न केवलं ब्रह्मणि मायावादिना विशेषो ऽङ्गीकरणीयः । किं नाम प्रपञ्चसत्यतावादिभिरप्यशेषद्रव्येषु स विशेषो ऽङ्गीकार्यः । तथा हि पटस्तच्छौक्लयं च तावन्न भिद्येते । अङ्गुलीद्वयवद्भेदेनानुपलम्भात् । अयुतसिद्धत्वादिति चेत् । किमयुतसिद्धत्वं नाम । अवश्यमाश्रयाश्रयिभावेनावस्थानमिति चेत् । किमेतावता भेदेन न प्रत्येतव्यम् । नापि कुण्डमिव पटो ऽधिकरणत्वेन बदराणीव शौक्लयमाधेयत्वेन परिस्फुरति । किं नाम तदेव तदिति । न चैषा प्रतीतिर्भ्रान्तिः । बाधकाभावात् । शौक्लयपटयोर्भेदावगाहिनी प्रत्यक्षप्रतीतिर्हि बाधिका भवेत् । अनुमानादीनामभेदप्रत्यय(क्ष)रोधेनोत्थानस्यैवासम्भवात् । नच भेदावगाहिनी प्रत्यक्षप्रतीतिरस्तीत्युक्तम् । तेन प्रत्यक्षत एव सिद्धः पटशौक्लययोरभेदः । दृश्यन्ते च भेदकार्याणि, पटशौक्लयबुद्धयोरन्यूनानतिरिक्तविषयत्वाभावः, तच्छब्दयोरपर्यायत्वं अपर्यायशब्दस्मारकत्वं, जलाहरणाद्यर्थक्रियाभेदः, पटमानयेत्युक्ते यत्किञ्चिच्छुक्लयानानयनं, शुक्लमानयेत्युक्ते नियमेन पटस्यानयनम्, अपटः पट इतिवदशुक्लः पट इत्यनयोर्विरोधाभावः, अन्धस्यापि पटो ऽयमितिवच्छुक्लो ऽयमिति च प्रतीत्यनुत्पत्तिः, शुक्लाप्रतिपत्तिवत्पटाप्रतिपत्त्यभावः, महारजनसम्पर्केण शुक्लत्ववत्पटस्या(प्या)वृत्तत्वाभावः, पटवद्वा शौक्लयस्याप्यनावृत्तत्वाभावः, इत्येवमादीनि । नचैषा प्रतीतिर्भान्तिः । बाधितत्वाभिमानस्याप्यभावात् । व्यवहाराद्यविसंवादाच्च तदेतयोरभेदभेदकार्यप्रतीत्योरन्यथानुपपत्त्या निर्भेदे ऽपि पटे ऽस्ति कश्चिदतिशयो भेदप्रतिनिधिर्यद्वशादिदं सर्वं समञ्जसं स्यादित्येव कल्पनीयम् । न चातिशयो ऽभिन्ने ऽपि विशेषकत्वाद्विशेष इति गीयते । एवमन्यत्रापि द्रव्ये विशेषः प्रतिपत्तव्यः । ननु भेदाभेदाङ्गीकारेणानुपपत्तेः शमनात् किं विशेषेणेति चेन्न । परस्परविरुद्धयोर्भेदाभेदयोरेकत्रावस्थानघटनाया(म)पि विशेषस्याप्यङ्गीकरणीयत्वात् । प्रतीतत्वात्को विरोध इति चेत् । सत्यम् । प्रतीतिरपि कथमुपपन्नेति चिन्तायां वस्तुस्वभावातिशयस्यानुसरणीयत्वात् । भेदाभेदानवस्थापरिहारार्थमपि विशेषाङ्गीकारस्यावश्यकत्वस्योक्तत्वादिति । *३,९१* ननु सर्ववस्तुषु यद्यस्ति विशेषः, स च वस्तुनो न भिद्यते, प्राप्तं तर्हि सकलवस्तूनामैक्यमित्यत आह विशेषा इति ॥ *३,९२* विशेषास्ते ऽप्यनन्ताश्च परस्परविशेषिणः । स्वनिर्वाहकतायुक्ताः सन्ति वस्तुष्वशेषतः
na kevalaṃ brahmaṇi māyāvādinā viśeṣo 'ṅgīkaraṇīyaḥ / kiṃ nāma prapañcasatyatāvādibhirapyaśeṣadravyeṣu sa viśeṣo 'ṅgīkāryaḥ / tathā hi paṭastacchauklayaṃ ca tāvanna bhidyete / aṅgulīdvayavadbhedenānupalambhāt / ayutasiddhatvāditi cet / kimayutasiddhatvaṃ nāma / avaśyamāśrayāśrayibhāvenāvasthānamiti cet / kimetāvatā bhedena na pratyetavyam / nāpi kuṇḍamiva paṭo 'dhikaraṇatvena badarāṇīva śauklayamādheyatvena parisphurati / kiṃ nāma tadeva taditi / na caiṣā pratītirbhrāntiḥ / bādhakābhāvāt / śauklayapaṭayorbhedāvagāhinī pratyakṣapratītirhi bādhikā bhavet / anumānādīnāmabhedapratyaya(kṣa)rodhenotthānasyaivāsambhavāt / naca bhedāvagāhinī pratyakṣapratītirastītyuktam / tena pratyakṣata eva siddhaḥ paṭaśauklayayorabhedaḥ / dṛśyante ca bhedakāryāṇi, paṭaśauklayabuddhayoranyūnānatiriktaviṣayatvābhāvaḥ, tacchabdayoraparyāyatvaṃ aparyāyaśabdasmārakatvaṃ, jalāharaṇādyarthakriyābhedaḥ, paṭamānayetyukte yatkiñcicchuklayānānayanaṃ, śuklamānayetyukte niyamena paṭasyānayanam, apaṭaḥ paṭa itivadaśuklaḥ paṭa ityanayorvirodhābhāvaḥ, andhasyāpi paṭo 'yamitivacchuklo 'yamiti ca pratītyanutpattiḥ, śuklāpratipattivatpaṭāpratipattyabhāvaḥ, mahārajanasamparkeṇa śuklatvavatpaṭasyā(pyā)vṛttatvābhāvaḥ, paṭavadvā śauklayasyāpyanāvṛttatvābhāvaḥ, ityevamādīni / nacaiṣā pratītirbhāntiḥ / bādhitatvābhimānasyāpyabhāvāt / vyavahārādyavisaṃvādācca tadetayorabhedabhedakāryapratītyoranyathānupapattyā nirbhede 'pi paṭe 'sti kaścidatiśayo bhedapratinidhiryadvaśādidaṃ sarvaṃ samañjasaṃ syādityeva kalpanīyam / na cātiśayo 'bhinne 'pi viśeṣakatvādviśeṣa iti gīyate / evamanyatrāpi dravye viśeṣaḥ pratipattavyaḥ / nanu bhedābhedāṅgīkāreṇānupapatteḥ śamanāt kiṃ viśeṣeṇeti cenna / parasparaviruddhayorbhedābhedayorekatrāvasthānaghaṭanāyā(ma)pi viśeṣasyāpyaṅgīkaraṇīyatvāt / pratītatvātko virodha iti cet / satyam / pratītirapi kathamupapanneti cintāyāṃ vastusvabhāvātiśayasyānusaraṇīyatvāt / bhedābhedānavasthāparihārārthamapi viśeṣāṅgīkārasyāvaśyakatvasyoktatvāditi / *3,91* nanu sarvavastuṣu yadyasti viśeṣaḥ, sa ca vastuno na bhidyate, prāptaṃ tarhi sakalavastūnāmaikyamityata āha viśeṣā iti // *3,92* viśeṣāste 'pyanantāśca parasparaviśeṣiṇaḥ / svanirvāhakatāyuktāḥ santi vastuṣvaśeṣataḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.