharmāv iti. nanu sukhaduḥkhayos tāvad yad anantaraṃ darśanasadbhāvaḥ, tad eva kāraṇam. tatrāpi dṛṣṭam evāsīd iti kim adṛṣṭakalpanayā, ata āha -- dṛṣṭasyeti. saty api ca dṛṣṭe tan na sambhavati. avyabhicāri ca kāraṇaṃ kāraṇavidām iṣṭam. ato 'dṛṣṭakalpanaiva prasakteti bhāvaḥ. na kevalaṃ sati dṛṣṭe na bhavati, asaty api bhavaty eva. yad yasminn asati bhavati tad na tatkāraṇakaṃ ghaṭa iva śaśaviṣāṇākāraṇaka ity āha -- tadabhāva iti. vyabhicāram eva prapañcayati -- sevādhyayanatulyatva iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् एव निराकरोति -- स्याद् एवम् इति। निराकृते स्वभाववादे ऽदृष्टं कल्पयितुं शक्यते। न च स्वभाववादो निराकर्तुं शक्यते। कर्मशक्तिवैचित्र्यसिद्ध्यर्थम् अवश्याभ्युपगमनीय इत्य् आह -- कर्मशक्तेर् इति। अवश्यं हि फलवैचित्र्यसिद्ध्यर्थं कर्मणां शक्तिभेदो ऽङ्गीकरणीयः। न हि तत्र स्वभावाद् अन्यो हेतुर् उत्प्रेक्षितुम् अपि शक्यत इति

etad eva nirākaroti -- syād evam iti. nirākṛte svabhāvavāde 'dṛṣṭaṃ kalpayituṃ śakyate. na ca svabhāvavādo nirākartuṃ śakyate. karmaśaktivaicitryasiddhyartham avaśyābhyupagamanīya ity āha -- karmaśakter iti. avaśyaṃ hi phalavaicitryasiddhyarthaṃ karmaṇāṃ śaktibhedo 'ṅgīkaraṇīyaḥ. na hi tatra svabhāvād anyo hetur utprekṣitum api śakyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तत्र स्वभावो हेतुर् इष्यते, एवं तर्हि[६६७]सो ऽपि जगद्वैचित्र्यार्थम् एवास्तु। किम् अन्तर्गडुना कर्मशक्तिकल्पनया। तद् एतद् आह -- यथा चेति

atha tatra svabhāvo hetur iṣyate, evaṃ tarhi[667]so 'pi jagadvaicitryārtham evāstu. kim antargaḍunā karmaśaktikalpanayā. tad etad āha -- yathā ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोच्येत -- स्वभावो नामानपायी भवति, यथा शीतौष्ण्ये तोयतेजसोर्[६६८]इति। इह तु धनवानेवाकस्माद् दरिद्रः। न तत् स्वाभाविकत्व उपपन्नम् इति कल्पनीयम् अदृष्टम् इति, यद्विनाशाद् अस्य धनविनाशो जायत इति। अस्तु तर्ह्य् अनिर्धारितरूपा अदृष्टसिद्धिः, किम् अतिनिर्बन्धेन यस् त्व् अयं विभागः इदं धर्मफलम् इदम् अधर्मफलम् इति, स नावगन्तुं शक्यते। न च तस्मिन्न् अनवगते किम् अपि कारणम् अस्तीति ज्ञानं क्वचिद् उपयुज्यत इत्य् आह -- अधर्म इति

athocyeta -- svabhāvo nāmānapāyī bhavati, yathā śītauṣṇye toyatejasor[668]iti. iha tu dhanavānevākasmād daridraḥ. na tat svābhāvikatva upapannam iti kalpanīyam adṛṣṭam iti, yadvināśād asya dhanavināśo jāyata iti. astu tarhy anirdhāritarūpā adṛṣṭasiddhiḥ, kim atinirbandhena yas tv ayaṃ vibhāgaḥ idaṃ dharmaphalam idam adharmaphalam iti, sa nāvagantuṃ śakyate. na ca tasminn anavagate kim api kāraṇam astīti jñānaṃ kvacid upayujyata ity āha -- adharma iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् एव प्रपञ्चयति -- किन् न्व् इति। न केवलं धर्माधर्मफलविवेको न सिध्यति। धर्मफलानाम् अपि स्वर्गपुत्रादीनां कीदृशात् कर्मभेदतः सिद्धिर् इत्य् एतद् अपि न ज्ञायत इत्य् आह -- स्वर्गपुत्रादीति

etad eva prapañcayati -- kin nv iti. na kevalaṃ dharmādharmaphalaviveko na sidhyati. dharmaphalānām api svargaputrādīnāṃ kīdṛśāt karmabhedataḥ siddhir ity etad api na jñāyata ity āha -- svargaputrādīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च वाच्यं मा ज्ञायि कर्मफलविवेकः। अस्ति तावत् कारणसामान्यज्ञानम् इति। तावता च प्रवृत्त्यभावाद् इत्य् आह -- इतीति। प्रवृत्त्यङ्गस्य च ज्ञानस्य हानोपादानार्थिभिर् मूलं परीक्ष्यत इत्य् आह -- प्रवृत्तीति

na ca vācyaṃ mā jñāyi karmaphalavivekaḥ. asti tāvat kāraṇasāmānyajñānam iti. tāvatā ca pravṛttyabhāvād ity āha -- itīti. pravṛttyaṅgasya ca jñānasya hānopādānārthibhir mūlaṃ parīkṣyata ity āha -- pravṛttīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,२४७ उपसंहरति -- तस्माद् इति। सूत्रकारेणापि विशेषजिज्ञासैव प्रतिज्ञाता, उपरिष्टाद् विशेषाणाम् एव जिज्ञास्यमानत्वात्। स च विशेषो ऽनन्यप्रमाणक इत्य् उक्तम् इत्य् आह -- विशेषस्येति

1,247 upasaṃharati -- tasmād iti. sūtrakāreṇāpi viśeṣajijñāsaiva pratijñātā, upariṣṭād viśeṣāṇām eva jijñāsyamānatvāt. sa ca viśeṣo 'nanyapramāṇaka ity uktam ity āha -- viśeṣasyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काणादास् तु जगद्वैचित्र्यात् सामान्यतः सिद्धेर् आगमेन विशेषतो ऽवगम्यते। तद् अयं द्वाभ्याम् एव प्रमाणाभ्यां परिनितिष्ठतीति वदन्ति, तत्राह -- गम्यमान इति। एवं हि मन्यते -- सामान्यावगतौ त्व् इह विशेषो न निर्धार्यते व्यभिचारात्। विशेषस् तु सिध्यन् नानालीढसामान्य एव सिध्यतीति किं पृथक् तत्र प्रसिद्ध्या। तस्माद् अकारणम् अर्थापत्तिः सामान्यसिद्धाव् इति

kāṇādās tu jagadvaicitryāt sāmānyataḥ siddher āgamena viśeṣato 'vagamyate. tad ayaṃ dvābhyām eva pramāṇābhyāṃ parinitiṣṭhatīti vadanti, tatrāha -- gamyamāna iti. evaṃ hi manyate -- sāmānyāvagatau tv iha viśeṣo na nirdhāryate vyabhicārāt. viśeṣas tu sidhyan nānālīḍhasāmānya eva sidhyatīti kiṃ pṛthak tatra prasiddhyā. tasmād akāraṇam arthāpattiḥ sāmānyasiddhāv iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये तु वदन्ति -- नेयम् अर्थापत्तिः, किन् तु सामान्यतोदृष्टानुमानम् इदम्। कार्यसामान्यस्य कारणसामान्येन व्याप्तेः। अतो जगद्वैचित्र्यार्थापत्तिवादिनाम् इवानुमानम् एवेदम् इति। ते ऽप्य् अर्थापत्तिनिरासेनैव निरस्ता इत्य् आह -- यथेति। अयम् अर्थः -- जगद्वैचित्र्यार्थापत्तिर् इव सामान्यतोदृष्टानुमानं प्रवर्तत इति यानुमानस्योपमा कृता, सार्थापत्तिनिराकरणमात्रेणैव नेष्यते नानुमेष्यते नोपमेष्यत इति तु ये वदन्ति, तेषाम् उपमायाम् अभागी प्रतिषेध इति। यदि त्व् अनुमानम् अपि विशेषावधारणे शास्त्रापेक्षम् इत्य् उच्यते, तद् एव तर्हि सामान्यविशेषयोर् अपि निरपेक्षं प्रमाणम् आपद्यत इत्य् आह -- शास्त्रं चेद् इति

ye tu vadanti -- neyam arthāpattiḥ, kin tu sāmānyatodṛṣṭānumānam idam. kāryasāmānyasya kāraṇasāmānyena vyāpteḥ. ato jagadvaicitryārthāpattivādinām ivānumānam evedam iti. te 'py arthāpattinirāsenaiva nirastā ity āha -- yatheti. ayam arthaḥ -- jagadvaicitryārthāpattir iva sāmānyatodṛṣṭānumānaṃ pravartata iti yānumānasyopamā kṛtā, sārthāpattinirākaraṇamātreṇaiva neṣyate nānumeṣyate nopameṣyata iti tu ye vadanti, teṣām upamāyām abhāgī pratiṣedha iti. yadi tv anumānam api viśeṣāvadhāraṇe śāstrāpekṣam ity ucyate, tad eva tarhi sāmānyaviśeṣayor api nirapekṣaṃ pramāṇam āpadyata ity āha -- śāstraṃ ced iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावत् प्रत्यक्षेण लिङ्गाद्यन्यतमं गृहीत्वानुमानादि प्रवर्तत इति प्रत्यक्षपूर्वकम् इत्य् उक्तम्। इदानीं तु यद् उक्तं न लिङ्गादिप्रत्यक्षम् अविकल्पनात्, प्रत्यक्षस्य लिङ्गादिग्रहणस्य च सविकल्पकत्वाद् इति। तद् दूषयितुम् अनुभाषते -- प्रत्यक्षेति। एवम् अनुभाष्य दूषयति -- तन्नेति। कारणम् आह -- इष्टत्वाद् इति। अयम् अभिप्रायः -- नायम् एकान्तः निर्विकल्पकम् एव १,२४८ प्रत्यक्षम् इति। तदुत्तरकालं हि यदनुपरतेन्द्रियव्यापारेण विकल्पोपकृतम् अर्थरूपम् अनुभूयते, तद् अपि प्रत्यक्षम् इत्य् उपरिष्टात् प्रपञ्चयिष्यामः। अतः सविकल्पकप्रत्यक्षपूर्वकत्वम् अनुमानादीनाम् उपपन्नम् इति

evaṃ tāvat pratyakṣeṇa liṅgādyanyatamaṃ gṛhītvānumānādi pravartata iti pratyakṣapūrvakam ity uktam. idānīṃ tu yad uktaṃ na liṅgādipratyakṣam avikalpanāt, pratyakṣasya liṅgādigrahaṇasya ca savikalpakatvād iti. tad dūṣayitum anubhāṣate -- pratyakṣeti. evam anubhāṣya dūṣayati -- tanneti. kāraṇam āha -- iṣṭatvād iti. ayam abhiprāyaḥ -- nāyam ekāntaḥ nirvikalpakam eva 1,248 pratyakṣam iti. taduttarakālaṃ hi yadanuparatendriyavyāpāreṇa vikalpopakṛtam artharūpam anubhūyate, tad api pratyakṣam ity upariṣṭāt prapañcayiṣyāmaḥ. ataḥ savikalpakapratyakṣapūrvakatvam anumānādīnām upapannam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र कश्चिद् अपिशब्दम् असहमानः प्रत्यवतिष्ठते। एवं हि मन्यते -- सर्व एव सविकल्पकः प्रत्ययः, वाग्रूपानुविद्धबोधात्। न हि स नाम लोके प्रत्ययो दृश्यते यः शब्दानुगमाद् विना भवति। व्यवहारार्थं च प्रमाणम् अनुध्रियते। न च निर्विकल्पकेन कश्चिद् व्यवहारो ऽस्ति, सर्वव्यवहाराणां विशेषनिश्चयाधीनत्वाद् निश्चयस्य च विकल्पम् अन्तरेणाभावात्। यदि तूच्यते अस्ति बालानां तिरश्चां चाविकल्पः प्रत्ययः व्यवहारश् चेति। तन् न। तेषाम् अपि सूक्ष्मवाग् उपपत्तेः। त्रेधा हि वाचं विभजन्ते वैखरी मध्यमा सूक्ष्मा चेति। यथोक्तं - शब्दब्रह्मैव तेषां हि परिणामि प्रधानवत् । वैखरीमध्यमासूक्ष्मावागवस्थाविभागतः ॥ इति। किं पुनर् बालानां सूक्ष्मशब्दसद्भावे प्रमाणं, प्रत्ययत्वम् एव। प्रत्यया हि ते कथम् अशब्दा भविष्यन्ति अस्मदादिप्रत्ययवद् एव। कथम् अव्युत्पन्ना बालाः शब्देनार्थं योजयन्तीति चेद्, न। प्राग्भवीयशब्दवासनावशाद् उपपत्तेः। अस्ति हि तेषां भवान्तरीयशब्दवासना। सादृष्टवशाद् अभिव्यक्ता सती शब्दस्मरणम् उपकल्पयति। ततः सूक्ष्मशब्दसम्भिन्नम् अर्थं बाला अपि प्रतिपद्यन्ते इत्य् अतो ऽयुक्तो विकल्पस्यापीत्य् अपिशब्द इत्य् अत आह -- अस्तीति। अयम् अभिप्रायः -- अयम् अप्य् अनेकान्तः यः सविकल्पक एव प्रत्यक्ष इति। आलोचनाज्ञानम् अपि सविकल्पकात् पृथग्भूतम् अस्ति। प्रतीमो हि वयम् उन्मिषितचक्षुषः सहसा संमुग्धं द्व्याकारं परमार्थं वस्तु, यत् सामान्यं विशेष इति च पश्चात् परीक्षका विभजन्ते। यदि तु नादाव् उदीयते निर्विकल्पकं विज्ञानम् इत्य् उच्यते, ततः सविकल्पकम् अपि कथम् आत्मानं लभते। तद् धि सङ्केतकालभाविशब्दादिस्मरणपूर्वकम्। न चाकस्माद् एव तत्स्मरणम् आविरस्ति, निर्विकल्पकोद्बोधितप्राचीनभावनाबीजजन्मान् १,२४९ अस्तु विकल्पा इति युक्तं यदात्मानं लभत इति। यद् अपि चाव्यवहाराङ्गत्वं निर्विकल्पकस्येत्य् उक्तम्। तद् अयुक्तम्। न हि व्यवहारार्थम् एव प्रमाणम् आश्रीयते। उपेक्षा हि प्रमाणफलम् इष्यत एव। अपि च सन्ति केचिद् व्यवहाराः ये निर्विकल्पकमात्राद् एव भवन्ति, यथाग्निना दह्यमानस्य सहसापसरणम्। तद् धि परामर्शानपेक्षम् एव झट् इति जायमानम् उपलभ्यते। तिर्यग्बालानां चाविकल्पकेनैव सर्वो व्यवहारः। न च तेषां सूक्ष्मशब्दसद्भावे प्रमाणम् अस्ति। प्रत्ययत्वस्यास्मदादिस्वसंवेद्याविकल्पकप्रत्ययेनानैकान्तिकत्वात्। कथं च तेषाम् अगृहीतसम्बन्धानां शब्दसम्भिन्नार्थबोधः। यद् उक्तं प्राग्भवीयवासनावशाद् उपपत्तिर् इति, तन् न। तस्याः प्रायेण मरणेनोच्छेदात्। भवान्तरानुभूतस्मरणे वा परस्ताद् अपि सम्बन्धग्रहणानर्थक्यम्। यो हि जातमात्रः सूतिकाशयन्ते शयानः कुमारको भवान्तरीयं स्मरति, स कथम् उपरिष्टान् न स्मरिष्यति। अथ मतं परस्ताद् अस्य संस्कारो नश्यतीति। तन् न। यस्य हि निधनेन योनियन्त्रपीडया च संस्कारो न विनष्टः, तस्य कथम् अकस्माद् एव द्वित्रैर् एव वर्षैः संस्कारनाशो भवति। तस्माद् अस्ति बालानाम् अविकल्पः प्रत्ययः, तन्मूलश् च व्यवहार इति सिद्धं निर्विकल्पकम् अपि प्रत्यक्षम् इति। आदिशब्देन च जातमात्रस्य बधिरस्य तिरश्चां च ज्ञानम् उपादत्त इति

atra kaścid apiśabdam asahamānaḥ pratyavatiṣṭhate. evaṃ hi manyate -- sarva eva savikalpakaḥ pratyayaḥ, vāgrūpānuviddhabodhāt. na hi sa nāma loke pratyayo dṛśyate yaḥ śabdānugamād vinā bhavati. vyavahārārthaṃ ca pramāṇam anudhriyate. na ca nirvikalpakena kaścid vyavahāro 'sti, sarvavyavahārāṇāṃ viśeṣaniścayādhīnatvād niścayasya ca vikalpam antareṇābhāvāt. yadi tūcyate asti bālānāṃ tiraścāṃ cāvikalpaḥ pratyayaḥ vyavahāraś ceti. tan na. teṣām api sūkṣmavāg upapatteḥ. tredhā hi vācaṃ vibhajante vaikharī madhyamā sūkṣmā ceti. yathoktaṃ - śabdabrahmaiva teṣāṃ hi pariṇāmi pradhānavat | vaikharīmadhyamāsūkṣmāvāgavasthāvibhāgataḥ || iti. kiṃ punar bālānāṃ sūkṣmaśabdasadbhāve pramāṇaṃ, pratyayatvam eva. pratyayā hi te katham aśabdā bhaviṣyanti asmadādipratyayavad eva. katham avyutpannā bālāḥ śabdenārthaṃ yojayantīti ced, na. prāgbhavīyaśabdavāsanāvaśād upapatteḥ. asti hi teṣāṃ bhavāntarīyaśabdavāsanā. sādṛṣṭavaśād abhivyaktā satī śabdasmaraṇam upakalpayati. tataḥ sūkṣmaśabdasambhinnam arthaṃ bālā api pratipadyante ity ato 'yukto vikalpasyāpīty apiśabda ity ata āha -- astīti. ayam abhiprāyaḥ -- ayam apy anekāntaḥ yaḥ savikalpaka eva pratyakṣa iti. ālocanājñānam api savikalpakāt pṛthagbhūtam asti. pratīmo hi vayam unmiṣitacakṣuṣaḥ sahasā saṃmugdhaṃ dvyākāraṃ paramārthaṃ vastu, yat sāmānyaṃ viśeṣa iti ca paścāt parīkṣakā vibhajante. yadi tu nādāv udīyate nirvikalpakaṃ vijñānam ity ucyate, tataḥ savikalpakam api katham ātmānaṃ labhate. tad dhi saṅketakālabhāviśabdādismaraṇapūrvakam. na cākasmād eva tatsmaraṇam āvirasti, nirvikalpakodbodhitaprācīnabhāvanābījajanmān 1,249 astu vikalpā iti yuktaṃ yadātmānaṃ labhata iti. yad api cāvyavahārāṅgatvaṃ nirvikalpakasyety uktam. tad ayuktam. na hi vyavahārārtham eva pramāṇam āśrīyate. upekṣā hi pramāṇaphalam iṣyata eva. api ca santi kecid vyavahārāḥ ye nirvikalpakamātrād eva bhavanti, yathāgninā dahyamānasya sahasāpasaraṇam. tad dhi parāmarśānapekṣam eva jhaṭ iti jāyamānam upalabhyate. tiryagbālānāṃ cāvikalpakenaiva sarvo vyavahāraḥ. na ca teṣāṃ sūkṣmaśabdasadbhāve pramāṇam asti. pratyayatvasyāsmadādisvasaṃvedyāvikalpakapratyayenānaikāntikatvāt. kathaṃ ca teṣām agṛhītasambandhānāṃ śabdasambhinnārthabodhaḥ. yad uktaṃ prāgbhavīyavāsanāvaśād upapattir iti, tan na. tasyāḥ prāyeṇa maraṇenocchedāt. bhavāntarānubhūtasmaraṇe vā parastād api sambandhagrahaṇānarthakyam. yo hi jātamātraḥ sūtikāśayante śayānaḥ kumārako bhavāntarīyaṃ smarati, sa katham upariṣṭān na smariṣyati. atha mataṃ parastād asya saṃskāro naśyatīti. tan na. yasya hi nidhanena yoniyantrapīḍayā ca saṃskāro na vinaṣṭaḥ, tasya katham akasmād eva dvitrair eva varṣaiḥ saṃskāranāśo bhavati. tasmād asti bālānām avikalpaḥ pratyayaḥ, tanmūlaś ca vyavahāra iti siddhaṃ nirvikalpakam api pratyakṣam iti. ādiśabdena ca jātamātrasya badhirasya tiraścāṃ ca jñānam upādatta iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् अर्थेन्द्रियसामर्थ्यमात्रजं ज्ञानं निर्विकल्पकम्। न तत्रानुवृत्तिव्यावृत्ती प्रतिभासेते। न च ते अन्तरेण सामन्यविशेषौ प्रकाशेते। अतः कथं तद्विषयं निर्विकल्पकं भविष्यतीत्य् आशङ्क्याह -- न विशेष इति। एवं हि मन्यते -- सत्यम् आपातजं निर्विकल्पकं सामान्यविशेषौ न प्रकाशयति। किम् अत्रानिष्टम् आपादितम् इति। ननु यदि सामान्यविशेषौ न प्रतीयेते, किं नाम तेनावगन्तव्यम्। न हि तदतिरिक्तं वस्त्व् अस्तीत्य् अत आह -- तयोर् इति। अयम् अभिप्रायः -- व्यक्तिमात्रगोचरं निर्विकल्पकम्। अस्ति वा विशेषातिरिक्ता व्यक्तिः। बाढं, यो ऽर्थः सामान्यस्य विशेषाणां चाश्रयः सा व्यक्तिः। के पुनर् अमी विशेषाः। खण्डादयः, यैर् इतरेतरं व्यक्तयो विशेष्यन्ते। सामान्यं तु १,२५० स्वप्रकाशम् एव। इदं च निर्विकल्पकेन सामान्यविशेषयोर् अग्रहणं सामान्यम् इदं विशेषो ऽयम् इति च विविच्याग्रहणाद् उक्तम्। तयोर् अपि तु स्वरूपं प्रकाशत एव। तद् एतद् उपरिष्टाद् वक्ष्याम इति

nanv arthendriyasāmarthyamātrajaṃ jñānaṃ nirvikalpakam. na tatrānuvṛttivyāvṛttī pratibhāsete. na ca te antareṇa sāmanyaviśeṣau prakāśete. ataḥ kathaṃ tadviṣayaṃ nirvikalpakaṃ bhaviṣyatīty āśaṅkyāha -- na viśeṣa iti. evaṃ hi manyate -- satyam āpātajaṃ nirvikalpakaṃ sāmānyaviśeṣau na prakāśayati. kim atrāniṣṭam āpāditam iti. nanu yadi sāmānyaviśeṣau na pratīyete, kiṃ nāma tenāvagantavyam. na hi tadatiriktaṃ vastv astīty ata āha -- tayor iti. ayam abhiprāyaḥ -- vyaktimātragocaraṃ nirvikalpakam. asti vā viśeṣātiriktā vyaktiḥ. bāḍhaṃ, yo 'rthaḥ sāmānyasya viśeṣāṇāṃ cāśrayaḥ sā vyaktiḥ. ke punar amī viśeṣāḥ. khaṇḍādayaḥ, yair itaretaraṃ vyaktayo viśeṣyante. sāmānyaṃ tu 1,250 svaprakāśam eva. idaṃ ca nirvikalpakena sāmānyaviśeṣayor agrahaṇaṃ sāmānyam idaṃ viśeṣo 'yam iti ca vivicyāgrahaṇād uktam. tayor api tu svarūpaṃ prakāśata eva. tad etad upariṣṭād vakṣyāma iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्वैतवादिनस् तु सन्मात्रविषयं निर्विकल्पकं प्रत्यक्षम् इत्य् आचक्षते, तद् एतद् उपन्यस्यति -- महासामान्यम् इति। एवं हि मन्यन्ते -- निर्विकल्पकं प्रत्यक्षं वस्तुस्वरूपं विदधाति न वस्त्वन्तरेभ्यो विविनक्ति। इदम् इति हि तत् प्रकाशते न पुनर् नेदम् इति। न चाप्रकाशमाने विवेके विशेषाः प्रतिभाता भवन्ति। अपि च गवाश्वयोर् इतरेतरव्यवच्छेदो विशेषः। तद् इह किम् एकव्यवच्छेदपूर्वको ऽपरस्य विधिः, आहोस्विदेकविधिपूर्वको ऽन्यस्य व्यवच्छेदः, अथ युगपदुभयम्। न तावद् व्यवच्छेदपूर्वको विधिः सम्भवति, निराश्रयव्यवच्छेदानुपपत्तेः। निर्ज्ञातस्वरूपं कुतश्चिद् व्यवच्छिद्यते। अनवगते तु किं कुतो व्यवच्छिद्यते। अत एव यौगपद्यम् अप्य् अनुपपन्नम्। विधिपूर्वकस् तु व्यवच्छेदो न क्षणान्तरम् अध्रियमाणे ज्ञाने सम्भवति। न हि तदेकं विधाय सहसा निरुद्धं क्षणान्तरे ऽन्यं व्यवच्छेत्तुम् उत्सहते। अपि च इतरेतराभावो विशेषः। स कथं प्रत्यक्षविषयो भविष्यति, षष्ठप्रमाणविषयत्वात्। अतः सन्मात्रग्राहि प्रत्यक्षम्। तद् अयम् अर्थः -- द्रव्यं सद् इत्य् एवमादिपर्यायवाच्यं महासामान्यम् अन्यैः प्रत्यक्षस्य ग्राह्यम् उच्यत इति। एवम् अनेन प्रकारेण सामान्यविषयत्वं प्रत्यक्षस्य तैर् आश्रितम् इत्य् आह -- सामान्येति

advaitavādinas tu sanmātraviṣayaṃ nirvikalpakaṃ pratyakṣam ity ācakṣate, tad etad upanyasyati -- mahāsāmānyam iti. evaṃ hi manyante -- nirvikalpakaṃ pratyakṣaṃ vastusvarūpaṃ vidadhāti na vastvantarebhyo vivinakti. idam iti hi tat prakāśate na punar nedam iti. na cāprakāśamāne viveke viśeṣāḥ pratibhātā bhavanti. api ca gavāśvayor itaretaravyavacchedo viśeṣaḥ. tad iha kim ekavyavacchedapūrvako 'parasya vidhiḥ, āhosvidekavidhipūrvako 'nyasya vyavacchedaḥ, atha yugapadubhayam. na tāvad vyavacchedapūrvako vidhiḥ sambhavati, nirāśrayavyavacchedānupapatteḥ. nirjñātasvarūpaṃ kutaścid vyavacchidyate. anavagate tu kiṃ kuto vyavacchidyate. ata eva yaugapadyam apy anupapannam. vidhipūrvakas tu vyavacchedo na kṣaṇāntaram adhriyamāṇe jñāne sambhavati. na hi tadekaṃ vidhāya sahasā niruddhaṃ kṣaṇāntare 'nyaṃ vyavacchettum utsahate. api ca itaretarābhāvo viśeṣaḥ. sa kathaṃ pratyakṣaviṣayo bhaviṣyati, ṣaṣṭhapramāṇaviṣayatvāt. ataḥ sanmātragrāhi pratyakṣam. tad ayam arthaḥ -- dravyaṃ sad ity evamādiparyāyavācyaṃ mahāsāmānyam anyaiḥ pratyakṣasya grāhyam ucyata iti. evam anena prakāreṇa sāmānyaviṣayatvaṃ pratyakṣasya tair āśritam ity āha -- sāmānyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् एवम् अप्य् अप्रतिभासमाना विशेषा न सन्त्य् एवेति कथं सामान्यम् अपि सेत्स्यतीत्य् अत आह -- विशेषास् त्व् इति। अनादिकालीनवासनोपप्लावितविचित्रविकल्पवतीभिर् बुद्धिभिर् विशेषाः प्रकाश्यन्ते। अतस् तदाश्रयः सामान्यव्यवहारो भवति। परमार्थतस् तु न तत् सामान्यम्। एकम् एव तु प्रत्यस्तमितसमस्तसामान्यविशेषादिप्रपञ्चं तत्त्वम् आस्थीयते वेदान्तविद्भिः। तथा च १,२५१ सर्वविशेषोपसंहार उक्तं - सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीत् नेह नानास्ति किञ्चनेति। के पुनस् ते विशेषाः ये सविकल्पकबुद्धिभिः प्रतीयन्त इति तत्स्वरूपं दर्शयति -- ते चेति। द्विधा खलु विशेषाः साधारणा असाधारणाश् चेति। साधारणा यथा द्रव्यत्वादयः।[६६९]तर्हि पृथिव्यादयः सदन्तरेभ्यो गुणकर्मभ्यो विशि[६७०]ष्यन्त इति विशेषा इत्य् उच्यन्ते। तान् एव तु बहुषु संश्रिता इति

nanv evam apy apratibhāsamānā viśeṣā na santy eveti kathaṃ sāmānyam api setsyatīty ata āha -- viśeṣās tv iti. anādikālīnavāsanopaplāvitavicitravikalpavatībhir buddhibhir viśeṣāḥ prakāśyante. atas tadāśrayaḥ sāmānyavyavahāro bhavati. paramārthatas tu na tat sāmānyam. ekam eva tu pratyastamitasamastasāmānyaviśeṣādiprapañcaṃ tattvam āsthīyate vedāntavidbhiḥ. tathā ca 1,251 sarvaviśeṣopasaṃhāra uktaṃ - sad eva somyedam agra āsīt neha nānāsti kiñcaneti. ke punas te viśeṣāḥ ye savikalpakabuddhibhiḥ pratīyanta iti tatsvarūpaṃ darśayati -- te ceti. dvidhā khalu viśeṣāḥ sādhāraṇā asādhāraṇāś ceti. sādhāraṇā yathā dravyatvādayaḥ.[669]tarhi pṛthivyādayaḥ sadantarebhyo guṇakarmabhyo viśi[670]ṣyanta iti viśeṣā ity ucyante. tān eva tu bahuṣu saṃśritā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आह -- द्रव्यत्वं हि नवसु पृथिव्यादिषु संश्रितम् असाधारणास् तु ये प्रतिद्रव्यम् अन्ये ऽन्ये च। के पुनस् ते। यदि खण्डादयः, तन् न। तेषाम् अपि साधारणत्वात्। खण्डमुण्डादीनाम् अपि[६७१]ह्य् अन्या अन्या व्यक्तयो भवन्ति। एवं रूपादिष्व् अपि दर्शयितव्यम्। अतो नासाधारणा नाम विशेषाः केचिद् अवगम्यन्ते। ये तु नित्यद्रव्यवृत्तयो ऽन्त्या विशेषाः, ते व्यावृत्तिबुद्धेर् एव हेतुत्वाद् विशेषा एवेति कैश्चिद् उक्तम्। तद् अयुक्तं, प्रमाणाभावात्।[६७२]तथा हि -- न तावद् अर्वाग्दृशाम् अस्मद्विधानां ते बुद्धिविषयाः। योगिनस् तु तान् पशन्तीति न नः प्रमाणं क्रमते। न चैवं तैर् अदृष्टपूर्वैः किञ्चिद् विदितसम्बन्धं लिङ्गम् अस्ति यतः प्रमास्यन्त इति वक्तव्याः प्रतिद्रव्यवर्तिनो विशेषाः। त उच्यन्ते। सत्यम् एकैकश आलोच्यमाना रूपादयो नासाधारणाः यावता गुणजात्यादिगणेनैकैका व्यक्तिः व्यक्त्यन्तरेभ्यो विशिष्यते सो ऽसाधारण एव। बहुसाधारण्ये ऽपि हि यद् एव किञ्चिद् यस्याम् एव व्यक्तौ न्यूनम् अधिकं वा भवति, तेनैवासाधारणव्यपदेशो भवति। तच् चैतद् आकृत्यधिकरणे असाधारणविशेषा व्यक्तिर् इति व्याख्यानावसरे वार्त्तिककारो वक्ष्यति।[६७३]तान् इमान् व्यावृत्त्यनुगमा[६७४]त्मनावस्थितानुभयविधान् अपि विशेषानकल्पयत्। गव्य् अश्वे वा प्रत्यक्षम् उत्पन्नं न विशिष्यते। विषयविशेषनिबन्धनो हि ज्ञानविशेषः। न चेद् विषयविशेषो निर्भासते दुरधिगमो ज्ञानविशेषः। अतः प्रत्यक्षज्ञानं सन्मात्रगोचरम् एवेति सिद्धम्। तद् एतद् आह -- तान् इति

āha -- dravyatvaṃ hi navasu pṛthivyādiṣu saṃśritam asādhāraṇās tu ye pratidravyam anye 'nye ca. ke punas te. yadi khaṇḍādayaḥ, tan na. teṣām api sādhāraṇatvāt. khaṇḍamuṇḍādīnām api[671]hy anyā anyā vyaktayo bhavanti. evaṃ rūpādiṣv api darśayitavyam. ato nāsādhāraṇā nāma viśeṣāḥ kecid avagamyante. ye tu nityadravyavṛttayo 'ntyā viśeṣāḥ, te vyāvṛttibuddher eva hetutvād viśeṣā eveti kaiścid uktam. tad ayuktaṃ, pramāṇābhāvāt.[672]tathā hi -- na tāvad arvāgdṛśām asmadvidhānāṃ te buddhiviṣayāḥ. yoginas tu tān paśantīti na naḥ pramāṇaṃ kramate. na caivaṃ tair adṛṣṭapūrvaiḥ kiñcid viditasambandhaṃ liṅgam asti yataḥ pramāsyanta iti vaktavyāḥ pratidravyavartino viśeṣāḥ. ta ucyante. satyam ekaikaśa ālocyamānā rūpādayo nāsādhāraṇāḥ yāvatā guṇajātyādigaṇenaikaikā vyaktiḥ vyaktyantarebhyo viśiṣyate so 'sādhāraṇa eva. bahusādhāraṇye 'pi hi yad eva kiñcid yasyām eva vyaktau nyūnam adhikaṃ vā bhavati, tenaivāsādhāraṇavyapadeśo bhavati. tac caitad ākṛtyadhikaraṇe asādhāraṇaviśeṣā vyaktir iti vyākhyānāvasare vārttikakāro vakṣyati.[673]tān imān vyāvṛttyanugamā[674]tmanāvasthitānubhayavidhān api viśeṣānakalpayat. gavy aśve vā pratyakṣam utpannaṃ na viśiṣyate. viṣayaviśeṣanibandhano hi jñānaviśeṣaḥ. na ced viṣayaviśeṣo nirbhāsate duradhigamo jñānaviśeṣaḥ. ataḥ pratyakṣajñānaṃ sanmātragocaram eveti siddham. tad etad āha -- tān iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,२५२ एतन् निराकरोति -- तद् अयुक्तम् इति। अयम् अभिप्रायः -- किम् उन्मिषितचक्षुषो विचित्रान् भावानुपलभमानस्य बुद्धिर् विशिष्यते न वा। यदि नेत्य् आह, किम् अस्योत्तरेण। अथ विशिष्यते, सैव तर्हि विलक्षणाकारा बुद्धिर् उपजाता असंशयिता देशादिभेदे ऽप्य् अनुपजातव्यतिरेका एकत्वम् इव नानात्वम् अपि स्थापयति। कथं ह्य् एकबुद्धिगोचरयोर् नानात्वैकत्वयोर् एकं सत्यम् इतरच् चालीकं भविष्यति। यत् तु विदधाति वस्तुनः स्वरूपं प्रत्यक्षं न निषेधतीत्य् उक्तम्। सत्यम्। विदधद् एतद् भिन्नम् एव विदधाति तथा प्रतीतेः। नन्व् इतरप्रतिषेधाद् विना भिन्नं विधातुम् एव न शक्यते। मैवम्। न हीदम् इतरप्रतिषेधाद् वस्तुभिन्नं, किं तर्हि स्वरूपेणैव। अतस् तत् प्रकाशते। भिन्नं न प्रकाशत इति दुर्भणम्। अत एवेतरेतराभावस्य प्रत्यक्षतापत्तिर् इति यद् उक्तं तद् अपि प्रत्युक्तम्। न हि भिन्नं ग्रहीतुम् इतरेतराभावो ग्रहीतव्यः। सो ऽपि तत्रास्तु तावत्। न प्रत्यक्षेणावसीयते। पश्चात् तु प्रतियोग्यादिस्मरणपुरस्सरं भावविकल्पेनासाव् अध्यवसीयते। यो ऽपि विधिव्यवच्छेदयोः क्रमयौगपद्यविकल्पः, सो ऽप्य् असदर्थ एव। न ह्य् अत्र निर्विकल्पकोदयकाले व्यवच्छेदावगतिर् अस्ति। किं तत्क्रमादिपरिचोदनया। स्वरूपमात्रं तु वस्तुनः प्रकाशते। तच् चानुभवबलाद् एव विलक्षणम् इत्य् उक्तम्। ननु यदि स्वरूपभिन्नं वस्तु किं विशेषैः। न प्रयोजनवशाद् वस्त्व् आश्रीयते। किण् तु संविद्वशेन। सा चाविशिष्टा विशेषेष्व् इति विशेषाः कथं नाश्रीयेरन्। अपि च असत्सु विशेषेषु तद् भिन्नं स्वरूपम् एव न संवर्तते। यथा असत्सु चित्रावयवनीलादिषु चित्ररूपम्। न चैतावता तत् तेभ्यो भिन्नं भवति। न च तद्ग्रहणम् अन्तरेण गृह्यते। तद्वद् विशेषवशप्रभावितम् एव द्रव्यस्य भिन्नं रूपं तद्ग्रहणसमकालं चानुभूयत इति तन्निरपेक्षग्रहणप्रसङ्गो ऽपि न चोदनीयः। सर्वं चैतत् संचिद्बलाद् एवास्माभिर् अभिधीयते। न पुनर् अलौकिकं किञ्चिद् उपकल्प्यते। एतद् एवाभिप्रेत्य भिन्नरूपोपलम्भनात् इत्य् उक्तम्। किम् उक्तं भवति। रूपम् एव तद् यद् एतद् भिन्नम्। अतो युक्तं यदन्यव्यवच्छेदादिबोधनिरपेक्षेण प्रत्यक्षेणावसीयत इति। आह -- तत् तर्हि रूपं व्याक्रियताम् इदं नामेति, अत आह -- न हीति। अयम् अभिप्रायः -- नोपाख्या १,२५३ वस्तुनः सत्त्वे कारणम्। अपि तर्हि, प्रख्या। अस्ति चात्र निर्विकल्पकदशायाम् अपि विलक्षणवस्तुसंविद् भिन्नरूपविषया सा इति च दर्शितम्। तच् च निर्विकल्पकप्रतिभातं रूपं पश्चात् तु द्वित्रादिभिर् विशेषैः परस्मा अप्य् अदूरान्तरेण दर्शयितुं शक्यम् एवेति

1,252 etan nirākaroti -- tad ayuktam iti. ayam abhiprāyaḥ -- kim unmiṣitacakṣuṣo vicitrān bhāvānupalabhamānasya buddhir viśiṣyate na vā. yadi nety āha, kim asyottareṇa. atha viśiṣyate, saiva tarhi vilakṣaṇākārā buddhir upajātā asaṃśayitā deśādibhede 'py anupajātavyatirekā ekatvam iva nānātvam api sthāpayati. kathaṃ hy ekabuddhigocarayor nānātvaikatvayor ekaṃ satyam itarac cālīkaṃ bhaviṣyati. yat tu vidadhāti vastunaḥ svarūpaṃ pratyakṣaṃ na niṣedhatīty uktam. satyam. vidadhad etad bhinnam eva vidadhāti tathā pratīteḥ. nanv itarapratiṣedhād vinā bhinnaṃ vidhātum eva na śakyate. maivam. na hīdam itarapratiṣedhād vastubhinnaṃ, kiṃ tarhi svarūpeṇaiva. atas tat prakāśate. bhinnaṃ na prakāśata iti durbhaṇam. ata evetaretarābhāvasya pratyakṣatāpattir iti yad uktaṃ tad api pratyuktam. na hi bhinnaṃ grahītum itaretarābhāvo grahītavyaḥ. so 'pi tatrāstu tāvat. na pratyakṣeṇāvasīyate. paścāt tu pratiyogyādismaraṇapurassaraṃ bhāvavikalpenāsāv adhyavasīyate. yo 'pi vidhivyavacchedayoḥ kramayaugapadyavikalpaḥ, so 'py asadartha eva. na hy atra nirvikalpakodayakāle vyavacchedāvagatir asti. kiṃ tatkramādiparicodanayā. svarūpamātraṃ tu vastunaḥ prakāśate. tac cānubhavabalād eva vilakṣaṇam ity uktam. nanu yadi svarūpabhinnaṃ vastu kiṃ viśeṣaiḥ. na prayojanavaśād vastv āśrīyate. kiṇ tu saṃvidvaśena. sā cāviśiṣṭā viśeṣeṣv iti viśeṣāḥ kathaṃ nāśrīyeran. api ca asatsu viśeṣeṣu tad bhinnaṃ svarūpam eva na saṃvartate. yathā asatsu citrāvayavanīlādiṣu citrarūpam. na caitāvatā tat tebhyo bhinnaṃ bhavati. na ca tadgrahaṇam antareṇa gṛhyate. tadvad viśeṣavaśaprabhāvitam eva dravyasya bhinnaṃ rūpaṃ tadgrahaṇasamakālaṃ cānubhūyata iti tannirapekṣagrahaṇaprasaṅgo 'pi na codanīyaḥ. sarvaṃ caitat saṃcidbalād evāsmābhir abhidhīyate. na punar alaukikaṃ kiñcid upakalpyate. etad evābhipretya bhinnarūpopalambhanāt ity uktam. kim uktaṃ bhavati. rūpam eva tad yad etad bhinnam. ato yuktaṃ yadanyavyavacchedādibodhanirapekṣeṇa pratyakṣeṇāvasīyata iti. āha -- tat tarhi rūpaṃ vyākriyatām idaṃ nāmeti, ata āha -- na hīti. ayam abhiprāyaḥ -- nopākhyā 1,253 vastunaḥ sattve kāraṇam. api tarhi, prakhyā. asti cātra nirvikalpakadaśāyām api vilakṣaṇavastusaṃvid bhinnarūpaviṣayā sā iti ca darśitam. tac ca nirvikalpakapratibhātaṃ rūpaṃ paścāt tu dvitrādibhir viśeṣaiḥ parasmā apy adūrāntareṇa darśayituṃ śakyam eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रार्थापत्तितः पूर्वं दृष्टेयम् इति गम्यते । नैव हि प्रागदृष्टे ऽर्थे प्रत्यभिज्ञानसम्भवः ॥ इति। ननु न विशेषः न सामान्यं निर्विकल्पकेनानुभूयत इत्य् उक्तम्। कथम् इदानीं द्व्यात्मकस्यापि ग्रहणम् इत्य् उच्यत इत्य् अत आह -- लक्षणाख्येयम् इति। अयम् अर्थः -- लक्षणाख्येयम् इदं निर्विकल्पकस्य रूपं सामान्यविशेषात्मकं वस्तु निर्विकल्पकेन विषयीक्रियत इति। तच् च निर्विकल्पकलक्षणकारैर् एव परीक्षकैर् आख्यायते। प्रमाता तु सामान्यम् इदं विशेषो ऽयम् इति च विवेकविधुरम् इदम् इति संमुग्धरूपम् एव वस्तूपलभते। शुद्धम् इति। अनुवृत्तिव्यावृत्तिपरामर्शरहितं गृह्यत इत्य् अर्थः। शुद्धवस्तुजम् इत्य् अत्रापि शुद्धशब्दस्यायम् एवार्थो द्रष्टव्यः

tatrārthāpattitaḥ pūrvaṃ dṛṣṭeyam iti gamyate | naiva hi prāgadṛṣṭe 'rthe pratyabhijñānasambhavaḥ || iti. nanu na viśeṣaḥ na sāmānyaṃ nirvikalpakenānubhūyata ity uktam. katham idānīṃ dvyātmakasyāpi grahaṇam ity ucyata ity ata āha -- lakṣaṇākhyeyam iti. ayam arthaḥ -- lakṣaṇākhyeyam idaṃ nirvikalpakasya rūpaṃ sāmānyaviśeṣātmakaṃ vastu nirvikalpakena viṣayīkriyata iti. tac ca nirvikalpakalakṣaṇakārair eva parīkṣakair ākhyāyate. pramātā tu sāmānyam idaṃ viśeṣo 'yam iti ca vivekavidhuram idam iti saṃmugdharūpam eva vastūpalabhate. śuddham iti. anuvṛttivyāvṛttiparāmarśarahitaṃ gṛhyata ity arthaḥ. śuddhavastujam ity atrāpi śuddhaśabdasyāyam evārtho draṣṭavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धं गृह्यत इत्य् एतद् एव प्रपञ्चयति न [६७६]हीति। अयम् अभिप्रायः -- स्वरूपमात्रेण सामान्यविशेषौ निर्विकल्पकेन गृह्येते। नासाधारणतया। १,२५४ सामान्यतया च व्यावृत्त्यनुगमविकल्पाभावात्। ननु किं तदन्यद् व्यावृत्तेर् अनुगमाच् च विशेषस्य सामान्यस्य च स्वरूपं यद् गृह्यत इत्य् उच्यते। स एव तयोर् आत्मा। कथं तदग्रहे तयोर् अग्रहणम् उपपत्स्यते। अहो विवेककौशलं तत्रभवताम्। अनुगमव्यावृत्तिधर्माणौ सामान्यविशेषौ न पुनरनुगतिव्यावृत्ती एवेति यत् किञ्चिद् एतत्

śuddhaṃ gṛhyata ity etad eva prapañcayati na [676]hīti. ayam abhiprāyaḥ -- svarūpamātreṇa sāmānyaviśeṣau nirvikalpakena gṛhyete. nāsādhāraṇatayā. 1,254 sāmānyatayā ca vyāvṛttyanugamavikalpābhāvāt. nanu kiṃ tadanyad vyāvṛtter anugamāc ca viśeṣasya sāmānyasya ca svarūpaṃ yad gṛhyata ity ucyate. sa eva tayor ātmā. kathaṃ tadagrahe tayor agrahaṇam upapatsyate. aho vivekakauśalaṃ tatrabhavatām. anugamavyāvṛttidharmāṇau sāmānyaviśeṣau na punaranugativyāvṛttī eveti yat kiñcid etat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं निर्विकल्पकं व्याख्यायेदानीं तद्बलभाविनः सविकल्पकस्य प्रत्यक्षत्वप्रमाणत्वे दर्शयिष्यन् प्रत्यक्षतां तावद् आह -- ततः परम् इति। अस्यायम् अर्थः -- ततो निर्विकल्पकात् परं जातिगुणकर्मनाम् अभिर्यया बुद्ध्या विकल्प्य वस्तु गृह्यते यथा गौर् अयं शुक्लो ऽयं डित्थो ऽयम् इति, सापि प्रत्यक्षत्वेन सम्मतेति

evaṃ nirvikalpakaṃ vyākhyāyedānīṃ tadbalabhāvinaḥ savikalpakasya pratyakṣatvapramāṇatve darśayiṣyan pratyakṣatāṃ tāvad āha -- tataḥ param iti. asyāyam arthaḥ -- tato nirvikalpakāt paraṃ jātiguṇakarmanām abhiryayā buddhyā vikalpya vastu gṛhyate yathā gaur ayaṃ śuklo 'yaṃ ḍittho 'yam iti, sāpi pratyakṣatvena sammateti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननूक्तम् इन्द्रियार्थसामर्थ्यमात्रजं हि ज्ञानं प्रत्यक्षम् इति स्मृत्याकृष्टसमस्तनामजात्यादिबलभुवश् च विकल्पाः। न चेन्द्रियाणाम् अर्थस्य च स्मरणसामर्थ्यम् इत्य् अप्रत्यक्षं सविकल्पकम् इत्य् अत आह -- करणं चेति। अयम् अर्थः -- यदीन्द्रियाणि स्मृत्वार्थं विकल्पयन्तीत्य् अस्माभिर् उच्येत, तद् एवम् उपालभ्येमहि यत् तानि स्मर्तुं न शक्नुवन्तीति। न त्व् एतद् एवम्, इन्द्रियाणां करणत्वात्। कर्तरि चात्मनि स्मरणसमवायात्। अतस्[६७७]तत्स्मृत्याद्यशक्तिर् अदोष एवेति

nanūktam indriyārthasāmarthyamātrajaṃ hi jñānaṃ pratyakṣam iti smṛtyākṛṣṭasamastanāmajātyādibalabhuvaś ca vikalpāḥ. na cendriyāṇām arthasya ca smaraṇasāmarthyam ity apratyakṣaṃ savikalpakam ity ata āha -- karaṇaṃ ceti. ayam arthaḥ -- yadīndriyāṇi smṛtvārthaṃ vikalpayantīty asmābhir ucyeta, tad evam upālabhyemahi yat tāni smartuṃ na śaknuvantīti. na tv etad evam, indriyāṇāṃ karaṇatvāt. kartari cātmani smaraṇasamavāyāt. atas[677]tatsmṛtyādyaśaktir adoṣa eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् आश्रितं तर्हि ज्ञानम् अत आह -- आत्मन्य् एवेति। आत्मा हि चेतयते। स च प्राग्भवीयधर्मोपार्जितेन्द्रियोपनीतम् अर्थं बुध्यते स्मरत्य् अनुसन्धत्ते चेति न किञ्चिद् अनुपपन्नम् इति

kim āśritaṃ tarhi jñānam ata āha -- ātmany eveti. ātmā hi cetayate. sa ca prāgbhavīyadharmopārjitendriyopanītam arthaṃ budhyate smaraty anusandhatte ceti na kiñcid anupapannam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,२५५ नन्व् एवम् इन्द्रियसम्प्रयोगस्य शब्दादिस्मरणेन व्यवहितत्वाद् अप्रत्यक्षम् आपद्येतेत्य् उक्तम्, अत आह -- तेनेति। अयम् अभिप्रायः -- नात्रेन्द्रियार्थसम्बन्धो विच्छिन्नः। विद्यमाने च तस्मिन् शब्दादि स्मरन्न् अपि येनैव जात्यादिना वस्तु विकल्प्य गृह्णाति तत्र प्रत्यक्षवान् नरो भवत्य् एव। स्मरणेनेन्द्रियाणाम् अदूषितत्वाद् इति भावः

1,255 nanv evam indriyasamprayogasya śabdādismaraṇena vyavahitatvād apratyakṣam āpadyetety uktam, ata āha -- teneti. ayam abhiprāyaḥ -- nātrendriyārthasambandho vicchinnaḥ. vidyamāne ca tasmin śabdādi smarann api yenaiva jātyādinā vastu vikalpya gṛhṇāti tatra pratyakṣavān naro bhavaty eva. smaraṇenendriyāṇām adūṣitatvād iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् इन्द्रियमात्रप्रभावितं प्रत्यक्षम् इत्य् उच्यते। तत्र शब्दादिस्मरणसहितानीन्द्रियाणि कारणम् इति कथं प्रत्यक्षशब्दवाच्यत्वम् अत आह -- तच् चैतद् इति। इन्द्रियाधीनं ज्ञानं प्रत्यक्षम् आख्यायते। गौर् अयम् इत्य् अपरोक्षाभासं ज्ञानम् अनुपरतेन्द्रियव्यापारस्य जायमानम् इन्द्रियाधीनम् एवेति तैर् इन्द्रियैर् व्यपदिश्यत एव, स्मृतिसहायानाम् अपि तेषाम् एव कारणत्वाद् इति भावः। ये त्व् अनपेक्षिताक्षव्यापारा एव गौर् अयम् इत्यादिस्मरणविकल्पाः ते ऽस्माभिर् अपि स्मृतिमात्रहेतुत्वान् न प्रत्यक्षतयेष्यन्त इत्य् आह -- तदसम्बन्धेति

nanv indriyamātraprabhāvitaṃ pratyakṣam ity ucyate. tatra śabdādismaraṇasahitānīndriyāṇi kāraṇam iti kathaṃ pratyakṣaśabdavācyatvam ata āha -- tac caitad iti. indriyādhīnaṃ jñānaṃ pratyakṣam ākhyāyate. gaur ayam ity aparokṣābhāsaṃ jñānam anuparatendriyavyāpārasya jāyamānam indriyādhīnam eveti tair indriyair vyapadiśyata eva, smṛtisahāyānām api teṣām eva kāraṇatvād iti bhāvaḥ. ye tv anapekṣitākṣavyāpārā eva gaur ayam ityādismaraṇavikalpāḥ te 'smābhir api smṛtimātrahetutvān na pratyakṣatayeṣyanta ity āha -- tadasambandheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियसम्बन्धानुसारिणस् तु भूयांसो विकल्पाः प्रत्यक्षशब्दवाच्या एवेत्य् आह -- पुनर् इति

indriyasambandhānusāriṇas tu bhūyāṃso vikalpāḥ pratyakṣaśabdavācyā evety āha -- punar iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् तूक्तं - यदीन्द्रियाणि विकल्पोदये कारणं किं न सहसैव जनयन्तीति, तत्राह -- न हीति

yat tūktaṃ - yadīndriyāṇi vikalpodaye kāraṇaṃ kiṃ na sahasaiva janayantīti, tatrāha -- na hīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथास्फुटावभासमापातजं तत्रैन्द्रि(?य।यि)कं ज्ञानम् अस्तीत्य् उच्यते, तद् अत्रापि समानम् इत्य् आह -- यथेति

athāsphuṭāvabhāsamāpātajaṃ tatraindri(?ya/yi)kaṃ jñānam astīty ucyate, tad atrāpi samānam ity āha -- yatheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् तूक्तं - किञ्चिद् दृष्टवतो निमीलितनेत्रस्यापि विकल्पः इन्द्रियव्यापारासत्तिमात्रेण प्रत्यक्षो भवेद् इति, तन् न। अनभ्युपगमाद् एवेत्य् आह -- यदि त्व् इति। अयम् अभिप्रायः -- नेन्द्रियव्यापारासत्तिरैन्द्रि(?य।यि)कत्वे कारणं, किं तर्हि, इन्द्रियव्यापारानुपरति। अत इन्द्रियसम्बन्धानुसाराभावात् तत्र प्रत्यक्षता न स्याद् इति

yat tūktaṃ - kiñcid dṛṣṭavato nimīlitanetrasyāpi vikalpaḥ indriyavyāpārāsattimātreṇa pratyakṣo bhaved iti, tan na. anabhyupagamād evety āha -- yadi tv iti. ayam abhiprāyaḥ -- nendriyavyāpārāsattiraindri(?ya/yi)katve kāraṇaṃ, kiṃ tarhi, indriyavyāpārānuparati. ata indriyasambandhānusārābhāvāt tatra pratyakṣatā na syād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ व्यवधानाद् अकारणं योग इति मन्यसे, तथापि रूढ्यैव केवलया प्रत्यक्षशब्दः सविकल्पके वर्तिष्यते। भूम्ना हि तत्रैव लौकिकाः प्रत्यक्षशब्दम् उपचरन्ति। अल्पं निर्विकल्पक त्य् आह -- अनिमित्तैवेति

atha vyavadhānād akāraṇaṃ yoga iti manyase, tathāpi rūḍhyaiva kevalayā pratyakṣaśabdaḥ savikalpake vartiṣyate. bhūmnā hi tatraiva laukikāḥ pratyakṣaśabdam upacaranti. alpaṃ nirvikalpaka ty āha -- animittaiveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि तूच्यते सत्यं वृद्धाः प्रयुञ्जते। लक्षणकारास् तु निर्विकल्पकम् एव प्रत्यक्षम् आतिष्ठन्ते। यथाहुः -- कल्पनापोढम् अभ्रान्तं प्रत्यक्षम् इति। अत आह -- वृद्धप्रयोगेति द्वयेन। अयम् अभिप्रायः -- लौकिको हि शब्दार्थ १,२५८ सम्बन्धः। तेन परीक्षकैर् अपि यथालोकम् एव वर्तितव्यम्। अन्यथाकरणे तेषां लोकबाध एवेति

yadi tūcyate satyaṃ vṛddhāḥ prayuñjate. lakṣaṇakārās tu nirvikalpakam eva pratyakṣam ātiṣṭhante. yathāhuḥ -- kalpanāpoḍham abhrāntaṃ pratyakṣam iti. ata āha -- vṛddhaprayogeti dvayena. ayam abhiprāyaḥ -- laukiko hi śabdārtha 1,258 sambandhaḥ. tena parīkṣakair api yathālokam eva vartitavyam. anyathākaraṇe teṣāṃ lokabādha eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च कल्पनापोढवादिनाम् अपि कल्पनाज्ञानं स्वसंवेदने प्रत्यक्षम् इष्टम् एव। यद् एवम् आहुः -- कल्पनापि स्वसंवित्ताविष्टा नार्थे विकल्पनात् इति। एवं हि मन्यन्ते -- न कल्पना स्वसंवित्तिर् आत्मानं विकल्पयति, बहिरर्थविकल्पावभासित्वात्। असाधारणस्य च कल्पनात्मनो ऽपि कल्पनास्पदत्वात्। अत्राप्य् आहुः -- नैनम् इयम् अभिलापेन संसृजति तथा वृत्तेर् आत्मनि विरोधात् इति। तेषाम् अतः स्वसंवित्तिर् नाभिजल्पानुषङ्गिणी इति च। तद् इदं कल्पनास्वसंवेदनं प्रत्यक्षं नोपपद्येत। तद् अपि हि निर्विकल्पकप्रत्ययान्तरिताक्षव्यापारम् एव। अथ तत्र रूढ्या प्रत्यक्षशब्दो वर्तत इत्य् उच्यते, तद् गोत्वादिबहिर्विषयप्रकाशे ऽपि समानं, न परं स्वसंवित्ताव् इत्य् अभिप्रायेणाह -- कल्पनेति। यदि मतम् अस्ति तत्रेन्द्रियजं निर्विकल्पकज्ञानं समनन्तरप्रत्ययः। तद् एव मन इत्य् आचक्षते। यथाहुः -- तच् चतुर्विधम् इन्द्रिय(?ज)म् इन्द्रियजं समनन्तरप्रत्ययोद्भवं मानसम् इति। मनो ऽपि चेन्द्रियम् इति मनोधीनतया प्रत्यक्षं भविष्यतीति। तद् गोत्वादिबोधे ऽपि समानम्। तद्बोधे ऽपि वयं मनोव्यापारम् आतिष्ठामह एव। मनःस्वरूपे तु विवदामः। तत् तावद् अन्यद् एवेत्य् आह -- मन इति

api ca kalpanāpoḍhavādinām api kalpanājñānaṃ svasaṃvedane pratyakṣam iṣṭam eva. yad evam āhuḥ -- kalpanāpi svasaṃvittāviṣṭā nārthe vikalpanāt iti. evaṃ hi manyante -- na kalpanā svasaṃvittir ātmānaṃ vikalpayati, bahirarthavikalpāvabhāsitvāt. asādhāraṇasya ca kalpanātmano 'pi kalpanāspadatvāt. atrāpy āhuḥ -- nainam iyam abhilāpena saṃsṛjati tathā vṛtter ātmani virodhāt iti. teṣām ataḥ svasaṃvittir nābhijalpānuṣaṅgiṇī iti ca. tad idaṃ kalpanāsvasaṃvedanaṃ pratyakṣaṃ nopapadyeta. tad api hi nirvikalpakapratyayāntaritākṣavyāpāram eva. atha tatra rūḍhyā pratyakṣaśabdo vartata ity ucyate, tad gotvādibahirviṣayaprakāśe 'pi samānaṃ, na paraṃ svasaṃvittāv ity abhiprāyeṇāha -- kalpaneti. yadi matam asti tatrendriyajaṃ nirvikalpakajñānaṃ samanantarapratyayaḥ. tad eva mana ity ācakṣate. yathāhuḥ -- tac caturvidham indriya(?ja)m indriyajaṃ samanantarapratyayodbhavaṃ mānasam iti. mano 'pi cendriyam iti manodhīnatayā pratyakṣaṃ bhaviṣyatīti. tad gotvādibodhe 'pi samānam. tadbodhe 'pi vayaṃ manovyāpāram ātiṣṭhāmaha eva. manaḥsvarūpe tu vivadāmaḥ. tat tāvad anyad evety āha -- mana iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् आन्तरं मनः कथं बहिर्विषयबोधे वर्तिष्यत इति, तत् तावद् आशङ्कते -- स्वसंवित्ताव् इति। परिहरति -- लोक इति। अयम् अभिप्रायः - १,२५९ सत्यम् इष्टं कल्पनाज्ञानं स्वसंवेदने प्रत्यक्षम् इति भवद्भिः। लौकिकास् तु विपरीतं मन्यन्ते। अयं गौर् इति पररूपनिरूपणं सविकल्पकं लौकिका मन्यन्ते न पुनर् अहं गौर् इत्य् आत्मनिरूपणम्। यद् अपि बाह्येषु मनो न वर्तत इति। सत्यम्। बहिरिन्द्रियानपेक्षं न प्रवर्तते। गोत्वादयस् तु संयुक्तसमवायेन चक्षुषा सन्निकृष्यन्त इत्य् अस्ति तेषु मनोव्यापार इति तन्निबद्धम् अक्षव्यपदेशं लभत इति भावः। अतो ऽवश्यं स्वसंवेदने कल्पनाप्रत्ययं प्रत्यक्षम् आचक्षाणैर् मनो वा अक्षम् अभ्युपगन्तव्यं रूढिर् वा परिभाषा वा। सर्वथा वयम् अपि प्रत्यवस्थातुं शक्ता इत्य् अभिप्रायेणाह -- तस्माद् इति

nanv āntaraṃ manaḥ kathaṃ bahirviṣayabodhe vartiṣyata iti, tat tāvad āśaṅkate -- svasaṃvittāv iti. pariharati -- loka iti. ayam abhiprāyaḥ - 1,259 satyam iṣṭaṃ kalpanājñānaṃ svasaṃvedane pratyakṣam iti bhavadbhiḥ. laukikās tu viparītaṃ manyante. ayaṃ gaur iti pararūpanirūpaṇaṃ savikalpakaṃ laukikā manyante na punar ahaṃ gaur ity ātmanirūpaṇam. yad api bāhyeṣu mano na vartata iti. satyam. bahirindriyānapekṣaṃ na pravartate. gotvādayas tu saṃyuktasamavāyena cakṣuṣā sannikṛṣyanta ity asti teṣu manovyāpāra iti tannibaddham akṣavyapadeśaṃ labhata iti bhāvaḥ. ato 'vaśyaṃ svasaṃvedane kalpanāpratyayaṃ pratyakṣam ācakṣāṇair mano vā akṣam abhyupagantavyaṃ rūḍhir vā paribhāṣā vā. sarvathā vayam api pratyavasthātuṃ śaktā ity abhiprāyeṇāha -- tasmād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखादिस्वसंवेदने ऽपि मन एवाक्षम् आश्रितं भवद्भिः। तद्वद् इहापि जातिविकल्पो भविष्यतीत्य् आह -- मनसस् त्व् इति

sukhādisvasaṃvedane 'pi mana evākṣam āśritaṃ bhavadbhiḥ. tadvad ihāpi jātivikalpo bhaviṣyatīty āha -- manasas tv iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.