अग्न्यादीनामधिदेवतात्वेनापि प्रसिद्धयुपपत्तेः । अन्यथोक्तव्याख्यानव्याख्येयभावानुपपत्तिप्रसङ्गः । केन निमित्तेन व्याहृतीनां च स एवार्थ इत्यत आह भूमत इति ॥ भूमा पूर्णत्वं ततो भूः । भवतेर्बहुत्वार्थस्य क्विपि रूपमेतत् । भावनाज्जगत उत्पादनाद्भुवः । भवतेरेवान्तर्णीतप्यर्थस्य कप्रत्यये रूपम् । सुत्वात्सुखत्वात्स्वः । स्वशब्दो हि सुखवाची प्रसिद्धः । चकारौ निमित्तान्तरसमुच्चये । यथोक्तम् । "पूर्णो भूतिवरो ऽनन्तसुखो यद्वयाहृतीरितःऽ; इति । एतैरेव निमित्तैर्व्याहृतीनामर्थो न पुनर्लोकत्रयात्मकत्वेन । तस्य प्रमाणविरुद्धत्वात् । "भूरिति वा अयं लोकःऽ; इत्यादिश्रुतिरपि लोकत्रयान्तर्गतभगवद्विषयैवेत्येवशब्दार्थः । *१,३२७* गायत्र्यर्थः नारायण एव किमतो न हि व्याहृतय एव वेद इति चेत् । व्याहृत्यर्थतया तावत्परमेश्वरस्य गायत्रीप्रतिपाद्यतावगम्यते । त्रिपदाया गायतृया व्याहृतित्रयव्याख्यानत्वस्यागमसिद्धत्वात् । ननु गायतृयां यो भर्गो नो ऽस्माकं धियः प्रचोदयात्प्रेरयेत्तस्य सवितुर्देवस्य तद्वरेण्यं रूपं धीमहि चिन्तयाम इति भर्गनामकः सविता प्रतिपाद्यो दृश्यते । तत्कथं भगवत्परत्वमित्यत आह स एव भर्गशब्दार्थ इति ॥ भरणगमनयोगादिति शेषः । उपलक्षणं चैतत् । जगत्प्रसवहेतुत्वात्सवितेत्यपि द्रष्टव्यम् । नतु सूर्यः । तथात्वे गायतृया व्याहृत्यर्थत्वानुपपत्तेः । "ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती नारायणःऽ; इत्याद्यागमविरोधाच्चेत्येवार्थः । अस्तु गायतृयर्थो नारायणः किमेतावतापि । गायतृयर्थत्वात्पुरुषसूक्तार्थो ऽपि स एवेति सिद्धयति । वर्गत्रयात्मकस्य तस्य त्रिपादगायत्रीव्याख्यानत्वेन"तद्भेदः पौरुषं सूक्तम्ऽ; इत्याद्यागमसिद्धत्वात् । ननु पुरुषसूक्ते पुरुषस्य पशोर्हिरण्यगर्भस्य वा प्रतिपादनात्कथं नारायणः प्रतिपाद्यत इत्यत आह सो ऽयमिति ॥ पूर्णत्वादिनेति शेषः । तथाच श्रुतिः । "स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षृपुरिषयो नैनेन किञ्चनानावृतं नैनेन किञ्चनासंवृतम्ऽ; इति । अन्यथोक्तयुक्तिविरोधः । वक्ष्यते चैतत् । सिद्धे च पुरुषसूक्तार्थत्वे विष्णोः किं स्यात् । सर्ववेदार्थत्वमेव सिद्धम् । *१,३३१* स एव सर्ववेदार्थो जिज्ञास्यो ऽयं विधीयते अन्यथा जिज्ञासास्येत्यवक्ष्यत् । जिज्ञासा खलु कर्मापेक्षा विना कर्मणा न ज्ञातुं शक्या न तु सम्बन्धिनं विनेति कर्मणः प्राधान्यात्तदेव वक्तव्यम् । सम्बन्धिसामान्योक्तवर्थात्कर्मापि लभ्यत इति चेन्न । साक्षात्प्रतीतपरित्यागेनार्थलभ्यस्वीकारस्य वैयर्थ्यात् । एवं सति लक्षणादिजिज्ञासापि प्रतिज्ञाता स्यादिति चेन्न । तस्या विनाप्यभिधानेन लाभात् । नहि लक्षणादिजिज्ञासामन्तरेण ब्रह्मजिज्ञासास्ति । अन्यथानेकविषयत्वेन शास्त्रभेदप्रसङ्गः । निर्विषयताशङ्कापनोदार्थं प्रयुक्तं पदमिदं कर्माभिधान्येव युक्तम् । तद्विजिज्ञासस्वेत्यादिश्रुत्यर्थानुगतं चैवं सति सूत्रं स्यात् । *१,३५६* ननु च "प्रतिपदविधाना षष्ठी न समस्यतेऽ; इति कर्माणि षष्ठयाः समासः प्रतिषिध्यत इति चेन्न । "कृद्योगलक्षणा च षष्ठी समस्यतेऽ; इति प्रतिप्रसवात् । *१,३६८* कर्मप्राधान्यार्थं जिज्ञास्य इति प्रयोगः अथवा ब्रह्मणः कर्मत्वेनाप्राधान्यशङ्कां निवर्तयितुं जिज्ञास्य इति कर्मप्राधान्यं सूचितम् । ज्ञानविधौ हि ब्रह्मणो ऽप्राधान्यं स्यात् । तज्ज्ञानोद्देशेन जिज्ञासाविधाने कुतः अप्राधान्यम् । *१,३७५* कर्तव्येतिपदाध्याहारविचारः विधीयत इत्यनेन कर्तव्येति पदाध्याहारं सूचयति । ननु भवतीति स्वतः सिद्धम् । मैवम् । तथा सत्यनुवादत्वप्रसङ्गात् । अत्रैके चोदयन्ति । सिद्धैव ननु ब्रह्मजिज्ञासा । अथातो धर्मजिज्ञासेति सकलवेदार्थविचारस्योदितत्वात् । ब्रह्मज्ञानस्य चोदनालक्षणत्वेन धर्मस्वरूपत्वादभ्यधिकाशङ्काभावादिति । *१,३८३* गतार्थताशङ्कातत्समाधानानुपपत्ति प्रदर्शनम् तत्र केचिदभ्यधिकाशङ्कां दर्शयन्तो ब्रह्मजिज्ञासां पृथगारभन्ते । अपरे तु कार्यनिष्ठ एव वेदभागो विचार्यत्वेन तत्र प्रक्रान्तो विचारितश्च न वस्तुतत्त्वनिष्ठ इत्यतो वस्तुतत्त्वनिष्ठं वेदभागं विचारयितुमिदमारभ्यत इत्याहुः । सेयं गतार्थताशङ्का तत्समाधानं च नोपपद्यते । सर्ववेदानामीश्वरैकनिष्ठत्वेन सर्ववेदार्थस्यात्रैव जिज्ञास्यत्वात् । धर्मजिज्ञासाशास्त्रं तु वेदैकदेशामुख्यार्थधर्मविचाराय प्रवृत्तमित्याशयेन वा"स एव भर्गशब्दार्थःऽ; इत्याद्युक्तम् । तत्र सर्ववेदार्थ इत्यनेन गतार्थताशङ्कानिरासः स एव न तु कार्यशेषतयेत्याद्यं समाधानं सर्वेति द्वितीयं च निरस्तम् । तदुपपादनाय पूर्ववाक्यम् । जिज्ञास्य इति साध्यनिर्देशः । वक्ष्यति च एतद्विस्तरेण कार्यता चेत्यादिना । *१,३९१* ज्ञानी प्रियतमो ऽतो मे तं विद्वानेव चामृतः
agnyādīnāmadhidevatātvenāpi prasiddhayupapatteḥ / anyathoktavyākhyānavyākhyeyabhāvānupapattiprasaṅgaḥ / kena nimittena vyāhṛtīnāṃ ca sa evārtha ityata āha bhūmata iti // bhūmā pūrṇatvaṃ tato bhūḥ / bhavaterbahutvārthasya kvipi rūpametat / bhāvanājjagata utpādanādbhuvaḥ / bhavaterevāntarṇītapyarthasya kapratyaye rūpam / sutvātsukhatvātsvaḥ / svaśabdo hi sukhavācī prasiddhaḥ / cakārau nimittāntarasamuccaye / yathoktam / "pūrṇo bhūtivaro 'nantasukho yadvayāhṛtīritaḥ'; iti / etaireva nimittairvyāhṛtīnāmartho na punarlokatrayātmakatvena / tasya pramāṇaviruddhatvāt / "bhūriti vā ayaṃ lokaḥ'; ityādiśrutirapi lokatrayāntargatabhagavadviṣayaivetyevaśabdārthaḥ / *1,327* gāyatryarthaḥ nārāyaṇa eva kimato na hi vyāhṛtaya eva veda iti cet / vyāhṛtyarthatayā tāvatparameśvarasya gāyatrīpratipādyatāvagamyate / tripadāyā gāyatṛyā vyāhṛtitrayavyākhyānatvasyāgamasiddhatvāt / nanu gāyatṛyāṃ yo bhargo no 'smākaṃ dhiyaḥ pracodayātprerayettasya saviturdevasya tadvareṇyaṃ rūpaṃ dhīmahi cintayāma iti bharganāmakaḥ savitā pratipādyo dṛśyate / tatkathaṃ bhagavatparatvamityata āha sa eva bhargaśabdārtha iti // bharaṇagamanayogāditi śeṣaḥ / upalakṣaṇaṃ caitat / jagatprasavahetutvātsavitetyapi draṣṭavyam / natu sūryaḥ / tathātve gāyatṛyā vyāhṛtyarthatvānupapatteḥ / "dhyeyaḥ sadā savitṛmaṇḍalamadhyavartī nārāyaṇaḥ'; ityādyāgamavirodhāccetyevārthaḥ / astu gāyatṛyartho nārāyaṇaḥ kimetāvatāpi / gāyatṛyarthatvātpuruṣasūktārtho 'pi sa eveti siddhayati / vargatrayātmakasya tasya tripādagāyatrīvyākhyānatvena"tadbhedaḥ pauruṣaṃ sūktam'; ityādyāgamasiddhatvāt / nanu puruṣasūkte puruṣasya paśorhiraṇyagarbhasya vā pratipādanātkathaṃ nārāyaṇaḥ pratipādyata ityata āha so 'yamiti // pūrṇatvādineti śeṣaḥ / tathāca śrutiḥ / "sa vā ayaṃ puruṣaḥ sarvāsu pūrṣṛpuriṣayo nainena kiñcanānāvṛtaṃ nainena kiñcanāsaṃvṛtam'; iti / anyathoktayuktivirodhaḥ / vakṣyate caitat / siddhe ca puruṣasūktārthatve viṣṇoḥ kiṃ syāt / sarvavedārthatvameva siddham / *1,331* sa eva sarvavedārtho jijñāsyo 'yaṃ vidhīyate anyathā jijñāsāsyetyavakṣyat / jijñāsā khalu karmāpekṣā vinā karmaṇā na jñātuṃ śakyā na tu sambandhinaṃ vineti karmaṇaḥ prādhānyāttadeva vaktavyam / sambandhisāmānyoktavarthātkarmāpi labhyata iti cenna / sākṣātpratītaparityāgenārthalabhyasvīkārasya vaiyarthyāt / evaṃ sati lakṣaṇādijijñāsāpi pratijñātā syāditi cenna / tasyā vināpyabhidhānena lābhāt / nahi lakṣaṇādijijñāsāmantareṇa brahmajijñāsāsti / anyathānekaviṣayatvena śāstrabhedaprasaṅgaḥ / nirviṣayatāśaṅkāpanodārthaṃ prayuktaṃ padamidaṃ karmābhidhānyeva yuktam / tadvijijñāsasvetyādiśrutyarthānugataṃ caivaṃ sati sūtraṃ syāt / *1,356* nanu ca "pratipadavidhānā ṣaṣṭhī na samasyate'; iti karmāṇi ṣaṣṭhayāḥ samāsaḥ pratiṣidhyata iti cenna / "kṛdyogalakṣaṇā ca ṣaṣṭhī samasyate'; iti pratiprasavāt / *1,368* karmaprādhānyārthaṃ jijñāsya iti prayogaḥ athavā brahmaṇaḥ karmatvenāprādhānyaśaṅkāṃ nivartayituṃ jijñāsya iti karmaprādhānyaṃ sūcitam / jñānavidhau hi brahmaṇo 'prādhānyaṃ syāt / tajjñānoddeśena jijñāsāvidhāne kutaḥ aprādhānyam / *1,375* kartavyetipadādhyāhāravicāraḥ vidhīyata ityanena kartavyeti padādhyāhāraṃ sūcayati / nanu bhavatīti svataḥ siddham / maivam / tathā satyanuvādatvaprasaṅgāt / atraike codayanti / siddhaiva nanu brahmajijñāsā / athāto dharmajijñāseti sakalavedārthavicārasyoditatvāt / brahmajñānasya codanālakṣaṇatvena dharmasvarūpatvādabhyadhikāśaṅkābhāvāditi / *1,383* gatārthatāśaṅkātatsamādhānānupapatti pradarśanam tatra kecidabhyadhikāśaṅkāṃ darśayanto brahmajijñāsāṃ pṛthagārabhante / apare tu kāryaniṣṭha eva vedabhāgo vicāryatvena tatra prakrānto vicāritaśca na vastutattvaniṣṭha ityato vastutattvaniṣṭhaṃ vedabhāgaṃ vicārayitumidamārabhyata ityāhuḥ / seyaṃ gatārthatāśaṅkā tatsamādhānaṃ ca nopapadyate / sarvavedānāmīśvaraikaniṣṭhatvena sarvavedārthasyātraiva jijñāsyatvāt / dharmajijñāsāśāstraṃ tu vedaikadeśāmukhyārthadharmavicārāya pravṛttamityāśayena vā"sa eva bhargaśabdārthaḥ'; ityādyuktam / tatra sarvavedārtha ityanena gatārthatāśaṅkānirāsaḥ sa eva na tu kāryaśeṣatayetyādyaṃ samādhānaṃ sarveti dvitīyaṃ ca nirastam / tadupapādanāya pūrvavākyam / jijñāsya iti sādhyanirdeśaḥ / vakṣyati ca etadvistareṇa kāryatā cetyādinā / *1,391* jñānī priyatamo 'to me taṃ vidvāneva cāmṛtaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.