अत्र सिद्धान्तभाष्यं जाग्रतो हि बुद्धिः सुपरिनिश्चिता कथं विपर्यसिष्यतीति। अनेन किल सुपरिनिश्चितत्वेन जाग्रद्धियां सालम्बनत्वं साध्यते। न च सुपरिनिश्चितत्वं बाह्यालम्बनसम्बद्धं परान् प्रति प्रसिद्धम्। अतो नानेनासिद्धावयवेनानालम्बनानुमानं पराणुद्यते, सप्रतिसाधनं वा भवति। तस्योभयप्रसिद्धावयवत्वात्। अस्य च तद्विपरीतत्वात्। अतो २,४१ जात्युत्तरम् एवेदं भाष्यकारेण दत्तम् इत्य् आक्षिपति -- जाग्रज्ज्ञान इति द्वयेन। वैधर्म्यविकल्पसमयोश् च स्वरूपं शब्दे वक्ष्यामः। सत्य् एव प्रत्ययत्वे सुपरिनिश्चितासुपरिनिश्चितधर्मान्तरविकल्पनात् साध्यधर्मविकल्पापादनेन विकल्पसमता। तथा साधर्म्ये वादिना प्रयुक्ते निरालम्बनानां स्वप्नज्ञानानाम् असुपरिनिश्चितत्वदर्शनात् साध्येषु जाग्रज्ज्ञानेषु सुपरिनिश्चितत्वेन वैधर्म्यात् प्रत्यवस्थानेन वैधर्म्यसमता। प्रपञ्चस् तु पश्चाद् भविष्यतीत्य् उक्तम् इति ॥ २८ --२९ ॥ एवम् आक्षिप्तं भाष्यम् एकेन[७०४]मतेन समादधाति -- दुष्टत्वाद् इति। एवं हि मन्यन्ते -- दुष्टसाधनप्रयोगे दुष्टम् एवोत्तरं देयम् इति, एवं हि तदा वादी प्रतिबोधितो भवति यथा भवान् मदीयं दूषणं दुष्टं मन्यते तथाहम् अपि[७०५]त्वत्साधनम्, अतो ऽसौ स्वसाधनान् निवर्तते इति। इदं तु समर्थनं नोपपद्यते। निग्रहस्थानद्वयप्रसक्तेः। पर्यनुयोज्योपेक्षणनिरनुयोज्यानुयोगात्मकनिग्रहस्थानद्वयम् एवंवादिनो भवेत्, यः सन्तं दोषम् अनुक्त्वान्यम् असन्तं जल्पति। न चैवंवादिनः स्वसाधनदूषणावगमो भवति। परम् एव तु दुष्टदूषणप्रयोगेणोपालभते। अतः पाशुपतोत्तरतुल्यम् एकजातीयकं वर्जनीयम् इत्य् अन्यथा समाधानम् आह -- प्रतिज्ञेति। नानेनानुमानम् उपन्यस्यते। किन् तु परोक्तानुमानस्य प्रत्यक्षविरोधो वर्ण्यते। असन्निकृष्टे ऽर्थे ऽनुमानं प्रमाणम्। इह तु सुपरिनिश्चिताभिर् जाग्रद्बुद्धिभिर् निश्चितसद्भावस्य बाह्यस्य प्रत्याख्यानानुमानं प्रत्यक्षेण मुखनिरोधान् न जायत एवाग्नाव् इव शैत्यानुमानम्। यदि परं बाह्यस्य प्रयोगमात्रपर्यवसितम् एव साधनवचनम्, अनुमिमानस्यापि स्फुतो बहिर्विषयबो(?धे।धो) जायत एव। तथाविधस्यापि मिथ्यात्वे कः समाश्वासः। नन्व् एवम् अनुमानम् अनाश्वासनीयम् एव, न। तदभावात्, उक्तम् एतत् प्रत्यक्षे परिपन्थिनि न तत्प्रतिपक्षम् अनुमानम् आत्मानं लभेत श्रौत इव विनियोगे लैङ्गिकः। साधनवाक्ये त्व् अयोग्यान्वयपदसन्निकर्षाद् वन्ध्यासुतवाक्यवत् संसर्गज्ञानं भ्रान्तिर् एव। न तु कस्यचिद् लैङ्गिकं स्तम्भादिष्व् अभावज्ञानम् उत्पद्यते। ननु व्याप्तं प्रत्ययत्वम् अनालम्बनत्वेन। व्याप्याच् च ज्ञातसम्बन्धस्य व्यापकज्ञानं नोत्पद्यत इति २,४२ हठ एवायम्। न। व्याप्तिभङ्गात्। संविदन्न् एव हि व्याप्तिम् अबाधितेन प्रत्यक्षेण सर्वदेशकालादिभाविना न प्रत्ययत्वप्रयुक्तं मिथ्यात्वम्, अपि तु पूर्वोक्तहेतुद्वयप्रयुक्तम् इति निश्चिनोति। तद् इदम् उक्तम् -- अन्यतस् तु स्वप्नप्रत्ययस्य मिथ्याभावो विसंवादाद् अवगम्यते इति
atra siddhāntabhāṣyaṃ jāgrato hi buddhiḥ supariniścitā kathaṃ viparyasiṣyatīti. anena kila supariniścitatvena jāgraddhiyāṃ sālambanatvaṃ sādhyate. na ca supariniścitatvaṃ bāhyālambanasambaddhaṃ parān prati prasiddham. ato nānenāsiddhāvayavenānālambanānumānaṃ parāṇudyate, sapratisādhanaṃ vā bhavati. tasyobhayaprasiddhāvayavatvāt. asya ca tadviparītatvāt. ato 2,41 jātyuttaram evedaṃ bhāṣyakāreṇa dattam ity ākṣipati -- jāgrajjñāna iti dvayena. vaidharmyavikalpasamayoś ca svarūpaṃ śabde vakṣyāmaḥ. saty eva pratyayatve supariniścitāsupariniścitadharmāntaravikalpanāt sādhyadharmavikalpāpādanena vikalpasamatā. tathā sādharmye vādinā prayukte nirālambanānāṃ svapnajñānānām asupariniścitatvadarśanāt sādhyeṣu jāgrajjñāneṣu supariniścitatvena vaidharmyāt pratyavasthānena vaidharmyasamatā. prapañcas tu paścād bhaviṣyatīty uktam iti || 28 --29 || evam ākṣiptaṃ bhāṣyam ekena[704]matena samādadhāti -- duṣṭatvād iti. evaṃ hi manyante -- duṣṭasādhanaprayoge duṣṭam evottaraṃ deyam iti, evaṃ hi tadā vādī pratibodhito bhavati yathā bhavān madīyaṃ dūṣaṇaṃ duṣṭaṃ manyate tathāham api[705]tvatsādhanam, ato 'sau svasādhanān nivartate iti. idaṃ tu samarthanaṃ nopapadyate. nigrahasthānadvayaprasakteḥ. paryanuyojyopekṣaṇaniranuyojyānuyogātmakanigrahasthānadvayam evaṃvādino bhavet, yaḥ santaṃ doṣam anuktvānyam asantaṃ jalpati. na caivaṃvādinaḥ svasādhanadūṣaṇāvagamo bhavati. param eva tu duṣṭadūṣaṇaprayogeṇopālabhate. ataḥ pāśupatottaratulyam ekajātīyakaṃ varjanīyam ity anyathā samādhānam āha -- pratijñeti. nānenānumānam upanyasyate. kin tu paroktānumānasya pratyakṣavirodho varṇyate. asannikṛṣṭe 'rthe 'numānaṃ pramāṇam. iha tu supariniścitābhir jāgradbuddhibhir niścitasadbhāvasya bāhyasya pratyākhyānānumānaṃ pratyakṣeṇa mukhanirodhān na jāyata evāgnāv iva śaityānumānam. yadi paraṃ bāhyasya prayogamātraparyavasitam eva sādhanavacanam, anumimānasyāpi sphuto bahirviṣayabo(?dhe/dho) jāyata eva. tathāvidhasyāpi mithyātve kaḥ samāśvāsaḥ. nanv evam anumānam anāśvāsanīyam eva, na. tadabhāvāt, uktam etat pratyakṣe paripanthini na tatpratipakṣam anumānam ātmānaṃ labheta śrauta iva viniyoge laiṅgikaḥ. sādhanavākye tv ayogyānvayapadasannikarṣād vandhyāsutavākyavat saṃsargajñānaṃ bhrāntir eva. na tu kasyacid laiṅgikaṃ stambhādiṣv abhāvajñānam utpadyate. nanu vyāptaṃ pratyayatvam anālambanatvena. vyāpyāc ca jñātasambandhasya vyāpakajñānaṃ notpadyata iti 2,42 haṭha evāyam. na. vyāptibhaṅgāt. saṃvidann eva hi vyāptim abādhitena pratyakṣeṇa sarvadeśakālādibhāvinā na pratyayatvaprayuktaṃ mithyātvam, api tu pūrvoktahetudvayaprayuktam iti niścinoti. tad idam uktam -- anyatas tu svapnapratyayasya mithyābhāvo visaṃvādād avagamyate iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.