Library·Manu-Smrti (analytic version)·2
विद्वद्भिः सेवितः सद्भिर् नित्यम् अद्वेष-रागिभिः & हृदयेना७भ्यनुज्ञातो यो धर्मस् तं निबोधत
vidvadbhiḥ sevitaḥ sadbhir nityam adveṣa-rāgibhiḥ & hṛdayenā7bhyanujñāto yo dharmas taṃ nibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामात्मता न प्रशस्ता न चै७वे७हा७स्त्य् अकामता & काम्यो हि वेदाधिगमः कर्मयोगश् च वैदिकः
kāmātmatā na praśastā na cai7ve7hā7sty akāmatā & kāmyo hi vedādhigamaḥ karmayogaś ca vaidikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संकल्प-मूलः कामो वै यज्ञाः संकल्प-संभवाः & व्रतानि यमधर्माश् च सर्वे संकल्पजाः स्मृताः
saṃkalpa-mūlaḥ kāmo vai yajñāḥ saṃkalpa-saṃbhavāḥ & vratāni yamadharmāś ca sarve saṃkalpajāḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकामस्य क्रिया का चिद् दृश्यते ने७ह कर्हि चित् & यद् यद् धि कुरुते किं चित् तत् तत् कामस्य चेष्टितम्
akāmasya kriyā kā cid dṛśyate ne7ha karhi cit & yad yad dhi kurute kiṃ cit tat tat kāmasya ceṣṭitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषु सम्यग् वर्तमानो गच्छत्य् अमरलोकताम् & यथा संकल्पितांश् चे७ह सर्वान् कामान् समश्नुते
teṣu samyag vartamāno gacchaty amaralokatām & yathā saṃkalpitāṃś ce7ha sarvān kāmān samaśnute
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदो ऽखिलो धर्ममूलं स्मृति-शीले च तद्विदाम् & आचारश् चै७व साधूनाम् आत्मनस् तुष्टिर् एव च
vedo 'khilo dharmamūlaṃ smṛti-śīle ca tadvidām & ācāraś cai7va sādhūnām ātmanas tuṣṭir eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः कश् चित् कस्य चिद् धर्मो मनुना परिकीर्तितः & स सर्वो ऽभिहितो वेदे सर्वज्ञानमयो हि सः
yaḥ kaś cit kasya cid dharmo manunā parikīrtitaḥ & sa sarvo 'bhihito vede sarvajñānamayo hi saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वं तु समवेक्ष्ये७दं निखिलं ज्ञानचक्षुषा & श्रुतिप्रामाण्यतो विद्वान् स्वधर्मे निविशेत वै
sarvaṃ tu samavekṣye7daṃ nikhilaṃ jñānacakṣuṣā & śrutiprāmāṇyato vidvān svadharme niviśeta vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुति-स्मृत्य्-उदितं धर्मम् अनुतिष्ठन् हि मानवः & इह कीर्तिम् अवाप्नोति प्रेत्य चा७नुत्तमं सुखम्
śruti-smṛty-uditaṃ dharmam anutiṣṭhan hi mānavaḥ & iha kīrtim avāpnoti pretya cā7nuttamaṃ sukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतिस् तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः & ते सर्वार्थेष्व् अमीमांस्ये ताभ्यां धर्मो हि निर्बभौ
śrutis tu vedo vijñeyo dharmaśāstraṃ tu vai smṛtiḥ & te sarvārtheṣv amīmāṃsye tābhyāṃ dharmo hi nirbabhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽवमन्येत ते मूले हेतुशास्त्राश्रयाद् द्विजः & स साधुभिर् बहिष्कार्यो नास्तिको वेदनिन्दकः
yo 'vamanyeta te mūle hetuśāstrāśrayād dvijaḥ & sa sādhubhir bahiṣkāryo nāstiko vedanindakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियम् आत्मनः & एतच् चतुर्विधं प्राहुः साक्षाद् धर्मस्य लक्षणम्
vedaḥ smṛtiḥ sadācāraḥ svasya ca priyam ātmanaḥ & etac caturvidhaṃ prāhuḥ sākṣād dharmasya lakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थ-कामेष्व् असक्तानां धर्मज्ञानं विधीयते & धर्मं जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः
artha-kāmeṣv asaktānāṃ dharmajñānaṃ vidhīyate & dharmaṃ jijñāsamānānāṃ pramāṇaṃ paramaṃ śrutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतिद्वैधं तु यत्र स्यात् तत्र धर्माव् उभौ स्मृतौ & उभाव् अपि हि तौ धर्मौ सम्यग् उक्तौ मनीषिभिः
śrutidvaidhaṃ tu yatra syāt tatra dharmāv ubhau smṛtau & ubhāv api hi tau dharmau samyag uktau manīṣibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदिते ऽनुदिते चै७व समयाध्युषिते तथा & सर्वथा वर्तते यज्ञ इती७यं वैदिकी श्रुतिः
udite 'nudite cai7va samayādhyuṣite tathā & sarvathā vartate yajña itī7yaṃ vaidikī śrutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निषेका३दि-श्मशाना१न्तो मन्त्रैर् यस्यो७दितो विधिः & तस्य शास्त्रे ऽधिकारो ऽस्मिञ् ज्ञेयो ना७न्यस्य कस्य चित्
niṣekā3di-śmaśānā1nto mantrair yasyo7dito vidhiḥ & tasya śāstre 'dhikāro 'smiñ jñeyo nā7nyasya kasya cit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सरस्वती-दृशद्वत्योर् देवनद्योर् यद् अन्तरम् & तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्तं प्रचक्षते
sarasvatī-dṛśadvatyor devanadyor yad antaram & taṃ devanirmitaṃ deśaṃ brahmāvartaṃ pracakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् देशे य आचारः पारम्पर्यक्रमागतः & वर्णानां सा१न्तरालानां स सदाचार उच्यते
tasmin deśe ya ācāraḥ pāramparyakramāgataḥ & varṇānāṃ sā1ntarālānāṃ sa sadācāra ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश् च पञ्चालाः शूरसेनकाः & एष ब्रह्मर्षिदेशो वै ब्रह्मावर्ताद् अनन्तरः
kurukṣetraṃ ca matsyāś ca pañcālāḥ śūrasenakāḥ & eṣa brahmarṣideśo vai brahmāvartād anantaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद् देशप्रसूतस्य सकाशाद् अग्रजन्मनः & स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्वमानवाः
etad deśaprasūtasya sakāśād agrajanmanaḥ & svaṃ svaṃ caritraṃ śikṣeran pṛthivyāṃ sarvamānavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिमवद्-विन्ध्ययोर् मध्यं यत् प्राग् विनशनाद् अपि & प्रत्यग् एव प्रयागाच् च मध्यदेशः प्रकीर्तितः
himavad-vindhyayor madhyaṃ yat prāg vinaśanād api & pratyag eva prayāgāc ca madhyadeśaḥ prakīrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आ समुद्रात् तु वै पूर्वाद् आ समुद्राच् च पश्चिमात् & तयोर् एवा७न्तरं गिर्योर् आर्यावर्तं विदुर् बुधाः
ā samudrāt tu vai pūrvād ā samudrāc ca paścimāt & tayor evā7ntaraṃ giryor āryāvartaṃ vidur budhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्णसारस् तु चरति मृगो यत्र स्वभावतः & स ज्ञेयो यज्ञियो देशो म्लेच्छदेशस् त्व् अतः परः
kṛṣṇasāras tu carati mṛgo yatra svabhāvataḥ & sa jñeyo yajñiyo deśo mlecchadeśas tv ataḥ paraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एताण् द्विजातयो देशान् संश्रयेरन् प्रयत्नतः & शूद्रस् तु यस्मिन् कस्मिन् वा निवसेद् वृत्तिकर्शितः [म्: यस्मिंस् तस्मिन् वा]
etāṇ dvijātayo deśān saṃśrayeran prayatnataḥ & śūdras tu yasmin kasmin vā nivased vṛttikarśitaḥ [M: yasmiṃs tasmin vā]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषा धर्मस्य वो योनिः समासेन प्रकीर्तिता & संभवश् चा७स्य सर्वस्य वर्णधर्मान् निबोधत
eṣā dharmasya vo yoniḥ samāsena prakīrtitā & saṃbhavaś cā7sya sarvasya varṇadharmān nibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर् निषेकादिर् द्विजन्मनाम् & कार्यः शरीरसंस्कारः पावनः प्रेत्य चे७ह च
vaidikaiḥ karmabhiḥ puṇyair niṣekādir dvijanmanām & kāryaḥ śarīrasaṃskāraḥ pāvanaḥ pretya ce7ha ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गार्भैर् होमैर् जातकर्म- चौड-मौञ्जी-निबन्धनैः & बैजिकं गार्भिकं चै७नो द्विजानाम् अपमृज्यते
gārbhair homair jātakarma- cauḍa-mauñjī-nibandhanaiḥ & baijikaṃ gārbhikaṃ cai7no dvijānām apamṛjyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वाध्यायेन व्रतैर् होमैस् त्रैविद्येने७ज्यया सुतैः & महायज्ञैश् च यज्ञैश् च ब्राह्मी९यं क्रियते तनुः
svādhyāyena vratair homais traividyene7jyayā sutaiḥ & mahāyajñaiś ca yajñaiś ca brāhmī9yaṃ kriyate tanuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राङ् नाभिवर्धनात् पुंसो जातकर्म विधीयते & मन्त्रवत् प्राशनं चा७स्य हिरण्य-मधु-सर्पिषाम्
prāṅ nābhivardhanāt puṃso jātakarma vidhīyate & mantravat prāśanaṃ cā7sya hiraṇya-madhu-sarpiṣām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नामधेयं दशम्यां तु द्वादश्यां वा९स्य कारयेत् & पुण्ये तिथौ मुहूर्ते वा नक्षत्रे वा गुणान्विते
nāmadheyaṃ daśamyāṃ tu dvādaśyāṃ vā9sya kārayet & puṇye tithau muhūrte vā nakṣatre vā guṇānvite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मङ्गल्यं ब्राह्मणस्य स्यात् क्षत्रियस्य बलान्वितम् & वैश्यस्य धनसंयुक्तं शूद्रस्य तु जुगुप्सितम्
maṅgalyaṃ brāhmaṇasya syāt kṣatriyasya balānvitam & vaiśyasya dhanasaṃyuktaṃ śūdrasya tu jugupsitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शर्मवद् ब्राह्मणस्य स्याद् राज्ञो रक्षासमन्वितम् [म्: राज्ञा ?] & वैश्यस्य पुष्टि-संयुक्तं शूद्रस्य प्रेष्यसंयुतम्
śarmavad brāhmaṇasya syād rājño rakṣāsamanvitam [M: rājñā ?] & vaiśyasya puṣṭi-saṃyuktaṃ śūdrasya preṣyasaṃyutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्रीणां सुखो१द्यम् अक्रूरं विस्पष्टा१र्थं मनोहरम् & मङ्गल्यं दीर्घवर्णा१न्तम् आशीर्वादा१भिधानवत्
strīṇāṃ sukho1dyam akrūraṃ vispaṣṭā1rthaṃ manoharam & maṅgalyaṃ dīrghavarṇā1ntam āśīrvādā1bhidhānavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थे मासि कर्तव्यं शिशोर् निष्क्रमणं गृहात् & षष्ठे ऽन्नप्राशनं मासि यद् वे९ष्टं मङ्गलं कुले
caturthe māsi kartavyaṃ śiśor niṣkramaṇaṃ gṛhāt & ṣaṣṭhe 'nnaprāśanaṃ māsi yad ve9ṣṭaṃ maṅgalaṃ kule
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चूडाकर्म द्विजातीनां सर्वेषाम् एव धर्मतः & प्रथमे ऽब्दे तृतीये वा कर्तव्यं श्रुतिचोदनात् [म्: श्रुतिनोदनात्]
cūḍākarma dvijātīnāṃ sarveṣām eva dharmataḥ & prathame 'bde tṛtīye vā kartavyaṃ śruticodanāt [M: śrutinodanāt]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गर्भाष्टमे ऽब्दे कुर्वीत ब्राह्मणस्यो७पनायनम् & गर्भाद् एकादशे राज्ञो गर्भात् तु द्वादशे विशः
garbhāṣṭame 'bde kurvīta brāhmaṇasyo7panāyanam & garbhād ekādaśe rājño garbhāt tu dvādaśe viśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मवर्चस-कामस्य कार्यो विप्रस्य पञ्चमे & राज्ञो बला१र्थिनः षष्ठे वैश्यस्ये७हा७र्थिनो ऽष्टमे
brahmavarcasa-kāmasya kāryo viprasya pañcame & rājño balā1rthinaḥ ṣaṣṭhe vaiśyasye7hā7rthino 'ṣṭame
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आ षोदशाद् ब्राह्मणस्य सावित्री ना७तिवर्तते & आ द्वाविंशात् क्षत्रबन्धोर् आ चतुर्विंशतेर् विशः
ā ṣodaśād brāhmaṇasya sāvitrī nā7tivartate & ā dvāviṃśāt kṣatrabandhor ā caturviṃśater viśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत ऊर्ध्वं त्रयो ऽप्य् एते यथाकालम् असंस्कृताः & सावित्रीपतिता व्रात्या भवन्त्य् आर्यविगर्हिताः
ata ūrdhvaṃ trayo 'py ete yathākālam asaṃskṛtāḥ & sāvitrīpatitā vrātyā bhavanty āryavigarhitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नै७तैर् अपूतैर् विधिवद् आपद्य् अपि हि कर्हि चित् & ब्राह्मान् यौनांश् च संबन्धान् ना८चरेद् ब्राह्मणः सह [म्: ब्राह्मणैः सह]
nai7tair apūtair vidhivad āpady api hi karhi cit & brāhmān yaunāṃś ca saṃbandhān nā8cared brāhmaṇaḥ saha [M: brāhmaṇaiḥ saha]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्ष्ण-रौरव-बास्तानि चर्माणि ब्रह्मचारिणः & वसीरन्न् आनुपूर्व्येण शाण-क्षौमा३विकानि च
kārṣṇa-raurava-bāstāni carmāṇi brahmacāriṇaḥ & vasīrann ānupūrvyeṇa śāṇa-kṣaumā3vikāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मौञ्जी त्रिवृत् समा श्लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला & क्षत्रियस्य तु मौर्वी ज्या वैश्यस्य शणतान्तवी
mauñjī trivṛt samā ślakṣṇā kāryā viprasya mekhalā & kṣatriyasya tu maurvī jyā vaiśyasya śaṇatāntavī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुञ्जालाभे तु कर्तव्याः कुशा१श्मन्तक-बल्वजैः & त्रिवृता ग्रन्थिनै९केन त्रिभिः पञ्चभिर् एव वा
muñjālābhe tu kartavyāḥ kuśā1śmantaka-balvajaiḥ & trivṛtā granthinai9kena tribhiḥ pañcabhir eva vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्पासम् उपवीतं स्याद् विप्रस्यो८र्ध्ववृतं त्रिवृत् & शण-सूत्रमयं राज्ञो वैश्यस्या८विकसौत्रिकम्
kārpāsam upavītaṃ syād viprasyo8rdhvavṛtaṃ trivṛt & śaṇa-sūtramayaṃ rājño vaiśyasyā8vikasautrikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मणो बैल्व-पालाशौ क्षत्रियो वाट-खादिरौ & पैलवा१उदुम्बरौ वैश्यो दण्डान् अर्हन्ति धर्मतः
brāhmaṇo bailva-pālāśau kṣatriyo vāṭa-khādirau & pailavā1udumbarau vaiśyo daṇḍān arhanti dharmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केशान्तिको ब्राह्मणस्य दण्डः कार्यः प्रमाणतः & ललाटसम्मितो राज्ञः स्यात् तु नासान्तिको विशः
keśāntiko brāhmaṇasya daṇḍaḥ kāryaḥ pramāṇataḥ & lalāṭasammito rājñaḥ syāt tu nāsāntiko viśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋजवस् ते तु सर्वे स्युर् अव्रणाः सौम्य-दर्शनाः & अनुद्वेगकरा नॄणां स-त्वचो ऽनग्निदूषिताः
ṛjavas te tu sarve syur avraṇāḥ saumya-darśanāḥ & anudvegakarā nṝṇāṃ sa-tvaco 'nagnidūṣitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिगृह्ये८प्सितं दण्डम् उपस्थाय च भास्करम् & प्रदक्षिणं परीत्या७ग्निं चरेद् भैक्षं यथाविधि
pratigṛhye8psitaṃ daṇḍam upasthāya ca bhāskaram & pradakṣiṇaṃ parītyā7gniṃ cared bhaikṣaṃ yathāvidhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवत्-पूर्वं चरेद् भैक्षम् उपनीतो द्विजोत्तमः & भवन्-मध्यं तु राजन्यो वैश्यस् तु भवद्-उत्तरम्
bhavat-pūrvaṃ cared bhaikṣam upanīto dvijottamaḥ & bhavan-madhyaṃ tu rājanyo vaiśyas tu bhavad-uttaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मातरं वा स्वसारं वा मातुर् वा भगिनीं निजाम् & भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या चै७नं ना७वमानयेत्
mātaraṃ vā svasāraṃ vā mātur vā bhaginīṃ nijām & bhikṣeta bhikṣāṃ prathamaṃ yā cai7naṃ nā7vamānayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समाहृत्य तु तद् भैक्षं यावदन्नम् अमायया [म्: यावदर्थम्] & निवेद्य गुरवे ऽश्नीयाद् आचम्य प्राङ्मुखः शुचिः
samāhṛtya tu tad bhaikṣaṃ yāvadannam amāyayā [M: yāvadartham] & nivedya gurave 'śnīyād ācamya prāṅmukhaḥ śuciḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आयुष्यं प्राङ्-मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणा-मुखः & श्रियं प्रत्यङ्-मुखो भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते ह्य् उदङ्-मुखः
āyuṣyaṃ prāṅ-mukho bhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇā-mukhaḥ & śriyaṃ pratyaṅ-mukho bhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte hy udaṅ-mukhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपस्पृश्य द्विजो नित्यम् अन्नम् अद्यात् समाहितः & भुक्त्वा चो७पस्पृशेत् सम्यग् अद्भिः खानि च संस्पृशेत्
upaspṛśya dvijo nityam annam adyāt samāhitaḥ & bhuktvā co7paspṛśet samyag adbhiḥ khāni ca saṃspṛśet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूजयेद् अशनं नित्यम् अद्याच् चै७तद् अकुत्सयन् & दृष्ट्वा हृष्येत् प्रसीदेच् च प्रतिनन्देच् च सर्वशः
pūjayed aśanaṃ nityam adyāc cai7tad akutsayan & dṛṣṭvā hṛṣyet prasīdec ca pratinandec ca sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूजितं ह्य् अशनं नित्यं बलम् ऊर्जं च यच्छति & अपूजितं तु तद् भुक्तम् उभयं नाशयेद् इदम्
pūjitaṃ hy aśanaṃ nityaṃ balam ūrjaṃ ca yacchati & apūjitaṃ tu tad bhuktam ubhayaṃ nāśayed idam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नो७च्छिष्टं कस्य चिद् दद्यान् ना७द्याद् एतत् तथा९न्तरा & न चै७वा७त्यशनं कुर्यान् न चो७च्छिष्टः क्व चिद् व्रजेत्
no7cchiṣṭaṃ kasya cid dadyān nā7dyād etat tathā9ntarā & na cai7vā7tyaśanaṃ kuryān na co7cchiṣṭaḥ kva cid vrajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनारोग्यम् अनायुष्यम् अस्वर्ग्यं चा७तिभोजनम् & अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात् तत् परिवर्जयेत्
anārogyam anāyuṣyam asvargyaṃ cā7tibhojanam & apuṇyaṃ lokavidviṣṭaṃ tasmāt tat parivarjayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मेण विप्रस् तीर्थेन नित्यकालम् उपस्पृशेत् & काय-त्रैदशिकाभ्यां वा न पित्र्येण कदा चन
brāhmeṇa vipras tīrthena nityakālam upaspṛśet & kāya-traidaśikābhyāṃ vā na pitryeṇa kadā cana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गुष्ठमूलस्य तले ब्राह्मं तीर्थं प्रचक्षते & कायम् अङ्गुलिमूले ऽग्रे देवं पित्र्यं तयोर् अधः
aṅguṣṭhamūlasya tale brāhmaṃ tīrthaṃ pracakṣate & kāyam aṅgulimūle 'gre devaṃ pitryaṃ tayor adhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिर् आचामेद् अपः पूर्वं द्विः प्रमृज्यात् ततो मुखम् & खानि चै७व स्पृशेद् अद्भिर् आत्मानं शिर एव च
trir ācāmed apaḥ pūrvaṃ dviḥ pramṛjyāt tato mukham & khāni cai7va spṛśed adbhir ātmānaṃ śira eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुष्णाभिर् अफेनाभिर् अद्भिस् तीर्थेन धर्मवित् & शौचे३प्सुः सर्वदा०चामेद् एकान्ते प्राग्-उदङ्-मुखः
anuṣṇābhir aphenābhir adbhis tīrthena dharmavit & śauce3psuḥ sarvadā0cāmed ekānte prāg-udaṅ-mukhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठगाभिस् तु भूमिपः & वैश्यो ऽद्भिः प्राशिताभिस् तु शूद्रः स्पृष्टाभिर् अन्ततः
hṛdgābhiḥ pūyate vipraḥ kaṇṭhagābhis tu bhūmipaḥ & vaiśyo 'dbhiḥ prāśitābhis tu śūdraḥ spṛṣṭābhir antataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्धृते दक्षिने पाणाव् उपवीत्य् उच्यते द्विजः & सव्ये प्राचीनावीती निवीती कण्ठसज्जने
uddhṛte dakṣine pāṇāv upavīty ucyate dvijaḥ & savye prācīnāvītī nivītī kaṇṭhasajjane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेखलाम् अजिनं दण्डम् उपवीतं कमण्डलुम् & अप्सु प्रास्य विनष्टानि गृह्णीता७न्यानि मन्त्रवत्
mekhalām ajinaṃ daṇḍam upavītaṃ kamaṇḍalum & apsu prāsya vinaṣṭāni gṛhṇītā7nyāni mantravat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केशान्तः षोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते & राजन्यबन्धोर् द्वाविंशे वैश्यस्य द्व्यधिके मतः
keśāntaḥ ṣoḍaśe varṣe brāhmaṇasya vidhīyate & rājanyabandhor dvāviṃśe vaiśyasya dvyadhike mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमन्त्रिका तु कार्ये९यं स्त्रीणाम् आवृद् अशेषतः & संस्कारार्थं शरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम्
amantrikā tu kārye9yaṃ strīṇām āvṛd aśeṣataḥ & saṃskārārthaṃ śarīrasya yathākālaṃ yathākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैवाहिको विधिः स्त्रीणां संस्कारो वैदिकः स्मृतः & पतिसेवा गुरौ वासो गृहार्थो ऽग्नि-परिक्रिया
vaivāhiko vidhiḥ strīṇāṃ saṃskāro vaidikaḥ smṛtaḥ & patisevā gurau vāso gṛhārtho 'gni-parikriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष प्रोक्तो द्विजातीनाम् औपनायनिको विधिः & उत्पत्ति-व्यञ्जकः पुण्यः कर्मयोगं निबोधत
eṣa prokto dvijātīnām aupanāyaniko vidhiḥ & utpatti-vyañjakaḥ puṇyaḥ karmayogaṃ nibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपनीय गुरुः शिष्यं शिक्षयेच् छौचम् आदितः & आचारम् अग्निकार्यं च संध्यो२पासनम् एव च
upanīya guruḥ śiṣyaṃ śikṣayec chaucam āditaḥ & ācāram agnikāryaṃ ca saṃdhyo2pāsanam eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अध्येष्यमाणस् त्व् आचान्तो यथाशास्त्रम् उदङ्-मुखः & ब्रह्माञ्जलि-कृतो ऽध्याप्यो लघु-वासा जिते१न्द्रियः
adhyeṣyamāṇas tv ācānto yathāśāstram udaṅ-mukhaḥ & brahmāñjali-kṛto 'dhyāpyo laghu-vāsā jite1ndriyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मारम्भे ऽवसाने च पादौ ग्राह्यौ गुरोः सदा & संहत्य हस्ताव् अध्येयं स हि ब्रह्माञ्जलिः स्मृतः
brahmārambhe 'vasāne ca pādau grāhyau guroḥ sadā & saṃhatya hastāv adhyeyaṃ sa hi brahmāñjaliḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यत्यस्त-पाणिना कार्यम् उपसंग्रहणं गुरोः & सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन च दक्षिणः
vyatyasta-pāṇinā kāryam upasaṃgrahaṇaṃ guroḥ & savyena savyaḥ spraṣṭavyo dakṣiṇena ca dakṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अध्येष्यमाणं तु गुरुर् नित्यकालम् अतन्द्रितः & अधीष्व भो इति ब्रूयाद् विरामो ऽस्त्व् इति चा८रमेत्
adhyeṣyamāṇaṃ tu gurur nityakālam atandritaḥ & adhīṣva bho iti brūyād virāmo 'stv iti cā8ramet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मनः प्रणवं कुर्याद् आदाव् अन्ते च सर्वदा & स्रवत्य् अन्ॐकृतं पूर्वं परस्ताच् च विशीर्यति
brahmanaḥ praṇavaṃ kuryād ādāv ante ca sarvadā & sravaty anoṃkṛtaṃ pūrvaṃ parastāc ca viśīryati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राक्-कूलान् पर्युपासीनः पवित्रैश् चै७व पावितः & प्राणायामैस् त्रिभिः पूतस् तत ॐ-कारम् अर्हति
prāk-kūlān paryupāsīnaḥ pavitraiś cai7va pāvitaḥ & prāṇāyāmais tribhiḥ pūtas tata oṃ-kāram arhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकारं चा७प्य् उ-कारं च म-कारं च प्रजापतिः & वेदत्रयान् निरदुहद् भूर् भुवः स्वर् इती७ति च
akāraṃ cā7py u-kāraṃ ca ma-kāraṃ ca prajāpatiḥ & vedatrayān niraduhad bhūr bhuvaḥ svar itī7ti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिभ्य एव तु वेदेभ्यः पादं पादम् अदूदुहत् & तद् इत्य् ऋचो ऽस्याः सावित्र्याः परमेष्ठी प्रजापतिः
tribhya eva tu vedebhyaḥ pādaṃ pādam adūduhat & tad ity ṛco 'syāḥ sāvitryāḥ parameṣṭhī prajāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद् अक्षरम् एतां च जपन् व्याहृति-पूर्विकाम् & संध्ययोर् वेदविद् विप्रो वेदपुण्येन युज्यते
etad akṣaram etāṃ ca japan vyāhṛti-pūrvikām & saṃdhyayor vedavid vipro vedapuṇyena yujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहस्रकृत्वस् त्व् अभ्यस्य बहिर् एतत् त्रिकं द्विजः & महतो ऽप्य् एनसो मासात् त्वचे९वा७हिर् विमुच्यते
sahasrakṛtvas tv abhyasya bahir etat trikaṃ dvijaḥ & mahato 'py enaso māsāt tvace9vā7hir vimucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतया र्चा विसंयुक्तः काले च क्रियया स्वया & ब्रह्म-क्षत्रिय-विश्-योनिर् गर्हणां याति साधुषु
etayā rcā visaṃyuktaḥ kāle ca kriyayā svayā & brahma-kṣatriya-viś-yonir garhaṇāṃ yāti sādhuṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ॐ-कार-पूर्विकास् तिस्रो महाव्याहृतयो ऽव्ययाः [म्: ओङ्कार-] & त्रि-पदा चै७व सावित्री विज्ञेयं ब्रह्मणो मुखम्
oṃ-kāra-pūrvikās tisro mahāvyāhṛtayo 'vyayāḥ [M: oṅkāra-] & tri-padā cai7va sāvitrī vijñeyaṃ brahmaṇo mukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽधीते ऽहन्य् अहन्य् एतां त्रीणि वर्षाण्य् अतन्द्रितः & स ब्रह्म परम् अभ्येति वायुभूतः ख-मूर्तिमान्
yo 'dhīte 'hany ahany etāṃ trīṇi varṣāṇy atandritaḥ & sa brahma param abhyeti vāyubhūtaḥ kha-mūrtimān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परं तपः & सावित्र्यास् तु परं ना७स्ति मौनात् सत्यं विशिष्यते
ekākṣaraṃ paraṃ brahma prāṇāyāmaḥ paraṃ tapaḥ & sāvitryās tu paraṃ nā7sti maunāt satyaṃ viśiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षरन्ति सर्वा वैदिक्यो जुहोति-यजति-क्रियाः & अक्षरं दुष्करं ज्ञेयं ब्रह्म चै७व प्रजापतिः [म्: अक्षरं त्व् अक्षरं ज्ञेयं]
kṣaranti sarvā vaidikyo juhoti-yajati-kriyāḥ & akṣaraṃ duṣkaraṃ jñeyaṃ brahma cai7va prajāpatiḥ [M: akṣaraṃ tv akṣaraṃ jñeyaṃ]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विधियज्ञाज् जपयज्ञो विशिष्टो दशभिर् गुणैः & उपांशुः स्याच् छतगुणः साहस्रो मानसः स्मृतः
vidhiyajñāj japayajño viśiṣṭo daśabhir guṇaiḥ & upāṃśuḥ syāc chataguṇaḥ sāhasro mānasaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये पाकयज्ञास् चत्वारो विधियज्ञसमन्विताः & सर्वे ते जपयज्ञस्य कलां ना७र्हन्ति षोडशीम्
ye pākayajñās catvāro vidhiyajñasamanvitāḥ & sarve te japayajñasya kalāṃ nā7rhanti ṣoḍaśīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जप्येनै७व तु संसिध्येद् ब्राह्मणो ना७त्र संशयः & कुर्याद् अन्यन् न वा कुर्यान् मैत्रो ब्राह्मण उच्यते
japyenai7va tu saṃsidhyed brāhmaṇo nā7tra saṃśayaḥ & kuryād anyan na vā kuryān maitro brāhmaṇa ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रियाणां विचरतां विषयेष्व् अपहारिषु & संयमे यत्नम् आतिष्ठेद् विद्वान् यन्ते९व वाजिनाम्
indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣayeṣv apahāriṣu & saṃyame yatnam ātiṣṭhed vidvān yante9va vājinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकादशे७न्द्रियाण्य् आहुर् यानि पूर्वे मनीषिणः & तानि सम्यक् प्रवक्ष्यामि यथावद् अनुपूर्वशः
ekādaśe7ndriyāṇy āhur yāni pūrve manīṣiṇaḥ & tāni samyak pravakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चै७व पञ्चमी & पायू१पस्थं हस्त-पादं वाक् चै७व दशमी स्मृता
śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā cai7va pañcamī & pāyū1pasthaṃ hasta-pādaṃ vāk cai7va daśamī smṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चै७षां श्रोत्रादीन्य् अनुपूर्वशः & कर्मे१न्द्रियाणि पञ्चै७षां पाय्व्-आदीनि प्रचक्षते
buddhīndriyāṇi pañcai7ṣāṃ śrotrādīny anupūrvaśaḥ & karme1ndriyāṇi pañcai7ṣāṃ pāyv-ādīni pracakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकादशं मनो ज्ञेयं स्वगुणेनो७भया३त्मकम् & यस्मिन् जिते जिताव् एतौ भवतः पञ्चकौ गणौ
ekādaśaṃ mano jñeyaṃ svaguṇeno7bhayā3tmakam & yasmin jite jitāv etau bhavataḥ pañcakau gaṇau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषम् ऋच्छत्य् असंशयम् & संनियम्य तु तान्य् एव ततः सिद्धिं निगच्छति
indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣam ṛcchaty asaṃśayam & saṃniyamya tu tāny eva tataḥ siddhiṃ nigacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति & हविषा कृष्णवर्त्मे९व भूय एवा७भिवर्धते
na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati & haviṣā kṛṣṇavartme9va bhūya evā7bhivardhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यश् चै७तान् प्राप्नुयात् सर्वान् यश् चै७तान् केवलांस् त्यजेत् & प्रापणात् सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते
yaś cai7tān prāpnuyāt sarvān yaś cai7tān kevalāṃs tyajet & prāpaṇāt sarvakāmānāṃ parityāgo viśiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तथै९तानि शक्यन्ते संनियन्तुम् असेवया & विषयेषु प्रजुष्टानि यथा ज्ञानेन नित्यशः
na tathai9tāni śakyante saṃniyantum asevayā & viṣayeṣu prajuṣṭāni yathā jñānena nityaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदास् त्यागश् च यज्ञाश् च नियमाश् च तपांसि च & न विप्रदुष्ट-भावस्य सिद्धिं गच्छति कर्हि चित्
vedās tyāgaś ca yajñāś ca niyamāś ca tapāṃsi ca & na vipraduṣṭa-bhāvasya siddhiṃ gacchati karhi cit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च भुक्त्वा घ्रात्वा च यो नरः & न हृष्यति ग्लायति वा स विज्ञेयो जिते१न्द्रियः
śrutvā spṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca bhuktvā ghrātvā ca yo naraḥ & na hṛṣyati glāyati vā sa vijñeyo jite1ndriyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां यद्य् एकं क्षरती७न्द्रियम् & तेना७स्य क्षरति प्रज्ञा दृतेः पादाद् इवो७दकम्
indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ yady ekaṃ kṣaratī7ndriyam & tenā7sya kṣarati prajñā dṛteḥ pādād ivo7dakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वशे कृत्वे९न्द्रियग्रामं संयम्य च मनस् तथा & सर्वान् संसाधयेद् अर्थान् अक्षिण्वन् योगतस् तनुम्
vaśe kṛtve9ndriyagrāmaṃ saṃyamya ca manas tathā & sarvān saṃsādhayed arthān akṣiṇvan yogatas tanum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वां संध्यां जपांस् तिष्ठेत् सावित्रीम् आ२र्कदर्शनात् & पश्चिमां तु समासीनः सम्यग् ऋक्षविभावनात् [म्: पश्चिमां तु सदासीत]
pūrvāṃ saṃdhyāṃ japāṃs tiṣṭhet sāvitrīm ā2rkadarśanāt & paścimāṃ tu samāsīnaḥ samyag ṛkṣavibhāvanāt [M: paścimāṃ tu sadāsīta]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वां संध्यां जपंस् तिष्ठन् नैशम् एनो व्यपोहति & पश्चिमां तु समासीनो मलं हन्ति दिवाकृतम्
pūrvāṃ saṃdhyāṃ japaṃs tiṣṭhan naiśam eno vyapohati & paścimāṃ tu samāsīno malaṃ hanti divākṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तिष्ठति तु यः पूर्वां नो७पास्ते यश् च पश्चिमाम् & स शूद्रवद् बहिष्कार्यः सर्वस्माद् द्विजकर्मणः
na tiṣṭhati tu yaḥ pūrvāṃ no7pāste yaś ca paścimām & sa śūdravad bahiṣkāryaḥ sarvasmād dvijakarmaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपां समीपे नियतो नैत्यकं विधिम् आस्थितः & सावित्रीम् अप्य् अधीयीत गत्वा९रण्यं समाहितः
apāṃ samīpe niyato naityakaṃ vidhim āsthitaḥ & sāvitrīm apy adhīyīta gatvā9raṇyaṃ samāhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदो१पकरणे चै७व स्वाध्याये चै७व नैत्यके & ना७नुरोधो ऽस्त्य् अनध्याये होममन्त्रेषु चै७व हि
vedo1pakaraṇe cai7va svādhyāye cai7va naityake & nā7nurodho 'sty anadhyāye homamantreṣu cai7va hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैत्यके ना७स्त्य् अनध्यायो ब्रह्मसत्त्रं हि तत् स्मृतम् & ब्रह्माहुति-हुतं पुण्यम् अनध्याय-वषट्कृतम्
naityake nā7sty anadhyāyo brahmasattraṃ hi tat smṛtam & brahmāhuti-hutaṃ puṇyam anadhyāya-vaṣaṭkṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः स्वाध्यायम् अधीते ऽब्दं विधिना नियतः शुचिः & तस्य नित्यं क्षरत्य् एष पयो दधि घृतं मधु
yaḥ svādhyāyam adhīte 'bdaṃ vidhinā niyataḥ śuciḥ & tasya nityaṃ kṣaraty eṣa payo dadhi ghṛtaṃ madhu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्नीन्धनं भैक्षचर्याम् अधःशय्यां गुरोर् हितम् & आ समावर्तनात् कुर्यात् कृतो१पनयनो द्विजः
agnīndhanaṃ bhaikṣacaryām adhaḥśayyāṃ guror hitam & ā samāvartanāt kuryāt kṛto1panayano dvijaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचार्यपुत्रः शुश्रूषुर् ज्ञानदो धार्मिकः शुचिः & आप्तः शक्तो ऽर्थदः साधुः स्वो ऽध्याप्या दश धर्मतः
ācāryaputraḥ śuśrūṣur jñānado dhārmikaḥ śuciḥ & āptaḥ śakto 'rthadaḥ sādhuḥ svo 'dhyāpyā daśa dharmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ना७पृष्टः कस्य चिद् ब्रूयान् न चा७न्यायेन पृच्छतः & जानन्न् अपि हि मेधावी जडवल् लोक आचरेत्
nā7pṛṣṭaḥ kasya cid brūyān na cā7nyāyena pṛcchataḥ & jānann api hi medhāvī jaḍaval loka ācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधर्मेण च यः प्राह यश् चा७धर्मेण पृच्छति & तयोर् अन्यतरः प्रैति विद्वेषं वा९धिगच्छति
adharmeṇa ca yaḥ prāha yaś cā7dharmeṇa pṛcchati & tayor anyataraḥ praiti vidveṣaṃ vā9dhigacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मा१र्थौ यत्र न स्यातां शुश्रूषा वा९पि तद्विधा & तत्र विद्या न वप्तव्या शुभं बीजम् इवो८षरे
dharmā1rthau yatra na syātāṃ śuśrūṣā vā9pi tadvidhā & tatra vidyā na vaptavyā śubhaṃ bījam ivo8ṣare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्ययै९व समं कामं मर्तव्यं ब्रह्मवादिना & आपद्य् अपि हि घोरायां न त्व् एनाम् इरिणे वपेत्
vidyayai9va samaṃ kāmaṃ martavyaṃ brahmavādinā & āpady api hi ghorāyāṃ na tv enām iriṇe vapet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्या ब्राह्मणम् एत्या८ह शेवधिस् ते ऽस्मि रक्ष माम् [म्: शेवधिष् टे] & असूयकाय मां मादास् तथा स्यां वीर्यवत्तमा
vidyā brāhmaṇam etyā8ha śevadhis te 'smi rakṣa mām [M: śevadhiṣ ṭe] & asūyakāya māṃ mādās tathā syāṃ vīryavattamā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यम् एव तु शुचिं विद्यान् नियत-ब्रह्मचारिणम् [म्: विद्या नियतं ब्रह्मचारिणम्] & तस्मै मां ब्रूहि विप्राय निधिपाया७प्रमादिने
yam eva tu śuciṃ vidyān niyata-brahmacāriṇam [M: vidyā niyataṃ brahmacāriṇam] & tasmai māṃ brūhi viprāya nidhipāyā7pramādine
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्म यस् त्व् अननुज्ञातम् अधीयानाद् अवाप्नुयात् & स ब्रह्मस्तेयसंयुक्तो नरकं प्रतिपद्यते
brahma yas tv ananujñātam adhīyānād avāpnuyāt & sa brahmasteyasaṃyukto narakaṃ pratipadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लौकिकं वैदिकं वा९पि तथा९ध्यात्मिकम् एव वा & आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वम् अभिवादयेत्
laukikaṃ vaidikaṃ vā9pi tathā9dhyātmikam eva vā & ādadīta yato jñānaṃ taṃ pūrvam abhivādayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सावित्रीमात्र-सारो ऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः & ना७यन्त्रितस् त्रिवेदो ऽपि सर्वाशी सर्वविक्रयी
sāvitrīmātra-sāro 'pi varaṃ vipraḥ suyantritaḥ & nā7yantritas trivedo 'pi sarvāśī sarvavikrayī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शय्या४सने ऽध्याचरिते श्रेयसा न समाविशेत् & शय्या४सनस्थश् चै७वै७नं प्रत्युत्थाया७भिवादयेत्
śayyā4sane 'dhyācarite śreyasā na samāviśet & śayyā4sanasthaś cai7vai7naṃ pratyutthāyā7bhivādayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊर्ध्वं प्राणा ह्य् उत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति & प्रत्युत्थाना१भिवादाभ्यां पुनस् तान् प्रतिपद्यते
ūrdhvaṃ prāṇā hy utkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati & pratyutthānā1bhivādābhyāṃ punas tān pratipadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.