Mrgendratantra, Vidyapada 1 - 7.23 1.1

* किंच

* kiṃca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* इत्य् अनेनोक्तेन क्रमेण ईश्वरनिराकरणवचनान्य् एव निम्नमार्गानुसरणाद् वारीणि तेषां वेला समुल्लासो जलवृद्धिर् इति यावत् तया नुन्नः प्रेरितो ऽप्य् एषां भरद्वाजादीनां सम्बन्धी मतिपर्वतः सारवत्त्वात् गुरुत्वाच् च हेतोः न चचाल न चकम्पे । * केन नुन्न इत्य् आह अब्धिनेव शक्रेण । * यथा किल वेलाचलः समुद्रजलतरंगदृढाहतः स्वावष्टम्भान् न चलति एवं मुनिमतिस् तीक्ष्णाग्रत्वादिसाधर्म्यात् पर्वतेन रूपकीकृता च स्वस्थैर्यान् न व्यचलत्

* ity anenoktena krameṇa īśvaranirākaraṇavacanāny eva nimnamārgānusaraṇād vārīṇi teṣāṃ velā samullāso jalavṛddhir iti yāvat tayā nunnaḥ prerito 'py eṣāṃ bharadvājādīnāṃ sambandhī matiparvataḥ sāravattvāt gurutvāc ca hetoḥ na cacāla na cakampe / * kena nunna ity āha abdhineva śakreṇa / * yathā kila velācalaḥ samudrajalataraṃgadṛḍhāhataḥ svāvaṣṭambhān na calati evaṃ munimatis tīkṣṇāgratvādisādharmyāt parvatena rūpakīkṛtā ca svasthairyān na vyacalat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ततश् चेन्द्रं प्रति ते पुनर् इदम् अभ्यदधुः

* tataś cendraṃ prati te punar idam abhyadadhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* विभूतियोगतारतम्यम् अस्मदादिलोचनगोचरचारि सामान्यपुरुषमात्राश्रयं दृष्टम् अदृष्टविग्रहस्य देवताविशेषस्य अणिमाद्यैश्वर्यसम्पत्तिम् अनुमापयति तत् कथं प्राकाम्यशक्तिजनितं युगपद् अनेकदेशमात्रसंनिधिमात्रम् असंभाव्यं मन्यसे

* vibhūtiyogatāratamyam asmadādilocanagocaracāri sāmānyapuruṣamātrāśrayaṃ dṛṣṭam adṛṣṭavigrahasya devatāviśeṣasya aṇimādyaiśvaryasampattim anumāpayati tat kathaṃ prākāmyaśaktijanitaṃ yugapad anekadeśamātrasaṃnidhimātram asaṃbhāvyaṃ manyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* न हि कदाचिद् अस्मदादिशरीरवत् देवतामूर्तिः क्लेशकर्मविपाकाशययोगिन्य् अव्यापिका वा इच्छामात्रेणास्मदादिसृष्टिस्थितिध्वंसकरणक्षमविशिष्टैश्वर्यसम्पन्नत्वात्

* na hi kadācid asmadādiśarīravat devatāmūrtiḥ kleśakarmavipākāśayayoginy avyāpikā vā icchāmātreṇāsmadādisṛṣṭisthitidhvaṃsakaraṇakṣamaviśiṣṭaiśvaryasampannatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* मूर्छिताणुत्राणाद्धि मूर्तित्वम् अस्मदादिमूर्तित्वविलक्षणं चास्याः

* mūrchitāṇutrāṇāddhi mūrtitvam asmadādimūrtitvavilakṣaṇaṃ cāsyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ततश् च युगपद् अनेकदेशसंनिधिनिराकरणायोपात्तस्य मूर्तित्वाख्यस्य हेतोर् अप्रयोजकत्वम्

* tataś ca yugapad anekadeśasaṃnidhinirākaraṇāyopāttasya mūrtitvākhyasya hetor aprayojakatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* दृष्टान्तश् चानुपपन्नः साध्यधर्मासिद्धत्वात्

* dṛṣṭāntaś cānupapannaḥ sādhyadharmāsiddhatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* साध्यो हि धर्मस् तुल्यकालम् अनेकदेशासंनिधिलक्षणो ऽत्र सर्वात्मना नास्ति यस्माद् अस्मदादिमध्यवर्तिनां मूर्तिमतां सताम् अप्य् अणिमादिसिद्धिप्रकर्षयोगिनां योगिनां युगपद् अनेकदेशसंनिधिर् अद्यत्वे ऽपि नासंभाव्यः

* sādhyo hi dharmas tulyakālam anekadeśāsaṃnidhilakṣaṇo 'tra sarvātmanā nāsti yasmād asmadādimadhyavartināṃ mūrtimatāṃ satām apy aṇimādisiddhiprakarṣayogināṃ yogināṃ yugapad anekadeśasaṃnidhir adyatve 'pi nāsaṃbhāvyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* न च निरतिशयसकलोत्कर्षयोगिनः परमेश्वरस्य स्वदर्शनाभिनिवेशिभिः कुम्भकारादिनिदर्शनकलुषीक्रियमाणजगन्निर्माणस्य किंकायः किमाश्रयः किमुपकरण इत्य् आद्यसद्विकल्पविप्लवो ऽनुप्रविशति

* na ca niratiśayasakalotkarṣayoginaḥ parameśvarasya svadarśanābhiniveśibhiḥ kumbhakārādinidarśanakaluṣīkriyamāṇajagannirmāṇasya kiṃkāyaḥ kimāśrayaḥ kimupakaraṇa ity ādyasadvikalpaviplavo 'nupraviśati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तथा चोक्तं सिद्धचूडामणिना । * किम् ईहः किंकायः स खलु किम् उपायस् त्रिभुवनं किम् आधारो धाता सृजति किमुपादान इति च । * अतर्क्यैश्वर्ये त्वय्य् अनवसरदुःस्थो हतधियः कुतर्को ऽयं कांश्चिन् मुखरयति मोहाय जगताम्

* tathā coktaṃ siddhacūḍāmaṇinā / * kim īhaḥ kiṃkāyaḥ sa khalu kim upāyas tribhuvanaṃ kim ādhāro dhātā sṛjati kimupādāna iti ca / * atarkyaiśvarye tvayy anavasaraduḥstho hatadhiyaḥ kutarko 'yaṃ kāṃścin mukharayati mohāya jagatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* इति

* iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यथा चाशरीरदेवताविशेषसम्भवो ऽसंभवद्बाधस् तथेश्वरसिद्धिप्रकरणे वक्ष्यामः

* yathā cāśarīradevatāviśeṣasambhavo 'saṃbhavadbādhas tatheśvarasiddhiprakaraṇe vakṣyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* स तु तथा तथा प्रतिपाद्यमानो ऽपि न तन्निराकरणप्रवणानां प्रयोजनहेतुर् भविष्यतीति

* sa tu tathā tathā pratipādyamāno 'pi na tannirākaraṇapravaṇānāṃ prayojanahetur bhaviṣyatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अत्र दैवोपहतत्वम् एवापराध्यति

* atra daivopahatatvam evāparādhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यथाह राजानक उत्पलदेवः । * समुज्ज्वलन्न्यायसहस्रसाधितो ऽप्य् उपैति सिद्धिं न विमूढचेतसाम्

* yathāha rājānaka utpaladevaḥ / * samujjvalannyāyasahasrasādhito 'py upaiti siddhiṃ na vimūḍhacetasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* महेश्वरः पाणितले स्थितो ऽपि सन् पलायते दैवहतस्य सन्मणिः

* maheśvaraḥ pāṇitale sthito 'pi san palāyate daivahatasya sanmaṇiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* इति

* iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ईदृशाभ्यां च हेतुदृष्टान्ताभ्यां साध्यसिद्ध्युपगमे ऽन्यत्राप्य् अयम् एव न्यायः प्रसज्यत इत्य् आह

* īdṛśābhyāṃ ca hetudṛṣṭāntābhyāṃ sādhyasiddhyupagame 'nyatrāpy ayam eva nyāyaḥ prasajyata ity āha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* इन्द्रो वज्री हिरण्मयः इत्यादीनि वाक्यानि शक्रादिदेवतालिङ्गानि मन्त्रार्थवादपराणि त्व् एषां स्वरूपयाथार्थ्यम् इति यद् भवद्भिर् अभिहितं तत् तथास्तु स्वार्थप्रतिपादनपराणां तु श्रूयमाणानां कर्मरूपादिशब्दानां कथम् अर्थवत्त्वं स्यात्

* indro vajrī hiraṇmayaḥ ityādīni vākyāni śakrādidevatāliṅgāni mantrārthavādaparāṇi tv eṣāṃ svarūpayāthārthyam iti yad bhavadbhir abhihitaṃ tat tathāstu svārthapratipādanaparāṇāṃ tu śrūyamāṇānāṃ karmarūpādiśabdānāṃ katham arthavattvaṃ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तत्र कर्मशब्दाः क्रियाभिधायिनः व्रीहीन् अवहन्ति इत्यादयः

* tatra karmaśabdāḥ kriyābhidhāyinaḥ vrīhīn avahanti ityādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* एवं रूपशब्दाः जात्यादिशब्दाश् च

* evaṃ rūpaśabdāḥ jātyādiśabdāś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यथा श्वेतं छागम् आलभेत इत्य् अत्र श्वेतशब्दस्य रूपाभिधायिनः छागशब्दस्य च जातिवाचिनः शक्रादिशब्दवत् शब्दत्वाविशेषात् स्वरूपयाथार्थ्यासंभवे सत्य् आनर्थक्यं ततश् च चोदनावाक्यानाम् अकिंचित्करत्वम्

* yathā śvetaṃ chāgam ālabheta ity atra śvetaśabdasya rūpābhidhāyinaḥ chāgaśabdasya ca jātivācinaḥ śakrādiśabdavat śabdatvāviśeṣāt svarūpayāthārthyāsaṃbhave saty ānarthakyaṃ tataś ca codanāvākyānām akiṃcitkaratvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यद् वा शक्रादिवाचकस्य वाक्यस्यान्यविषयत्वे कल्प्यमाने तद्विषयाणाम् इन्द्रो वृत्रम् अवधीत् इत्यादीनां कर्मशब्दानां सहस्रदृग्वज्रपाण्यादीनां च रूपाद्यभिधायिनां शब्दानां कथम् अर्थवत्त्वं स्यात्

* yad vā śakrādivācakasya vākyasyānyaviṣayatve kalpyamāne tadviṣayāṇām indro vṛtram avadhīt ityādīnāṃ karmaśabdānāṃ sahasradṛgvajrapāṇyādīnāṃ ca rūpādyabhidhāyināṃ śabdānāṃ katham arthavattvaṃ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* न चार्घजरतीयन्याय उपपादयितुं शक्यो येन विधिशब्दानाम् एव स्वरूपयाथार्थ्यं नेन्द्रादिशब्दानाम् इति स्यात्

* na cārghajaratīyanyāya upapādayituṃ śakyo yena vidhiśabdānām eva svarūpayāthārthyaṃ nendrādiśabdānām iti syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यद् अप्य् उक्तं लोकवादाः क्व साधवः इति तद् अयुक्तम्

* yad apy uktaṃ lokavādāḥ kva sādhavaḥ iti tad ayuktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यतः

* yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* नद्यास् तीरे गुडशकटं पर्यस्तम् इत्यादेर् निर्मूलस्यापि प्रवादस्य एकान्तेन न मिथ्यात्वं कदाचित् संवादितत्वात्

* nadyās tīre guḍaśakaṭaṃ paryastam ityāder nirmūlasyāpi pravādasya ekāntena na mithyātvaṃ kadācit saṃvāditatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ततश् च सर्वप्रवादो न सत्य इत्य् एतन् न युक्तिमत् न प्रमाणोपपन्नम् इति यावत् समूलत्वे सति मिथ्यात्वासिद्धेः

* tataś ca sarvapravādo na satya ity etan na yuktimat na pramāṇopapannam iti yāvat samūlatve sati mithyātvāsiddheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* मूलं चास्यागमः

* mūlaṃ cāsyāgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तथा चाहुः । * प्रसिद्धिम् आगमः प्राप्तो लोक इत्य् अभिधीयते । * इति

* tathā cāhuḥ / * prasiddhim āgamaḥ prāpto loka ity abhidhīyate / * iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अथ निर्मूलो यः प्रवादः स चेन् मिथ्यारूपः तद् अप्य् अयुक्तं यस्माद् एवं कल्प्यमाने भूतानां सर्वाः प्रवृत्तयो व्याहन्येरन्

* atha nirmūlo yaḥ pravādaḥ sa cen mithyārūpaḥ tad apy ayuktaṃ yasmād evaṃ kalpyamāne bhūtānāṃ sarvāḥ pravṛttayo vyāhanyeran

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* सर्वो हि हितप्रेप्सुर् अहितजिहासुर् वा न प्रमाणघटनां कृत्वा तां पुरस्कृत्य लोकव्यवहारे दृष्टफले सेवाकृष्यादाव् अदृष्टफले वेष्टापूर्तादौ प्रवर्तते किं तु प्रायशो गतानुगतिकप्रवादमात्राधिवासितमतिः

* sarvo hi hitaprepsur ahitajihāsur vā na pramāṇaghaṭanāṃ kṛtvā tāṃ puraskṛtya lokavyavahāre dṛṣṭaphale sevākṛṣyādāv adṛṣṭaphale veṣṭāpūrtādau pravartate kiṃ tu prāyaśo gatānugatikapravādamātrādhivāsitamatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* कीदृशं च भवता प्रवादस्य मूलम् अन्वेष्टव्यम्

* kīdṛśaṃ ca bhavatā pravādasya mūlam anveṣṭavyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यदि चिरकालप्रवृत्तत्वेन बहुजनोद्धोष्स्थयमाणत्वं तद् युक्तम् एव

* yadi cirakālapravṛttatvena bahujanoddhoṣsthayamāṇatvaṃ tad yuktam eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अन्यथा प्रवाद एव नासौ तथा च सति नास्य मिथ्यात्वम्

* anyathā pravāda eva nāsau tathā ca sati nāsya mithyātvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* चिरतरम् अनेकजनप्रथितत्वे ऽपि कुतो ऽस्योद्भव इत्य् एवं विधिमूलं परीक्ष्यते तर्ह्य् आगमपरीक्षैवेयं न लोकवादविचारः

* cirataram anekajanaprathitatve 'pi kuto 'syodbhava ity evaṃ vidhimūlaṃ parīkṣyate tarhy āgamaparīkṣaiveyaṃ na lokavādavicāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* न चैतद् एवं यतो भवद्भिर् अपि श्रुतिरूपाद् आगमाद् अन्य एव सज्जनसेवितो व्यवहारः शिष्टाचाराख्यो धर्ममूलत्वेनाभ्युपगत इत्य् अलं प्रद्वेषेण

* na caitad evaṃ yato bhavadbhir api śrutirūpād āgamād anya eva sajjanasevito vyavahāraḥ śiṣṭācārākhyo dharmamūlatvenābhyupagata ity alaṃ pradveṣeṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तद् एवं समूलेन लोकप्रवादेनेश्वराख्यविशिष्टदेवतासंभवः

* tad evaṃ samūlena lokapravādeneśvarākhyaviśiṣṭadevatāsaṃbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तथा हि

* tathā hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* विषानलार्चिःपरम्पराक्षेपभीषणेनाशीविषपाशेन विवशीकृतः श्वेतः पातीति पतिस् तेन पत्या त्राणशीलेन परमेश्वरेण हुंकारमात्रं कृत्वा क्रोधाग्निना भस्मीकृत्य मोचितः इति घनैर् अविरलैर् भूयोभिर् जनैर् अस्मत्सजातीयैर् मुनिप्रभृतिभिश् च दृष्टः

* viṣānalārciḥparamparākṣepabhīṣaṇenāśīviṣapāśena vivaśīkṛtaḥ śvetaḥ pātīti patis tena patyā trāṇaśīlena parameśvareṇa huṃkāramātraṃ kṛtvā krodhāgninā bhasmīkṛtya mocitaḥ iti ghanair aviralair bhūyobhir janair asmatsajātīyair muniprabhṛtibhiś ca dṛṣṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अत्रापि त्रिकालदर्शिभिर् देवैश् च प्रवर्तिते प्रवादे यद्य् असमाश्वासस् तर्हि आगमम् एव न सहत इति वक्तव्यं तथा च सति श्रुतिर् अपि असहनस्य भवतः प्रामाण्यलाभे दैन्येन भीतभीता मुखम् अन्वीक्षत इति तदनुकम्पया संरक्ष्यताम् अतिसाहसम्

* atrāpi trikāladarśibhir devaiś ca pravartite pravāde yady asamāśvāsas tarhi āgamam eva na sahata iti vaktavyaṃ tathā ca sati śrutir api asahanasya bhavataḥ prāmāṇyalābhe dainyena bhītabhītā mukham anvīkṣata iti tadanukampayā saṃrakṣyatām atisāhasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ननु मिथ्यात्वहेतूनां दोषाणां कर्त्राश्रयत्वाद् अकृतकत्वेन नित्यत्वात् श्रुतेस् तस्याः प्रामाण्याय को ऽयम् उपहासः

* nanu mithyātvahetūnāṃ doṣāṇāṃ kartrāśrayatvād akṛtakatvena nityatvāt śrutes tasyāḥ prāmāṇyāya ko 'yam upahāsaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* न कश्चित् किं तु कर्त्रभावनिश्चये प्रमाणं नोत्पश्यामः प्रत्युत स्वयंभुवे नमस्कृत्य इत्यादिवाक्यवत् रचनावत्त्वात् कर्तृव्यापाराविवनाभावित्वम् उत्प्रेक्षामह इत्य् अलम् अनेन

* na kaścit kiṃ tu kartrabhāvaniścaye pramāṇaṃ notpaśyāmaḥ pratyuta svayaṃbhuve namaskṛtya ityādivākyavat racanāvattvāt kartṛvyāpārāvivanābhāvitvam utprekṣāmaha ity alam anena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* प्रकृतम् अनुसरामः

* prakṛtam anusarāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* उक्तवद्देवतास्तित्वप्रस्तावायायातपरमेश्वरप्रशंसाहर्षप्रवृत्तानन्दाश्रुवशाद् अविस्पष्टगिरस्तान् भरद्वाजादीन् दृष्ट्वा इन्द्रस् तान् प्रति परं तुतोष इत्य् एवं हारीतमुनिः स्वशिष्यान् आह

* uktavaddevatāstitvaprastāvāyāyātaparameśvarapraśaṃsāharṣapravṛttānandāśruvaśād avispaṣṭagirastān bharadvājādīn dṛṣṭvā indras tān prati paraṃ tutoṣa ity evaṃ hārītamuniḥ svaśiṣyān āha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* प्रत्यग्रार्कभास्वरं देवैर् गणैश् च स्तूयमानम् आत्मीयं रूपं वज्रपाणिर् देवः शतक्रतुः प्रकटीचकार । * तेजोऽतिशययोगस्य हेतुतया शतक्रतुर् वज्रीति च विशेषणद्वयम् । * कुलिशस्य स्वभाव एवायं यद् अद्भुतप्रभाभास्वरत्वं शतक्रतुत्वाच् च तज्जनितपुण्यप्रभावाद् अद्भुतभूरिमहःसमूहत्वम् इति

* pratyagrārkabhāsvaraṃ devair gaṇaiś ca stūyamānam ātmīyaṃ rūpaṃ vajrapāṇir devaḥ śatakratuḥ prakaṭīcakāra / * tejo'tiśayayogasya hetutayā śatakratur vajrīti ca viśeṣaṇadvayam / * kuliśasya svabhāva evāyaṃ yad adbhutaprabhābhāsvaratvaṃ śatakratutvāc ca tajjanitapuṇyaprabhāvād adbhutabhūrimahaḥsamūhatvam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ते भरद्वाजादयस् तं प्रत्यक्षीकृतस्वस्वरूपम् इन्द्रं ऋग्यजुःसामभिः प्रह्वाः सन्तस् तुष्टुवुः । * स च सर्वजगत्प्रवरो वरो भवद्भिर् अभ्यर्थ्यताम् इति तान् आह । * ते तदैवम् उक्ताः पारमेश्वरं ज्ञानं शास्त्रं वृतवन्तः । * स तु तदभ्यर्थितं ज्ञानोपदेशं दातुं तान् प्रतिवचनं श्रूयताम् इत्य् आह किं तु ममैक एव भवतां मध्यात् सकलश्रोतृजनाभिमतो यथावसरम् अनुक्तवस्तुनः प्रष्टा भवतु सर्वैश् चैव भवद्भिः श्रूयताम् इति

* te bharadvājādayas taṃ pratyakṣīkṛtasvasvarūpam indraṃ ṛgyajuḥsāmabhiḥ prahvāḥ santas tuṣṭuvuḥ / * sa ca sarvajagatpravaro varo bhavadbhir abhyarthyatām iti tān āha / * te tadaivam uktāḥ pārameśvaraṃ jñānaṃ śāstraṃ vṛtavantaḥ / * sa tu tadabhyarthitaṃ jñānopadeśaṃ dātuṃ tān prativacanaṃ śrūyatām ity āha kiṃ tu mamaika eva bhavatāṃ madhyāt sakalaśrotṛjanābhimato yathāvasaram anuktavastunaḥ praṣṭā bhavatu sarvaiś caiva bhavadbhiḥ śrūyatām iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* एवं भगवता शक्रेणोक्ते सति

* evaṃ bhagavatā śakreṇokte sati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अथानन्तरं तेषां मध्याद् ऐश्वर्यादिगुणयोगात् भगवान् विविधशास्त्राभ्यासाधिवासप्रशस्यवाग्युक्तत्वाच् च वाग्मी प्रष्टव्यावसरेषु अकौशलाप्रतिपत्त्याद्ययोगात् प्रगल्भश् च भरद्वाजो मुनिर् न्यायत इति न्यायेन शिष्योचितया नीत्या युक्त्युपपन्नपूर्वपक्षकरणेन वा इन्द्रम् अपृच्छद् इति

* athānantaraṃ teṣāṃ madhyād aiśvaryādiguṇayogāt bhagavān vividhaśāstrābhyāsādhivāsapraśasyavāgyuktatvāc ca vāgmī praṣṭavyāvasareṣu akauśalāpratipattyādyayogāt pragalbhaś ca bharadvājo munir nyāyata iti nyāyena śiṣyocitayā nītyā yuktyupapannapūrvapakṣakaraṇena vā indram apṛcchad iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* आह

* āha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यद् एतद् भगवता अस्मभ्यम् उपदेष्टुम् आरब्धम् इतरेभ्यो ज्ञानेभ्यः सातिशयफलत्वाच् छ्रेष्ठतमं ज्ञानं तत् कथं महेश्वरात् प्रशान्तस्वरूपान् निष्कलाच् छिवात् प्रसृतम्

* yad etad bhagavatā asmabhyam upadeṣṭum ārabdham itarebhyo jñānebhyaḥ sātiśayaphalatvāc chreṣṭhatamaṃ jñānaṃ tat kathaṃ maheśvarāt praśāntasvarūpān niṣkalāc chivāt prasṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ज्ञानं हि द्विरूपम् अवबोधरूपं शब्दरूपं च

* jñānaṃ hi dvirūpam avabodharūpaṃ śabdarūpaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तद् अवबोधरूपं शब्दरूपारूढं सर्वेषु प्रवर्तते

* tad avabodharūpaṃ śabdarūpārūḍhaṃ sarveṣu pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तत्रादितः परमेश्वराद् अवबोधरूपम् एव तावत् कथं प्राप्तं कथं च शब्दरूपताम् एत्य बहुभेदभिन्नं सम्पन्नम्

* tatrāditaḥ parameśvarād avabodharūpam eva tāvat kathaṃ prāptaṃ kathaṃ ca śabdarūpatām etya bahubhedabhinnaṃ sampannam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* किं चाकलय्य भगवान् इदम् अकरोत्

* kiṃ cākalayya bhagavān idam akarot

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* न ह्य् अनभिसंहितप्रयोजनः कश्चित् कर्ता किंचित् कार्यं कुर्वन् दृष्टः

* na hy anabhisaṃhitaprayojanaḥ kaścit kartā kiṃcit kāryaṃ kurvan dṛṣṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तस्य च भगवत एतत् करणे किं कारणम् इत्य् अर्थः

* tasya ca bhagavata etat karaṇe kiṃ kāraṇam ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अथात्र प्रतिवचनम्

* athātra prativacanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* सर्गप्रारम्भे परमेश्वरेण पुरुषार्थस्य भुक्तिमुक्त्यात्मनः सम्पत्त्यर्थं विमलम् इत्य् अवबोधात्मनो नादरूपत्वेन प्रथमं प्रसृतत्वाद् अगृहीतोपाधिभेदं परतस् तूर्ध्वप्राग्दक्षिणपश्चिमोत्तरस्रोतःपञ्चकेनाभितः समन्तात् प्रसृतत्वेन लक्षितम् इति सदाशिवरूपेण दर्शनात्मतां प्रापितं ज्ञानं निर्मितम् इति क्रमः

* sargaprārambhe parameśvareṇa puruṣārthasya bhuktimuktyātmanaḥ sampattyarthaṃ vimalam ity avabodhātmano nādarūpatvena prathamaṃ prasṛtatvād agṛhītopādhibhedaṃ paratas tūrdhvaprāgdakṣiṇapaścimottarasrotaḥpañcakenābhitaḥ samantāt prasṛtatvena lakṣitam iti sadāśivarūpeṇa darśanātmatāṃ prāpitaṃ jñānaṃ nirmitam iti kramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* प्रयोजनं च पूर्वप्रश्नितम् उपवर्णितम्

* prayojanaṃ ca pūrvapraśnitam upavarṇitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* किं च

* kiṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* मन्त्रोद्धारप्रकरणाभिधास्यमानज्ञानमध्यवर्तिनो वाचकव्रातस्य मन्त्रगणस्य ये वाच्या अनन्तादयो ऽष्टौ विद्येशास् तांस् तथा मायीयस्याशुद्धस्याध्वनस् तत्कालम् अनाविर्भावाच् छुद्धविद्याभुवने कृतस्थितीन् सप्तकोटिसंख्यातान् मन्त्रान् परमेश्वरो विधत्त इति पूर्वेण सम्बन्धः

* mantroddhāraprakaraṇābhidhāsyamānajñānamadhyavartino vācakavrātasya mantragaṇasya ye vācyā anantādayo 'ṣṭau vidyeśās tāṃs tathā māyīyasyāśuddhasyādhvanas tatkālam anāvirbhāvāc chuddhavidyābhuvane kṛtasthitīn saptakoṭisaṃkhyātān mantrān parameśvaro vidhatta iti pūrveṇa sambandhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* कालसामान्ये ऽपि प्रथमलकारस्य स्पष्टत्वात् सृष्टिकाले व्यधाद् इत्य् अर्थः प्रतिसर्गकालं वा तथा करोतीति वर्तमानतैव

* kālasāmānye 'pi prathamalakārasya spaṣṭatvāt sṛṣṭikāle vyadhād ity arthaḥ pratisargakālaṃ vā tathā karotīti vartamānataiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तत्र विद्येश्वराणां वामादिशक्तियोगित्वेन स्वसमप्रभावाविर्भावनं नाम करणं मन्त्राणां त्व् आगमापगमात् प्रकटीकृतदृक्क्रियत्वम्

* tatra vidyeśvarāṇāṃ vāmādiśaktiyogitvena svasamaprabhāvāvirbhāvanaṃ nāma karaṇaṃ mantrāṇāṃ tv āgamāpagamāt prakaṭīkṛtadṛkkriyatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* उभयेषाम् अप्य् एषां परमेश्वराज् ज्ञानक्रियाशक्त्योर् उद्दीपनं ज्ञेयम् न पुनर् मुक्ताणुवन् निर्मलीकरणम् अधिकारमलेनापरत्वान् मुक्तेर् अस्या इति वक्ष्यामः

* ubhayeṣām apy eṣāṃ parameśvarāj jñānakriyāśaktyor uddīpanaṃ jñeyam na punar muktāṇuvan nirmalīkaraṇam adhikāramalenāparatvān mukter asyā iti vakṣyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तद् एवं मन्त्रमहेश्वरान् मन्त्रांश् चोक्त्वा मन्त्रेश्वरान् वक्तुम् आह

* tad evaṃ mantramaheśvarān mantrāṃś coktvā mantreśvarān vaktum āha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* मायायाम् अधिकारिणो मायाधिकारिणस् तेषाम् उपरितनशुद्धाध्ववर्तिविद्येश्वरसमानधाम्नाम् अष्टादशाधिकं शतं विधत्त इति पूर्वेणैव सम्बन्धः

* māyāyām adhikāriṇo māyādhikāriṇas teṣām uparitanaśuddhādhvavartividyeśvarasamānadhāmnām aṣṭādaśādhikaṃ śataṃ vidhatta iti pūrveṇaiva sambandhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तत्र मण्डलिनो ऽष्टौ वक्ष्यमाणाः क्रोधाद्याश् चाष्टाव् एव रुद्राणां च ब्रह्माण्डधारकाणां शतं श्रीकण्ठवीरभद्रौ चेत्य् एवम् अष्टादशोत्तरं शतं प्राग्वन् मन्त्रेश्वरत्वे शिवेन नियुक्तम् इत्य् अर्थः

* tatra maṇḍalino 'ṣṭau vakṣyamāṇāḥ krodhādyāś cāṣṭāv eva rudrāṇāṃ ca brahmāṇḍadhārakāṇāṃ śataṃ śrīkaṇṭhavīrabhadrau cety evam aṣṭādaśottaraṃ śataṃ prāgvan mantreśvaratve śivena niyuktam ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तेष्व् अनन्तादिषु मन्त्रमहेश्वरेषु मण्डल्यादिषु च मन्त्रेश्वरेष्व् अभिव्यक्तो देव इदम् इत्य् अनन्तरोपक्रान्तं ज्ञानं प्रकाशयति । * कस्मिन् विषये किम् अर्थं प्रकाशयतीत्य् आह योग्येषु सिद्धये परिपक्वाञ्जनत्वान् निरतिशयश्रेयःप्रेप्सुषु भुक्त्यर्थं मुक्त्यर्थं च वक्तीत्य् अर्थः । * अतो ऽन्येष्व् इति एतच्छास्त्रार्हेभ्यो ये ऽन्ये अपरिपक्वाञ्जनतया पशुशास्त्रानुवर्तिनस् तेषु विषयेषु यः कापिलपाञ्चरात्रादि प्राप्यो ऽर्थः सम्यग् इति तदुक्तयोग्यतानुसारेणोपपद्यते अनुगुणो भवति तं प्रकाशयति । * पशुशास्त्रप्रणेत्ःन् अधिष्ठाय तत्तच्छास्त्रप्रकाशनम् अपि पारम्पर्येण कुरुत इति यावत्

* teṣv anantādiṣu mantramaheśvareṣu maṇḍalyādiṣu ca mantreśvareṣv abhivyakto deva idam ity anantaropakrāntaṃ jñānaṃ prakāśayati / * kasmin viṣaye kim arthaṃ prakāśayatīty āha yogyeṣu siddhaye paripakvāñjanatvān niratiśayaśreyaḥprepsuṣu bhuktyarthaṃ muktyarthaṃ ca vaktīty arthaḥ / * ato 'nyeṣv iti etacchāstrārhebhyo ye 'nye aparipakvāñjanatayā paśuśāstrānuvartinas teṣu viṣayeṣu yaḥ kāpilapāñcarātrādi prāpyo 'rthaḥ samyag iti taduktayogyatānusāreṇopapadyate anuguṇo bhavati taṃ prakāśayati / * paśuśāstrapraṇetḥn adhiṣṭhāya tattacchāstraprakāśanam api pāramparyeṇa kuruta iti yāvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अथास्य ज्ञानस्यास्मभ्यम् अभिधीयमानस्य किम् अभिधानम् इत्य् आह

* athāsya jñānasyāsmabhyam abhidhīyamānasya kim abhidhānam ity āha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* परमेश्वरात् प्रोक्तेन क्रमेण प्रसृतम् एतज् ज्ञानं शास्त्रं स्कन्दस्य देव्यास् तद् अन्येषां च पृथक् पृथक् श्रोत्ःणां बहुत्वाद् बहुभेदत्वेन विस्तरम् अभिमतकामदत्वात् कामिकत्वेनोपदेष्टृभिर् मन्त्राणां मन्त्रेश्वराणां चेश्वरैर् मन्त्रमहेश्वरैर् अनन्तादिभिर् उपदिष्टम्

* parameśvarāt proktena krameṇa prasṛtam etaj jñānaṃ śāstraṃ skandasya devyās tad anyeṣāṃ ca pṛthak pṛthak śrotḥṇāṃ bahutvād bahubhedatvena vistaram abhimatakāmadatvāt kāmikatvenopadeṣṭṛbhir mantrāṇāṃ mantreśvarāṇāṃ ceśvarair mantramaheśvarair anantādibhir upadiṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तेभ्य आगमय्य कस्मै कियता ग्रन्थेन को दत्तवान् इत्य् आह

* tebhya āgamayya kasmai kiyatā granthena ko dattavān ity āha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तेभ्यो ऽनन्तेशादिभ्यस् तृतीयनेत्राग्निशिखानिर्दग्धस्मरतरुर् भगवान् उमापतिर् अधिगम्य भवसंख्यैर् एकादशभिः सहस्रैः संक्षिप्य मह्यम् अदात्

* tebhyo 'nanteśādibhyas tṛtīyanetrāgniśikhānirdagdhasmaratarur bhagavān umāpatir adhigamya bhavasaṃkhyair ekādaśabhiḥ sahasraiḥ saṃkṣipya mahyam adāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* सो ऽहम् इदानीम्

* so 'ham idānīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तत्रापि अर्थवादानुवादरूपं विस्तरं त्यक्त्वा सारार्थाभिधायिभिर् बाहुल्येन क्वचित् तदुक्तैः क्वचिच् चात्मीयैर् निराकुलं क्रमं ज्ञानं शास्त्रम् अभिधास्ये इतीन्द्रो मुनीन् आहेति हारीतः स्वशिष्यान् ब्रूते

* tatrāpi arthavādānuvādarūpaṃ vistaraṃ tyaktvā sārārthābhidhāyibhir bāhulyena kvacit taduktaiḥ kvacic cātmīyair nirākulaṃ kramaṃ jñānaṃ śāstram abhidhāsye itīndro munīn āheti hārītaḥ svaśiṣyān brūte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.