२,३९ अपरम् अपि भाष्यं प्रत्ययस्य हि निरालम्बनतास्वभाव उपलक्षितः स्वप्ने। जाग्रतो ऽपि स्तम्भ इति वा कुड्य इति वा प्रत्यय एव भवति, तस्मात् सो ऽपि निरालम्बनः इति। तस्यार्थम् आह -- प्रत्ययस्येति। प्रत्ययस्य हि निरालम्बनतास्वभाव उपलक्षितः स्वप्ने इत्य् एतावता भागेन तावत् साध्येन निरालम्बनत्वेन व्याप्तं प्रत्ययत्वं हेतुर् निर्दिश्यते। दृष्टान्तवचनम् इति यावद् इति। ननु न प्रत्ययत्वाद् इति हेतुर् उपात्तः, कस्य व्याप्तिर् निर्दिश्यते। अत आह -- हेतुश् चेति। यद्य् अपि प्रत्ययत्वस्य न व्यक्तं पञ्चम्या हेतुत्वम् उपात्तं, तथापि उपनयनाख्येन साधनवाक्यावयवेन जाग्रतो ऽपीत्यादिना हेतुः प्रदर्शित एव। यदैव हि साध्यान्वितं प्रदर्शितं प्रत्ययत्वं पुनः प्रतिज्ञार्थ उपनीयते, तदैव तद् अत्र हेतुर् इति प्रदर्शितं भवत्य् एव। साध्यान्वितस्यैव पक्षस्थस्य हेतुत्वाद् इति। कः पुनर् अयम् उपनयः। साधनवाक्यावयवविशेषः। पञ्चावयवं हि साधनवाक्यं प्रतिज्ञा हेतुर् उदाहरणम् उपनयो निगमनं चेति। तत्र साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा। यथा अनित्यः शब्द इति। उत्पत्तिधर्मकत्वाद् इति हेतुः। उत्पत्तिधर्मकं स्थाल्यादि द्रव्यम् अनित्यं दृष्टम् इत्य् उदाहरणम्। तथा चोत्पत्तिधर्मकः शब्द इत्य् उपनयः। स ह्य् उदाहरणापेक्षंस् तथेत्य् उपसंहारो न तथेति वा साध्यस्योपनय इति वर्णितम्। किम् उक्तं भवति। द्वेधा हि हेतुः साध्यं साधयति उदाहरणसाधर्म्याद् वैधर्म्याद् वा। तत्र साधर्म्यं प्रदर्शितम्। वैधर्म्यं तु यथा -- तस्याम् एव प्रतिज्ञायां तस्मिन्न् एवोत्पत्तिधर्मकत्वाद् इति हेतौ अनुत्पत्तिधर्मकम् आत्मादि द्रव्यं नित्यं दृष्टम्। न च तथा शब्दो ऽनुत्पत्तिधर्मक इति। तत्र यो ऽयं द्विविधोदाहरणापेक्षः साधर्म्योदाहृते तथेति वैधर्म्योदाहृते न तथेति साध्यस्य शब्दस्य सम्बन्धितयोत्पत्तिधर्मकत्वस्योपसंहारवचनम् उपनयः, स चोदाहरणापेक्ष एव। उदाहरणद्वैताद् एव तदुपसंहारद्वैतं भवति। वैधर्म्योदाहरणेन च विरुद्धनिवृत्त्या साध्यसम्बन्धित्वेन हेतोर् उपसंहारः। यथात्मादि द्रव्यं नित्यम् अनुत्पत्तिधर्मकम्, न च तथा शब्दः इत्य् अनुत्पत्तिधर्मकत्वप्रतिषेधेनोत्पत्तिधर्मकत्वम् उपसंह्रियते। प्रकृते तु साधर्म्योदाहरणे २,४० तथैवेति हेतोर् उपसंहार उपनयो वेदितव्यः। निगमनं तु हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनम्। तस्माद् उत्पत्तिधर्मकत्वाद् अनित्यः शब्द इति। निगम्यन्ते ऽनेन प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनया एकत्रार्थ इति निगमनम्। समर्थ्यन्ते सम्बध्यन्ते इति यावत्। असति हि तस्मिन्न् अनभिव्यक्तसम्बन्धानाम् अर्थप्रतिपादकत्वं न स्यात्। सति तु तस्मिन् सर्वेषाम् अवयवानां तात्पर्यदर्शनात् परस्परसम्बन्धः स्फुटो भवति। निगमनं सङ्गमनं सम्बन्धनम् इति यावद् इति
2,39 aparam api bhāṣyaṃ pratyayasya hi nirālambanatāsvabhāva upalakṣitaḥ svapne. jāgrato 'pi stambha iti vā kuḍya iti vā pratyaya eva bhavati, tasmāt so 'pi nirālambanaḥ iti. tasyārtham āha -- pratyayasyeti. pratyayasya hi nirālambanatāsvabhāva upalakṣitaḥ svapne ity etāvatā bhāgena tāvat sādhyena nirālambanatvena vyāptaṃ pratyayatvaṃ hetur nirdiśyate. dṛṣṭāntavacanam iti yāvad iti. nanu na pratyayatvād iti hetur upāttaḥ, kasya vyāptir nirdiśyate. ata āha -- hetuś ceti. yady api pratyayatvasya na vyaktaṃ pañcamyā hetutvam upāttaṃ, tathāpi upanayanākhyena sādhanavākyāvayavena jāgrato 'pītyādinā hetuḥ pradarśita eva. yadaiva hi sādhyānvitaṃ pradarśitaṃ pratyayatvaṃ punaḥ pratijñārtha upanīyate, tadaiva tad atra hetur iti pradarśitaṃ bhavaty eva. sādhyānvitasyaiva pakṣasthasya hetutvād iti. kaḥ punar ayam upanayaḥ. sādhanavākyāvayavaviśeṣaḥ. pañcāvayavaṃ hi sādhanavākyaṃ pratijñā hetur udāharaṇam upanayo nigamanaṃ ceti. tatra sādhyanirdeśaḥ pratijñā. yathā anityaḥ śabda iti. utpattidharmakatvād iti hetuḥ. utpattidharmakaṃ sthālyādi dravyam anityaṃ dṛṣṭam ity udāharaṇam. tathā cotpattidharmakaḥ śabda ity upanayaḥ. sa hy udāharaṇāpekṣaṃs tathety upasaṃhāro na tatheti vā sādhyasyopanaya iti varṇitam. kim uktaṃ bhavati. dvedhā hi hetuḥ sādhyaṃ sādhayati udāharaṇasādharmyād vaidharmyād vā. tatra sādharmyaṃ pradarśitam. vaidharmyaṃ tu yathā -- tasyām eva pratijñāyāṃ tasminn evotpattidharmakatvād iti hetau anutpattidharmakam ātmādi dravyaṃ nityaṃ dṛṣṭam. na ca tathā śabdo 'nutpattidharmaka iti. tatra yo 'yaṃ dvividhodāharaṇāpekṣaḥ sādharmyodāhṛte tatheti vaidharmyodāhṛte na tatheti sādhyasya śabdasya sambandhitayotpattidharmakatvasyopasaṃhāravacanam upanayaḥ, sa codāharaṇāpekṣa eva. udāharaṇadvaitād eva tadupasaṃhāradvaitaṃ bhavati. vaidharmyodāharaṇena ca viruddhanivṛttyā sādhyasambandhitvena hetor upasaṃhāraḥ. yathātmādi dravyaṃ nityam anutpattidharmakam, na ca tathā śabdaḥ ity anutpattidharmakatvapratiṣedhenotpattidharmakatvam upasaṃhriyate. prakṛte tu sādharmyodāharaṇe 2,40 tathaiveti hetor upasaṃhāra upanayo veditavyaḥ. nigamanaṃ tu hetvapadeśāt pratijñāyāḥ punarvacanam. tasmād utpattidharmakatvād anityaḥ śabda iti. nigamyante 'nena pratijñāhetūdāharaṇopanayā ekatrārtha iti nigamanam. samarthyante sambadhyante iti yāvat. asati hi tasminn anabhivyaktasambandhānām arthapratipādakatvaṃ na syāt. sati tu tasmin sarveṣām avayavānāṃ tātparyadarśanāt parasparasambandhaḥ sphuṭo bhavati. nigamanaṃ saṅgamanaṃ sambandhanam iti yāvad iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.