ननु किम् इदं प्रत्यक्षधर्म इति। न ह्य् अत्र वैदिको विधिर् अस्त्य् एवन्धर्मणा प्रत्यक्षेण भवितव्यम् इति। यथा त्व् अवर्तमानं न ज्ञानं जनयितुं क्षमम् इति प्रत्यक्षं वर्तमानविषयम्, एवम् आभासम् अपि तथा भवितुम् अर्हति। कथं हि तत्रावर्तमानेन ज्ञानम् उत्पादयितुं शक्यम् असतः करणत्वायोगात्। तद् एतद् आशङ्कते तावत् -- कथम् इति। परिहरति -- कुत इति। अवर्तमानं ह्य् अर्थक्रियान्तरेष्व् असमर्थं दृष्टं, ज्ञानं तु जनयत्य् एव। भूतभविष्यन्त्योर् अपि वृष्ट्योर् अनुमानोदये कारण[७१३]भावात्। प्रत्यक्षं त्व् इन्द्रियसन्निकर्षानुविधायि। न चात्रावर्तमानेनेन्द्रियं सन्निकृष्यत इति भवति वर्तमानविषयम्। दोषसहायेभ्यस् त्व् इन्द्रियेभ्यः प्राचीनानुभवजनितसंस्कारवशेनावर्तमानम् एव वर्तमानम् इव भासत इति न नोपपन्नम्। ननूक्तम् असतः कारणत्वानुपपत्तिर् इति। शक्तिमद् धि २,६७ कारणम्। नचासतः शक्तिसमवायः सम्भवति। न। सत्त्वात्। यदि तदेकान्तम् असद् भवेद्, न ज्ञानं जनयेत्। अस्ति तद् देशान्तरादिषु रजतादीति न तस्य शक्तिसमवायो ऽनुपपन्नः। सन्निधानं तु तस्य नास्तीति क्वचिद् एवावर्तमानम् आख्यायते। यत् तर्हि नास्त्य् एव स्वरूपतः यथा वृष्ट्यादि, तत् कथं ज्ञानस्य कारकम् अतीतम् अनागतं वा। तत्रापि सामान्यानुमानात्। तेनात्मना सत एव कारकत्वम्। अथ वा यदा तावत् तदासीत् यदा तावच्छक्तिमता कारकीभूतेनात्मनि ज्ञानं जनितं, तेनापि संस्कारः, तद् एवं परम्परया विषयशक्तिर् आत्मनि सङ्क्रान्ता। स चात्मा नित्य इति सदाश्रया शक्तिः कार्याण्य् आरभते। तयैव चात्मसमवायिन्या शक्त्या स्मृत्यादिज्ञानेषु जायमानेष्व् अतीतानागतार्थाः कारणम् इत्य् उच्यते याग इव विनष्टो ऽपि शक्तिद्वारेण। भवतु तावद् अतीतस्मरणे, अनागता(व)बोधे तु कथम्। तत्राप्य् अगृहीतपूर्वस्य सम्बन्धाग्रहणेनानुमातुम् अशक्यत्वाद् अवश्यं पूर्वानुभवो ऽभ्युपगन्तव्यः। अतस् तत्रापि परम्परया कार्यशक्तिसङ्क्रान्तेर् उपपन्नं कारकत्वम्। नन्व् अन्य एव पूर्वानुभूतो विशेषो ऽन्यश् चायं यः सम्प्रति भविष्यत् तया ज्ञायते। अतः कथम् अन्याहितशक्त्यान्यस्य कारकत्वम्। न। सामान्यात्मनैकत्वात्। तस्यैव च रूपस्यानुमेयत्वाद् इति
nanu kim idaṃ pratyakṣadharma iti. na hy atra vaidiko vidhir asty evandharmaṇā pratyakṣeṇa bhavitavyam iti. yathā tv avartamānaṃ na jñānaṃ janayituṃ kṣamam iti pratyakṣaṃ vartamānaviṣayam, evam ābhāsam api tathā bhavitum arhati. kathaṃ hi tatrāvartamānena jñānam utpādayituṃ śakyam asataḥ karaṇatvāyogāt. tad etad āśaṅkate tāvat -- katham iti. pariharati -- kuta iti. avartamānaṃ hy arthakriyāntareṣv asamarthaṃ dṛṣṭaṃ, jñānaṃ tu janayaty eva. bhūtabhaviṣyantyor api vṛṣṭyor anumānodaye kāraṇa[713]bhāvāt. pratyakṣaṃ tv indriyasannikarṣānuvidhāyi. na cātrāvartamānenendriyaṃ sannikṛṣyata iti bhavati vartamānaviṣayam. doṣasahāyebhyas tv indriyebhyaḥ prācīnānubhavajanitasaṃskāravaśenāvartamānam eva vartamānam iva bhāsata iti na nopapannam. nanūktam asataḥ kāraṇatvānupapattir iti. śaktimad dhi 2,67 kāraṇam. nacāsataḥ śaktisamavāyaḥ sambhavati. na. sattvāt. yadi tadekāntam asad bhaved, na jñānaṃ janayet. asti tad deśāntarādiṣu rajatādīti na tasya śaktisamavāyo 'nupapannaḥ. sannidhānaṃ tu tasya nāstīti kvacid evāvartamānam ākhyāyate. yat tarhi nāsty eva svarūpataḥ yathā vṛṣṭyādi, tat kathaṃ jñānasya kārakam atītam anāgataṃ vā. tatrāpi sāmānyānumānāt. tenātmanā sata eva kārakatvam. atha vā yadā tāvat tadāsīt yadā tāvacchaktimatā kārakībhūtenātmani jñānaṃ janitaṃ, tenāpi saṃskāraḥ, tad evaṃ paramparayā viṣayaśaktir ātmani saṅkrāntā. sa cātmā nitya iti sadāśrayā śaktiḥ kāryāṇy ārabhate. tayaiva cātmasamavāyinyā śaktyā smṛtyādijñāneṣu jāyamāneṣv atītānāgatārthāḥ kāraṇam ity ucyate yāga iva vinaṣṭo 'pi śaktidvāreṇa. bhavatu tāvad atītasmaraṇe, anāgatā(va)bodhe tu katham. tatrāpy agṛhītapūrvasya sambandhāgrahaṇenānumātum aśakyatvād avaśyaṃ pūrvānubhavo 'bhyupagantavyaḥ. atas tatrāpi paramparayā kāryaśaktisaṅkrānter upapannaṃ kārakatvam. nanv anya eva pūrvānubhūto viśeṣo 'nyaś cāyaṃ yaḥ samprati bhaviṣyat tayā jñāyate. ataḥ katham anyāhitaśaktyānyasya kārakatvam. na. sāmānyātmanaikatvāt. tasyaiva ca rūpasyānumeyatvād iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.