Narahari: Bodhasara 14

राजयोगे भूमिकाभेदभास्करः । भूमिकाभेदमारभ्य यावद्ग्रन्थसमापनम् । अगाधबोधसारेऽस्मिन्राजयोगो निरूप्यते

rājayoge bhūmikābhedabhāskaraḥ | bhūmikābhedamārabhya yāvadgranthasamāpanam / agādhabodhasāre'sminrājayogo nirūpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथायं हृदि कर्तव्यो भूमिकाभेदभास्करः । यस्य प्रसादमात्रेण तमो हार्दं विलीयते

athāyaṃ hṛdi kartavyo bhūmikābhedabhāskaraḥ / yasya prasādamātreṇa tamo hārdaṃ vilīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञानभूमिकाः सप्त सप्तैव ज्ञानभूमिकाः । बीजजाग्रत्तथा जाग्रन्महाजाग्रत्तथैव च

ajñānabhūmikāḥ sapta saptaiva jñānabhūmikāḥ / bījajāgrattathā jāgranmahājāgrattathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाग्रत्स्वप्नस्तथा स्वप्नः स्वप्नजाग्रत्सुषुप्तकम् । इति सप्तविधो मोहस्तेषां विवरणं शृणु

jāgratsvapnastathā svapnaḥ svapnajāgratsuṣuptakam / iti saptavidho mohasteṣāṃ vivaraṇaṃ śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुसूले संस्थितं बीजं तत्र सर्वो यथा द्रुमः । तथा यत्र स्थितं विश्वं न तु व्यक्तिमुपागतम्

kusūle saṃsthitaṃ bījaṃ tatra sarvo yathā drumaḥ / tathā yatra sthitaṃ viśvaṃ na tu vyaktimupāgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजरूपं स्थितं जाग्रद्बीजजाग्रत्तदुच्यते । संसारप्रथमावस्था महामोहः स एव हि

bījarūpaṃ sthitaṃ jāgradbījajāgrattaducyate / saṃsāraprathamāvasthā mahāmohaḥ sa eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेवाज्ञानमित्युक्तं यत्स्वबोधेन लीयते । कुसूले संस्थितं बीजं क्षेत्रे निक्षिप्यते यदा

tadevājñānamityuktaṃ yatsvabodhena līyate / kusūle saṃsthitaṃ bījaṃ kṣetre nikṣipyate yadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अंकुरोन्मुखतां याति साऽवस्था जाग्रदुच्यते । इदमेव महत्तत्त्वमिति सांख्यैर्निरूप्यते

aṃkuronmukhatāṃ yāti sā'vasthā jāgraducyate / idameva mahattattvamiti sāṃkhyairnirūpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईक्षणं चेति वेदान्तैः सामान्याहङ्कृतिस्तथा । आनन्दमयकोशश्च तत्साक्षी त्वीश्वरः स्मृतः

īkṣaṇaṃ ceti vedāntaiḥ sāmānyāhaṅkṛtistathā / ānandamayakośaśca tatsākṣī tvīśvaraḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषाहङ्कृतिः सूक्ष्माङ्कुरवद्व्यावहारिकी । महाजाग्रद्बुधैः प्रोक्ता व्यष्ट्यवस्थात्रये तु सा

viśeṣāhaṅkṛtiḥ sūkṣmāṅkuravadvyāvahārikī / mahājāgradbudhaiḥ proktā vyaṣṭyavasthātraye tu sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्ताख्येऽवस्था जाग्रदिति स्मृता । जाग्रदेव यदा जीवो मनोराज्यं करोति हि

jāgratsvapnasuṣuptākhye'vasthā jāgraditi smṛtā / jāgradeva yadā jīvo manorājyaṃ karoti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाग्रतः स्वप्न इव यत्स जाग्रत्स्वप्न उच्यते । लोकप्रसिद्धो यः स्वप्नः स स्वप्न इति कथ्यते

jāgrataḥ svapna iva yatsa jāgratsvapna ucyate / lokaprasiddho yaḥ svapnaḥ sa svapna iti kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातेऽपि जागरे जन्तोः स्वप्नदृष्टार्थभासनम् । प्रत्यक्षमिव संस्कारात्स्वप्नजाग्रत्तदुच्यते

jāte'pi jāgare jantoḥ svapnadṛṣṭārthabhāsanam / pratyakṣamiva saṃskārātsvapnajāgrattaducyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षडवस्थापरित्यागे सुषुप्तिः सप्तमी मता । अज्ञानभूमिकास्त्वेताः शृणु विज्ञानभूमिकाः

ṣaḍavasthāparityāge suṣuptiḥ saptamī matā / ajñānabhūmikāstvetāḥ śṛṇu vijñānabhūmikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानभूमिकाः जिज्ञासाऽथ विचाराख्या ततस्तु तनुमानसा । सत्त्वापत्तिरसंसक्तिः पदार्थाभाविनी तथा

jñānabhūmikāḥ jijñāsā'tha vicārākhyā tatastu tanumānasā / sattvāpattirasaṃsaktiḥ padārthābhāvinī tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तमी तुर्यमित्युक्ता तुर्यातीतमतः परम् । आसामेव नामान्तराणि । मुमुक्षा च समक्षा च परीक्षा च परोक्षका

saptamī turyamityuktā turyātītamataḥ param / āsāmeva nāmāntarāṇi / mumukṣā ca samakṣā ca parīkṣā ca parokṣakā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरोक्षा महादीक्षा पराकक्षेति सप्त ताः । प्रथमा त्वधिकाराख्या द्वितीया श्रवणात्मिका

aparokṣā mahādīkṣā parākakṣeti sapta tāḥ / prathamā tvadhikārākhyā dvitīyā śravaṇātmikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीया मननप्राया निदिध्यासश्चतुर्थिका । साक्षात्कारः पञ्चमी स्यात्षष्ठी परिणतिः स्मृता

tṛtīyā mananaprāyā nididhyāsaścaturthikā / sākṣātkāraḥ pañcamī syātṣaṣṭhī pariṇatiḥ smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तमी तु परा काष्ठा सैव तुर्यमितीरिता । प्रथमायां तु विद्यार्थी द्वितीयायां पदार्थवित्

saptamī tu parā kāṣṭhā saiva turyamitīritā / prathamāyāṃ tu vidyārthī dvitīyāyāṃ padārthavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निःसंशयस्तृतीयायां चतुर्थ्यां पण्डितो भवेत् । प्राप्तानुभूतिः पञ्चम्यां षष्ठ्यामानन्दघूर्णितः

niḥsaṃśayastṛtīyāyāṃ caturthyāṃ paṇḍito bhavet / prāptānubhūtiḥ pañcamyāṃ ṣaṣṭhyāmānandaghūrṇitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तमी सहजा तुर्या तुर्यातीतमतः परम् । भूमिका त्रितयं पूर्वं त्वत्र जाग्रदिति स्मृतम्

saptamī sahajā turyā turyātītamataḥ param / bhūmikā tritayaṃ pūrvaṃ tvatra jāgraditi smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जिज्ञासोरत्र संसारो यथापूर्वं यतः स्थितः । चतुर्थी स्वप्न इत्युक्ता स्वप्नाभं यत्र वै जगत्

jijñāsoratra saṃsāro yathāpūrvaṃ yataḥ sthitaḥ / caturthī svapna ityuktā svapnābhaṃ yatra vai jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुषुप्तिः शिथिला गाढा द्विविधाऽऽद्या तु पञ्चमी । षष्ठी गाढसुषुप्तिः स्यात्सप्तमी तुर्यमुच्यते

suṣuptiḥ śithilā gāḍhā dvividhā''dyā tu pañcamī / ṣaṣṭhī gāḍhasuṣuptiḥ syātsaptamī turyamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र प्रश्नः संसारमेव यो वेत्ति मोक्षमार्गं न वेत्ति यः । तस्य संसारिणः पूर्वं मुमुक्षा जायते कथम्

atra praśnaḥ saṃsārameva yo vetti mokṣamārgaṃ na vetti yaḥ / tasya saṃsāriṇaḥ pūrvaṃ mumukṣā jāyate katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यादृशो यस्य संस्कारस्तादृशी तस्य वासनाः । संसारसंस्कारवतो मुमुक्षा जायते कथम्

yādṛśo yasya saṃskārastādṛśī tasya vāsanāḥ / saṃsārasaṃskāravato mumukṣā jāyate katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोक्षे तु विषयो नास्ति सुखं न विषयैर्विना । इति मूढधियां पूर्वं मुमुक्षैव कथं भवेत्

mokṣe tu viṣayo nāsti sukhaṃ na viṣayairvinā / iti mūḍhadhiyāṃ pūrvaṃ mumukṣaiva kathaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रोतरम् । निष्कामा वा सकामा वा भक्तिर्विष्णोः शिवस्य वा । सप्रेम हृदये जाता मुमुक्षाकारणं हि तत्

atrotaram | niṣkāmā vā sakāmā vā bhaktirviṣṇoḥ śivasya vā / saprema hṛdaye jātā mumukṣākāraṇaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदाचिच्छुद्धभावेन गङ्गातीरे तपः कृतम् । तत्पुण्यपरिपाकेन मुमुक्षा जायते सताम्

kadācicchuddhabhāvena gaṅgātīre tapaḥ kṛtam / tatpuṇyaparipākena mumukṣā jāyate satām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदुषां वीतरागाणामन्नपानादिसेवया । सङ्गत्या प्रणयेनापि मुमुक्षाऽऽकस्मिकी भवेत्

viduṣāṃ vītarāgāṇāmannapānādisevayā / saṅgatyā praṇayenāpi mumukṣā''kasmikī bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदुक्तम् । मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः

taduktam | manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaścidyatati siddhaye / yatatāmapi siddhānāṃ kaścinmāṃ vetti tattvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च वासिष्ठे । चलार्णवयुगच्छिद्रकूर्मग्रीवाप्रवेशवत् । अनेकजन्मनामन्ते विवेकी जायते पुमान्

tathā ca vāsiṣṭhe | calārṇavayugacchidrakūrmagrīvāpraveśavat / anekajanmanāmante vivekī jāyate pumān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोपास्तीनां कर्मणां तु चित्तशुद्धिः फलं मतम् । वेदनेच्छा वेदनं वा चित्रा सत्कर्मणां गतिः

sopāstīnāṃ karmaṇāṃ tu cittaśuddhiḥ phalaṃ matam / vedanecchā vedanaṃ vā citrā satkarmaṇāṃ gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदान्तैरपि जिज्ञासोस् तस्मात्कर्मोररी कृतम् । श्रद्धा चित्तस्य शान्तिश्च दान्तिश्चोपरमस्तथा । मुमुक्षा साधनानां हि संपत्प्रथमभूमिका

vedāntairapi jijñāsos tasmātkarmorarī kṛtam / śraddhā cittasya śāntiśca dāntiścoparamastathā / mumukṣā sādhanānāṃ hi saṃpatprathamabhūmikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरूपसदनं पूर्वं कर्त्तव्यं हि मुमुक्षुणा । गुरुमेवाभिगच्छेच्च विज्ञानार्थमिति श्रुतिः

gurūpasadanaṃ pūrvaṃ karttavyaṃ hi mumukṣuṇā / gurumevābhigacchecca vijñānārthamiti śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तल्लक्षणानि । मोक्ष एव ममास्त्वीश माऽस्तु संसारदर्शनम् । इति यः सुदृढो भावो मुमुक्षालक्षणं हि तत्

tallakṣaṇāni | mokṣa eva mamāstvīśa mā'stu saṃsāradarśanam / iti yaḥ sudṛḍho bhāvo mumukṣālakṣaṇaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुण्यक्षेत्रेषु या बुद्धिः पुण्यतीर्थेषु या रुचिः । मोक्षधर्मेषु या श्रद्धा मुमुक्षालक्षणं हि तत्

puṇyakṣetreṣu yā buddhiḥ puṇyatīrtheṣu yā ruciḥ / mokṣadharmeṣu yā śraddhā mumukṣālakṣaṇaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः कुतश्चिदानीय ज्ञानशास्त्राण्यवेक्षते । चिन्तयंस्तस्य तात्पर्यं मुमुक्षालक्षणं हि तत्

yataḥ kutaścidānīya jñānaśāstrāṇyavekṣate / cintayaṃstasya tātparyaṃ mumukṣālakṣaṇaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महताऽपि प्रयत्नेन कुर्यात्पण्डितसङ्गतिम् । संस्थापयित्वा मूर्धानं तेषां चरणपङ्कजे

mahatā'pi prayatnena kuryātpaṇḍitasaṅgatim / saṃsthāpayitvā mūrdhānaṃ teṣāṃ caraṇapaṅkaje

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रश्नान्मनोगतान्पृच्छेत्स्वाज्ञानं च प्रकाशयेत् । तेषामुत्तरवाक्यानां तात्पर्यं हृदि भावयेत्

praśnānmanogatānpṛcchetsvājñānaṃ ca prakāśayet / teṣāmuttaravākyānāṃ tātparyaṃ hṛdi bhāvayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाधर्मो रोचते यस्य यस्य धर्मे सदा रुचिः । काम्यधर्मे न च श्रद्धा मुमुक्षालक्षणं हि तत्

nādharmo rocate yasya yasya dharme sadā ruciḥ / kāmyadharme na ca śraddhā mumukṣālakṣaṇaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रागद्वेषमदक्रोधलोभमत्सरवृत्तिषु । स्वभावाद्ग्लानिमाप्नोति मुमुक्षालक्षणं हि तत्

rāgadveṣamadakrodhalobhamatsaravṛttiṣu / svabhāvādglānimāpnoti mumukṣālakṣaṇaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्लोकः । प्रेक्षितुं न विजानाति प्रेक्षणे कुरुते मनः । लज्जां जहाति नैवेयं वयःसन्धिरयं किल

tatra ślokaḥ | prekṣituṃ na vijānāti prekṣaṇe kurute manaḥ / lajjāṃ jahāti naiveyaṃ vayaḥsandhirayaṃ kila

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चलिता स्वामिगेहाय वधूः खिद्यति रोदिति । इदमत्र समाधानं पदमग्रे दधाति यत्

calitā svāmigehāya vadhūḥ khidyati roditi / idamatra samādhānaṃ padamagre dadhāti yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ द्वितीया । प्रकृतेर्लक्षणं त्वेतदिदं विकृतिलक्षणम् । स्वरूपं पुरुषस्येदं तद्विचारस्य लक्षणम्

atha dvitīyā | prakṛterlakṣaṇaṃ tvetadidaṃ vikṛtilakṣaṇam / svarūpaṃ puruṣasyedaṃ tadvicārasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं सत्यमिदं मिथ्या त्विदं चेत्यमियं हि चित् । इदं ब्रह्म त्वियं माया तद्विचारस्य लक्षणम्

idaṃ satyamidaṃ mithyā tvidaṃ cetyamiyaṃ hi cit / idaṃ brahma tviyaṃ māyā tadvicārasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्मिन्निदं कुतश्चेदं किमिदं केन वा कृतम् । कथमेतद्विलीयते तद्विचारस्य लक्षणम्

kasminnidaṃ kutaścedaṃ kimidaṃ kena vā kṛtam / kathametadvilīyate tadvicārasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क ईश्वरश्च को जीवः का मुक्तिः किन्तु बन्धनम् । किं द्वैतं कथमद्वैतं तद्विचारस्य लक्षणम्

ka īśvaraśca ko jīvaḥ kā muktiḥ kintu bandhanam / kiṃ dvaitaṃ kathamadvaitaṃ tadvicārasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यानित्यविवेकेन नित्यवस्तुनि वस्तुता । अनित्ये तुच्छताबुद्धिस्तद्विचारस्य लक्षणम्

nityānityavivekena nityavastuni vastutā / anitye tucchatābuddhistadvicārasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमभ्यासयोगेन विदुषां मनसा सह । जायते ब्रह्मवादो यः सा तु प्रौढविचारणा

evamabhyāsayogena viduṣāṃ manasā saha / jāyate brahmavādo yaḥ sā tu prauḍhavicāraṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयं प्रकाशरूपोऽयं पृष्टः कोऽसीति संवदेत् । अहमज्ञो न जानामि मामहं कोऽहमित्युत

svayaṃ prakāśarūpo'yaṃ pṛṣṭaḥ ko'sīti saṃvadet / ahamajño na jānāmi māmahaṃ ko'hamityuta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मभानादृते नाहमज्ञ इत्युक्तिसम्भवः । आत्मानमेव नो वेत्ति तर्ह्ययं जड एव हि

ātmabhānādṛte nāhamajña ityuktisambhavaḥ / ātmānameva no vetti tarhyayaṃ jaḍa eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जडत्वाच्च घटादीनि कथमेव प्रकाशयेत् । तस्मादयं स्वमात्मानं जानात्येवेति निर्णयः

jaḍatvācca ghaṭādīni kathameva prakāśayet / tasmādayaṃ svamātmānaṃ jānātyeveti nirṇayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथात्मानमसौ वेत्ति परन्तु न हि वेत्ति यत् । विशेषं स्वगतं तस्मात्स्वरूपाज्ञानवानयम्

athātmānamasau vetti parantu na hi vetti yat / viśeṣaṃ svagataṃ tasmātsvarūpājñānavānayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र ब्रूमो विशेषोऽत्र नास्त्यवाच्ये तु चिद्घने । निर्विशेषस्वरूपेऽत्र विशेषं यदि वेत्ति सः

atra brūmo viśeṣo'tra nāstyavācye tu cidghane / nirviśeṣasvarūpe'tra viśeṣaṃ yadi vetti saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेद्यत्वात्कल्पितः स्वस्मिंस्तेन किं तद्विचारणैः । निर्विशेषतया ज्ञातो निर्विशेषस्वरूपवान्

vedyatvātkalpitaḥ svasmiṃstena kiṃ tadvicāraṇaiḥ / nirviśeṣatayā jñāto nirviśeṣasvarūpavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्णबोधस्तर्हि जातो जिज्ञासैव निरर्थिका । किञ्जातीयः किंगुणोऽसौ किञ्चेष्टो नाम तस्य किम्

pūrṇabodhastarhi jāto jijñāsaiva nirarthikā / kiñjātīyaḥ kiṃguṇo'sau kiñceṣṭo nāma tasya kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं प्रकारः किमाकारः किंविकारश्च पृच्छसि । न जातिर्निर्गुणस्यास्य निश्चेष्टो नाम तस्य न

kiṃ prakāraḥ kimākāraḥ kiṃvikāraśca pṛcchasi / na jātirnirguṇasyāsya niśceṣṭo nāma tasya na

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्प्रकारो निराकारो निर्विकारः स निश्चितः । सच्चिदानन्दरूपेण जिज्ञास्य इति चेद्वदेत्

niṣprakāro nirākāro nirvikāraḥ sa niścitaḥ / saccidānandarūpeṇa jijñāsya iti cedvadet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सच्चिदानन्दरूपेण ज्ञात एवायमेव हि । अस्य विवरणम् । अयमात्मा स्वमात्मानं सद्रूपेण न वेत्ति किम्

saccidānandarūpeṇa jñāta evāyameva hi / asya vivaraṇam / ayamātmā svamātmānaṃ sadrūpeṇa na vetti kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहमस्मीति जानाति नाहमस्मीति तद्वद । अहमस्मीति जानाति पश्चाद्विज्ञेय आत्मनः

ahamasmīti jānāti nāhamasmīti tadvada / ahamasmīti jānāti paścādvijñeya ātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च यतते स्वयम् । तस्मात्सद्रूपतायां तु नास्त्येवाज्ञानमात्मनः

dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca yatate svayam / tasmātsadrūpatāyāṃ tu nāstyevājñānamātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेतनोऽहं विजानामि घटादीनीति यो वदेत् । स्वस्य चिद्रूपतायां तु तस्याज्ञानं न विद्यते

cetano'haṃ vijānāmi ghaṭādīnīti yo vadet / svasya cidrūpatāyāṃ tu tasyājñānaṃ na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वं प्रियं स्वकामाय तस्मात्प्रियतमः स्वयम् । तेनात्मनस्तु सा युक्ता स्पष्टैवानन्दरूपता

sarvaṃ priyaṃ svakāmāya tasmātpriyatamaḥ svayam / tenātmanastu sā yuktā spaṣṭaivānandarūpatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनात्मनस्तु सा व्यक्ता सच्चिदानन्दरूपता । तस्मात्स्वयं प्रकाशेऽस्मिन्सच्चिदानन्दरूपिणि

tenātmanastu sā vyaktā saccidānandarūpatā / tasmātsvayaṃ prakāśe'sminsaccidānandarūpiṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशे नीलिमा यद्वत्तोयं मरुमरीचिषु । जले च नैल्यमन्येन चेतनेन प्रकल्पितम् । अज्ञानं चित्स्वरूपेण स्वयं स्वस्मिन्प्रकल्पितम्

ākāśe nīlimā yadvattoyaṃ marumarīciṣu / jale ca nailyamanyena cetanena prakalpitam / ajñānaṃ citsvarūpeṇa svayaṃ svasminprakalpitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोहस्यापि स्वभावोऽयं विश्वरूपेण भासनम् । विद्यया नाशिते मोहे तत्स्वभावो न भासते

mohasyāpi svabhāvo'yaṃ viśvarūpeṇa bhāsanam / vidyayā nāśite mohe tatsvabhāvo na bhāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवचैतन्यभास्यानां वृत्तीनां प्रलये लयः । वृत्तीनां प्रलयादेव न भासन्तेऽत्र वृत्तयः

jīvacaitanyabhāsyānāṃ vṛttīnāṃ pralaye layaḥ / vṛttīnāṃ pralayādeva na bhāsante'tra vṛttayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्पुनर्जीवचैतन्यं यथा पूर्वं हि वर्तते । न पुनर्वृत्तिभासात्मा जीवस्तत्र विनश्यति

tatpunarjīvacaitanyaṃ yathā pūrvaṃ hi vartate / na punarvṛttibhāsātmā jīvastatra vinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मचैतन्यभास्यस्य मोहस्य प्रलये तथा । मोह एव निवर्तेत यथा पूर्वं लसत्यसौ

ātmacaitanyabhāsyasya mohasya pralaye tathā / moha eva nivarteta yathā pūrvaṃ lasatyasau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीपप्रभायामायातौ श्वेतकृष्णपटौ यथा । तौ तया काशितौ पश्चात्तन्नाशे सा यथा स्थिता

dīpaprabhāyāmāyātau śvetakṛṣṇapaṭau yathā / tau tayā kāśitau paścāttannāśe sā yathā sthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मभायां समायातौ मोहबोधौ यथाक्रमात् । तया प्रकाशितौ पश्चात्तन्नाशेन सा यथा स्थिता

ātmabhāyāṃ samāyātau mohabodhau yathākramāt / tayā prakāśitau paścāttannāśena sā yathā sthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदान्तसंप्रदायेन कृत इत्यादिचिन्तने । असम्भावनया युक्ता विपरीतत्वभावना

vedāntasaṃpradāyena kṛta ityādicintane / asambhāvanayā yuktā viparītatvabhāvanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा नश्यति द्वितीयायां प्रज्ञातैक्ष्ण्यं च वर्धते । दृश्यते त्वग्रयया बुद्ध्या सा बुद्धिस्तस्य जायते

sā naśyati dvitīyāyāṃ prajñātaikṣṇyaṃ ca vardhate / dṛśyate tvagrayayā buddhyā sā buddhistasya jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सक्षारैरग्निसंस्कारैर्विहिते हेमशोधने । श्यामिका क्षयमायाति केवलं हेम तिष्ठति

sakṣārairagnisaṃskārairvihite hemaśodhane / śyāmikā kṣayamāyāti kevalaṃ hema tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतकैर्बोधसंस्कारैर्विहिते ब्रह्मशोधने । अविद्या क्षयमायाति केवलं ब्रह्म तिष्ठति

satakairbodhasaṃskārairvihite brahmaśodhane / avidyā kṣayamāyāti kevalaṃ brahma tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तृतीयभूमिकानिर्णयः । भूमिकाद्वितयाभ्यासात्तृतीया तनुमानसा । मननापरपर्याया भवेत्तल्लक्षणं शृणु

atha tṛtīyabhūmikānirṇayaḥ | bhūmikādvitayābhyāsāttṛtīyā tanumānasā / mananāparaparyāyā bhavettallakṣaṇaṃ śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सान्धकारगृहस्थस्य पर्यालोचनया चिरम् । सूक्ष्मोऽर्थो भासते यद्वत्तृतीयायां तथा मुनेः

sāndhakāragṛhasthasya paryālocanayā ciram / sūkṣmo'rtho bhāsate yadvattṛtīyāyāṃ tathā muneḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बालस्य शूद्रकल्पस्य गायत्र्या उपदेशतः । यथा द्विजत्वमायाति तथा जात्यन्तरं मुनेः

bālasya śūdrakalpasya gāyatryā upadeśataḥ / yathā dvijatvamāyāti tathā jātyantaraṃ muneḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा लोकस्थितिं लोलां सविस्मय इव स्थितः । अन्तरेव विषीदेत तृतीयालक्षणं हि तत्

dṛṣṭvā lokasthitiṃ lolāṃ savismaya iva sthitaḥ / antareva viṣīdeta tṛtīyālakṣaṇaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिनं गतं गता रात्रिर्गतमायुर्गतं वयः । कदा स्थास्यामि निष्ठायां यत्र मोहो न बाधते

dinaṃ gataṃ gatā rātrirgatamāyurgataṃ vayaḥ / kadā sthāsyāmi niṣṭhāyāṃ yatra moho na bādhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतेऽह्नि शोचति मुहुर्गतेनाह्ना किमर्जितम् । गतायां च तथा रात्रौ किं मे रात्र्याऽनयाऽर्जितम्

gate'hni śocati muhurgatenāhnā kimarjitam / gatāyāṃ ca tathā rātrau kiṃ me rātryā'nayā'rjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिषिद्धेषु भोगेषु प्राप्तेष्वपि यदृच्छया । निषिद्धानिव तान्पश्येत्सा स्थितिस्तनुमानसा

aniṣiddheṣu bhogeṣu prāpteṣvapi yadṛcchayā / niṣiddhāniva tānpaśyetsā sthitistanumānasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहिर्मुखजनस्तुत्या लज्जते निन्दितो यथा । परमार्थिजनस्तुत्या प्रसादमधिगच्छति

bahirmukhajanastutyā lajjate nindito yathā / paramārthijanastutyā prasādamadhigacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्लोकः । अस्यै तु पतिरात्मानं दातुमुत्कण्ठितः सदा । आदातुं न विजानाति नित्यमुत्कण्ठिताऽपि सा

tatra ślokaḥ | asyai tu patirātmānaṃ dātumutkaṇṭhitaḥ sadā / ādātuṃ na vijānāti nityamutkaṇṭhitā'pi sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौभाग्यकामिनी नारी नायको रतिदायकः । परन्तु मुग्धभावेन किंचित्कालं विलम्बनम्

saubhāgyakāminī nārī nāyako ratidāyakaḥ / parantu mugdhabhāvena kiṃcitkālaṃ vilambanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदमेव कथं नु स्यादिति क्लिश्यति चात्मना । भूयः कटाक्षकलहं करोति स्वामिना सह

idameva kathaṃ nu syāditi kliśyati cātmanā / bhūyaḥ kaṭākṣakalahaṃ karoti svāminā saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्थभूमिकानिर्णयः । तृतीयभूमिकाभ्यासान्नाशमेति रजस्तमः । सत्त्वापतिश्चतुर्थी स्यान्निदिध्यासनरूपिणी

caturthabhūmikānirṇayaḥ | tṛtīyabhūmikābhyāsānnāśameti rajastamaḥ / sattvāpatiścaturthī syānnididhyāsanarūpiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राक्षेपपरीहारः । भोगार्थमेव देवत्त्वं प्राप्ता देवा न मुक्तये । मुमुक्षाविरहात्तेषां सत्त्वापत्तिर्न मुक्तिकृत्

atrākṣepaparīhāraḥ | bhogārthameva devattvaṃ prāptā devā na muktaye / mumukṣāvirahātteṣāṃ sattvāpattirna muktikṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र श्लोकः । देवेष्वपि तथा शक्रकुबेरवरुणादयः । ये मुमुक्षां गतास्तेषां मुक्तिप्राप्तिः किमद्भुतम्

atra ślokaḥ | deveṣvapi tathā śakrakuberavaruṇādayaḥ / ye mumukṣāṃ gatāsteṣāṃ muktiprāptiḥ kimadbhutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ लक्षणानि । एकान्ते मुक्तिगाथानां गानं रोदनमेव च । रोमाञ्चो गद्गदः कण्ठे सत्त्वापत्तेस्तु लक्षणम्

atha lakṣaṇāni | ekānte muktigāthānāṃ gānaṃ rodanameva ca / romāñco gadgadaḥ kaṇṭhe sattvāpattestu lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वमतमाह । वेदान्ताः सभ्यगभ्यस्ता अथ ध्येयो महेश्वरः । प्राप्तातिसौरभे भृङ्गे रसपानं गुणाधिकम्

svamatamāha | vedāntāḥ sabhyagabhyastā atha dhyeyo maheśvaraḥ / prāptātisaurabhe bhṛṅge rasapānaṃ guṇādhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्योऽस्मि शुद्ध एवास्मि क्वाज्ञानं क्व च बन्धनम् । एवमादिचमत्कारः सत्त्वापत्तेस्तु लक्षणम्

nityo'smi śuddha evāsmi kvājñānaṃ kva ca bandhanam / evamādicamatkāraḥ sattvāpattestu lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा निजकथास्तद्वच्छृणोत्युपनिषत्कथाः । यथाऽन्यस्य कथास्तद्वच्छृणोति जनसंकथाः

yathā nijakathāstadvacchṛṇotyupaniṣatkathāḥ / yathā'nyasya kathāstadvacchṛṇoti janasaṃkathāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहेन्द्रियमनःप्राणबुद्ध्यहङ्कारचेतसाम् । निरीक्ष्य विविधाश्चेष्टा आस्ते विस्मितवन्मुनिः

dehendriyamanaḥprāṇabuddhyahaṅkāracetasām / nirīkṣya vividhāśceṣṭā āste vismitavanmuniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वजन्ममृत्युजरादिकान् । भावानन्यस्य जानाति तदन्यं भावमात्मनः

jñatvakartṛtvabhoktṛtvajanmamṛtyujarādikān / bhāvānanyasya jānāti tadanyaṃ bhāvamātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोहजालाद्विनिर्गत्य जालादिव विहङ्गमः । खेचरत्वमनुप्राप्तो धन्यतामनुविन्दति

mohajālādvinirgatya jālādiva vihaṅgamaḥ / khecaratvamanuprāpto dhanyatāmanuvindati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दरिद्र इव संप्राप्य निधानं विस्मयं गतः । ईश्वरानुग्रहो जात इति नृत्यति हृष्यति

daridra iva saṃprāpya nidhānaṃ vismayaṃ gataḥ / īśvarānugraho jāta iti nṛtyati hṛṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयैः शब्दसंस्पर्शगन्धरूपरसैर्न यः । प्रियैरपि भवेत्तादृक्सात्त्विकानन्दमागतः

viṣayaiḥ śabdasaṃsparśagandharūparasairna yaḥ / priyairapi bhavettādṛksāttvikānandamāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यतिरिक्तमिवात्मानं पश्यन्भावेषु सन्नपि । चाण्डालीमिव यो मायां न स्पृशन्दूरवत्स्थितः

vyatiriktamivātmānaṃ paśyanbhāveṣu sannapi / cāṇḍālīmiva yo māyāṃ na spṛśandūravatsthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औदासीन्येन यः पश्येत्स्वप्नाभं जागरे जगत् । सत्त्वापत्तिपरीपाकलक्षणं तदुदाहृतम्

audāsīnyena yaḥ paśyetsvapnābhaṃ jāgare jagat / sattvāpattiparīpākalakṣaṇaṃ tadudāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र श्लोकः । भावः सम्यक्परिज्ञातो ग्रहणेऽपि मनः कृतम् । आदानमवशिष्टं हि कृत्वाऽभूषणमात्मनः

atra ślokaḥ | bhāvaḥ samyakparijñāto grahaṇe'pi manaḥ kṛtam / ādānamavaśiṣṭaṃ hi kṛtvā'bhūṣaṇamātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं त्वनूढा तरुणी न कस्यापि परिग्रहः । एनमेव वरिष्यामि पतिं को वा हसिष्यति

ahaṃ tvanūḍhā taruṇī na kasyāpi parigrahaḥ / enameva variṣyāmi patiṃ ko vā hasiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हतः कामी कटाक्षेण कयाचिन्मृगचक्षुषा । व्यसनित्वमवाप्नोति तथाऽयं मुक्तिकान्तया

hataḥ kāmī kaṭākṣeṇa kayācinmṛgacakṣuṣā / vyasanitvamavāpnoti tathā'yaṃ muktikāntayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुञ्जद्भृङ्गिध्वनिं श्रुत्वा गुञ्जन्कीटो यथा बिले । ब्रह्मास्मीति तथैवायं भवितुं ब्रह्म गुञ्जति

guñjadbhṛṅgidhvaniṃ śrutvā guñjankīṭo yathā bile / brahmāsmīti tathaivāyaṃ bhavituṃ brahma guñjati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चमी भूमिका । दशाचतुष्टयाभ्यासादसंसक्तिस्तु पंचमी । सुषुप्तिप्रथमावस्था साक्षात्कारनवांकुरा

pañcamī bhūmikā | daśācatuṣṭayābhyāsādasaṃsaktistu paṃcamī / suṣuptiprathamāvasthā sākṣātkāranavāṃkurā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साऽपरोक्षा नईव निशा शृणु तस्यास्तु लक्षणम् । प्रथमः स्वचमत्कारः स्वरूपानन्दलक्षणम्

sā'parokṣā naīva niśā śṛṇu tasyāstu lakṣaṇam / prathamaḥ svacamatkāraḥ svarūpānandalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मत्वसंस्मृतिः सैव सैव जीवत्वविस्मृतिः । तदेवाज्ञानमरणममृतत्वं तदेव हि

brahmatvasaṃsmṛtiḥ saiva saiva jīvatvavismṛtiḥ / tadevājñānamaraṇamamṛtatvaṃ tadeva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आविर्भूता तु सा नैव नाविर्भूतत्वभाक्पुनः । कथं भूयो भ्रमत्येष भ्रान्तिरेव गता यदि

āvirbhūtā tu sā naiva nāvirbhūtatvabhākpunaḥ / kathaṃ bhūyo bhramatyeṣa bhrāntireva gatā yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वर्तुलपाषाणा गिरेः शिखरतश्च्युताः । ध्वंसंत्येव न तिष्ठन्ति विकारास्तद्वदत्र हि

yathā vartulapāṣāṇā gireḥ śikharataścyutāḥ / dhvaṃsaṃtyeva na tiṣṭhanti vikārāstadvadatra hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुनिरर्धकटाक्षेण यं विकारमवेक्षते । सद्यः पतत्यसौ पृथ्व्यां नोत्तिष्ठति यथा पुनः

munirardhakaṭākṣeṇa yaṃ vikāramavekṣate / sadyaḥ patatyasau pṛthvyāṃ nottiṣṭhati yathā punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविगीते न तुष्येत्तु विगीते न विषीदति । विस्मरत्यखिलं कार्यं रमते स्वात्मनात्मनि

avigīte na tuṣyettu vigīte na viṣīdati / vismaratyakhilaṃ kāryaṃ ramate svātmanātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूताविष्ट इवाकस्माद्वर्णाश्रमविधिक्रमम् । प्रेरितः पूर्वसंस्कारैः करोति न करोत्यपि

bhūtāviṣṭa ivākasmādvarṇāśramavidhikramam / preritaḥ pūrvasaṃskāraiḥ karoti na karotyapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैव लौकिकज्ञाने प्रमाणं चक्षुरादयः । ब्रह्मज्ञानस्य विषये तथैवोपनिषन्मता

yathaiva laukikajñāne pramāṇaṃ cakṣurādayaḥ / brahmajñānasya viṣaye tathaivopaniṣanmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्साक्षित्वात्प्रमाणानि तानि कस्तत्र संशयः विधिकिङ्करतां त्यक्त्वा ह्यकिञ्चित्करतां गतः । अकिञ्चनत्वमापन्नो न चिन्तयति किञ्चन

yatsākṣitvātpramāṇāni tāni kastatra saṃśayaḥ vidhikiṅkaratāṃ tyaktvā hyakiñcitkaratāṃ gataḥ / akiñcanatvamāpanno na cintayati kiñcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संलग्नेऽप्यातपे भानोर्हिमाचलशिलेव यः । बहिरन्तश्च संपूर्णः शीतलत्वं न मुञ्चति

saṃlagne'pyātape bhānorhimācalaśileva yaḥ / bahirantaśca saṃpūrṇaḥ śītalatvaṃ na muñcati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फटिकः स्फटिकत्वज्ञः सलिलं सलिलत्ववित् । गगनं गगनत्वज्ञं यदि स्यात्सा दशा चितः

sphaṭikaḥ sphaṭikatvajñaḥ salilaṃ salilatvavit / gaganaṃ gaganatvajñaṃ yadi syātsā daśā citaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुधो यथा न मुह्येत नानारङ्गगृहेष्वपि । तथा मुह्यति नऽऽत्माऽयं नानारङ्गगृहेष्वपि

budho yathā na muhyeta nānāraṅgagṛheṣvapi / tathā muhyati na''tmā'yaṃ nānāraṅgagṛheṣvapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगी क्रीडति निद्राति हसत्यपि वदत्यपि । बहिर्मुखैरपि जनैः पिशाचैरिव शंकरः

yogī krīḍati nidrāti hasatyapi vadatyapi / bahirmukhairapi janaiḥ piśācairiva śaṃkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न प्राप्तपरमार्थस्य तुलामर्हति वासवः । वासवस्तत्पदाकांक्षी न स वासवताप्रियः

na prāptaparamārthasya tulāmarhati vāsavaḥ / vāsavastatpadākāṃkṣī na sa vāsavatāpriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वह्निपक्वं यथा मांसं पूर्ववत्स्थितमस्थिषु । संसक्तमप्यसंसक्तं स्वशरीरे तथा मुनिः

vahnipakvaṃ yathā māṃsaṃ pūrvavatsthitamasthiṣu / saṃsaktamapyasaṃsaktaṃ svaśarīre tathā muniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.