ते प्रकृतस्वरूपा विशेषा अशेषतो वस्तुष्वनन्तेषु द्रव्येष्वनन्ता एव सन्ति । न पुनरेक एव सर्वत्रातो नोक्तदोषः । सो ऽस्तीत्येकवचनं तु समुदायापेक्षया प्रयुक्तमिति भावः । नन्वेकैकस्मिंश्च द्रव्ये विशेषो ऽप्येकैको ऽस्ति तदा पटो महांश्छुक्लश्चलतीति विचित्रानेकव्यवहारानुपपत्तिः । न ह्येकस्मादविचित्रस्वभावाद्विचित्रानेककार्योत्पत्तिर्दृष्टा । तथा सत्याकस्मिकत्वप्रसङ्गात् । ततश्च विशेषाङ्गीकारो व्यर्थः स्यादित्यत आह विशेषा इति ॥ ते ऽप्युक्तलक्षणा विशेषा अशेषतो ऽपि वस्तुषु प्रत्येकमनन्ताः सन्त्यतो नोक्तदोषावकाशः अनन्ता इत्युपलक्षणम् । यत्र यावन्तो व्यवहारास्तत्र तावन्तो विशेषा इति ज्ञातव्यम् । प्रतिद्रव्यमनेकत्वे विशेषाणां परस्परं भेदेन भाव्यम् । भेदाविनाभूतत्वादनेकत्वस्य । तथाच भिन्ननां द्रव्याभेदे द्रव्यस्यापि भेदप्रसङ्ग इत्यत आह परम्परेति ॥ परस्परविशेषवत्त्वेनैवानेकत्वं सम्भवति । विशेषस्य भेदकार्यकारिताया उक्तत्वादिति भावः । विशेषाणामपि विशेषान्तराङ्गीकारे ऽनवस्थेत्यत आह स्वनिर्वाहकतेति ॥ पूर्वं द्रव्येण विशेषस्याभेदचिन्ता । इदानीं तु परस्परमिति स्फुटो ऽर्थभेदः । सर्वं चैतद्विशेषस्वरूपसाधकार्थापत्त्यैव सिद्धमिति न पृथक् प्रमाणमुक्तम् । नहि स्वयमनुपपन्नमनुपपत्त्यन्तरशान्त्यै प्रभवति । किन्तु यथायथोपपद्यते तथातथैव स्वरूपग्राहिण्या ऽर्थापत्यैव कल्प्यते । यद्यपि विशेषः प्रत्यक्षो ऽपि भवति । "येन प्रत्यक्षसिद्धेनऽ; इति वक्ष्यमाणत्वात् । तथापि विप्रतिपन्नो न तन्मात्रेण बोधयितुं शक्यत इत्यर्थापत्तिरुपन्यस्तेति । *३,९४* यदर्थं तदैक्यस्येत्यादिना सर्ववादिभिर्विशेषो ऽङ्गीकारितस्तदिदानीमाह अत इति ॥ अतो ऽनन्तगुणं ब्रह्म निर्भेदमपि भण्यते निर्भेदमपि ब्रह्मातो विशेषसामर्थ्यादनन्तगुणं भण्यत इति । यत्परेण पृष्टं लक्ष्यलक्षणयोर्भेद इत्यादि तस्येदमुत्तरम् ब्रह्म निर्भेदमिति ॥ यदत्रोक्तमनेकलक्षराभिन्नस्यानेकत्वप्रसङ्गः, लक्षणानां वानेकत्वानुपपत्तिः, शब्दपर्ययत्वं, गुणगुणित्वाद्यनुपपत्तिरिति, तस्योत्तरं निर्भेदमप्यतो विशेषशद्गुणानामनन्तत्वं, ब्रह्मणश्चैकत्वम्, अनन्ता गुणा अस्येति गुणगुण्यादिभावो, ब्रह्म च गुणाश्चेत्यपुनरुक्तभणनं च युज्यत इति । अत्र जगज्जन्मादिकारणत्वमिति वक्तव्ये ऽनन्तगुणमिति वचनमिदं सूत्रमनन्तगुण(वत्)त्वमेव ब्रह्मणो लक्षणमभिप्रेत्य तत्साधनाय जगज्जन्मादिकारणत्वलक्षणं प्रतिपादयितुं प्रवृत्तमिति सूचयितुम् । तदेवं जगज्जन्मादिकारणत्वस्य स्वलक्षणत्वे बाधकाभावान्न तटस्थत्वकल्पनं युक्तमिति सिद्धम् । अत्राह । किमर्थं लक्ष्यलक्षणयोरभेदमङ्गीकृत्य विशेषबलेन सर्वव्यवहारसमाधानं क्रियते । भेद एव कस्मान्नाङ्गीक्रियते । गुणगुणिभावस्तु समवायसम्बन्धाद्भविष्यति । यदि च सूत्रकारेण समवायो निराकरिष्यत इति नाङ्गीकारार्हस्तदा गुणगुणिनोरेव स कश्चित्तादृशः स्वभावभेद इत्यङ्गीकरणीयम् । नहि पटादौ भेदाभावे ऽपि विशेषबलाद्वयवहारविशेषदर्शनमात्रेण ब्रह्मण्यपि तथा कल्पयितुं युक्तम् । निश्चायकप्रमाणाभावात् । निश्चायकप्रमाणोपन्यासार्थं हि सम्भावना कल्प्यते । यथाऽहुः *३,९५* "सम्भावितः प्रतिज्ञायाअर्थः साध्येत हेतुना । न तस्य हेतुभिस्त्राणमुत्पतन्नेव यो मृतःऽ; ॥ इति । न पुनः सम्भावनैवार्थ(स्य)साधिकेत्यत आह एवं धर्मानिति ॥ एवं धर्मानिति श्रुत्या तदभेदो ऽप्युदीर्यते
te prakṛtasvarūpā viśeṣā aśeṣato vastuṣvananteṣu dravyeṣvanantā eva santi / na punareka eva sarvatrāto noktadoṣaḥ / so 'stītyekavacanaṃ tu samudāyāpekṣayā prayuktamiti bhāvaḥ / nanvekaikasmiṃśca dravye viśeṣo 'pyekaiko 'sti tadā paṭo mahāṃśchuklaścalatīti vicitrānekavyavahārānupapattiḥ / na hyekasmādavicitrasvabhāvādvicitrānekakāryotpattirdṛṣṭā / tathā satyākasmikatvaprasaṅgāt / tataśca viśeṣāṅgīkāro vyarthaḥ syādityata āha viśeṣā iti // te 'pyuktalakṣaṇā viśeṣā aśeṣato 'pi vastuṣu pratyekamanantāḥ santyato noktadoṣāvakāśaḥ anantā ityupalakṣaṇam / yatra yāvanto vyavahārāstatra tāvanto viśeṣā iti jñātavyam / pratidravyamanekatve viśeṣāṇāṃ parasparaṃ bhedena bhāvyam / bhedāvinābhūtatvādanekatvasya / tathāca bhinnanāṃ dravyābhede dravyasyāpi bhedaprasaṅga ityata āha parampareti // parasparaviśeṣavattvenaivānekatvaṃ sambhavati / viśeṣasya bhedakāryakāritāyā uktatvāditi bhāvaḥ / viśeṣāṇāmapi viśeṣāntarāṅgīkāre 'navasthetyata āha svanirvāhakateti // pūrvaṃ dravyeṇa viśeṣasyābhedacintā / idānīṃ tu parasparamiti sphuṭo 'rthabhedaḥ / sarvaṃ caitadviśeṣasvarūpasādhakārthāpattyaiva siddhamiti na pṛthak pramāṇamuktam / nahi svayamanupapannamanupapattyantaraśāntyai prabhavati / kintu yathāyathopapadyate tathātathaiva svarūpagrāhiṇyā 'rthāpatyaiva kalpyate / yadyapi viśeṣaḥ pratyakṣo 'pi bhavati / "yena pratyakṣasiddhena'; iti vakṣyamāṇatvāt / tathāpi vipratipanno na tanmātreṇa bodhayituṃ śakyata ityarthāpattirupanyasteti / *3,94* yadarthaṃ tadaikyasyetyādinā sarvavādibhirviśeṣo 'ṅgīkāritastadidānīmāha ata iti // ato 'nantaguṇaṃ brahma nirbhedamapi bhaṇyate nirbhedamapi brahmāto viśeṣasāmarthyādanantaguṇaṃ bhaṇyata iti / yatpareṇa pṛṣṭaṃ lakṣyalakṣaṇayorbheda ityādi tasyedamuttaram brahma nirbhedamiti // yadatroktamanekalakṣarābhinnasyānekatvaprasaṅgaḥ, lakṣaṇānāṃ vānekatvānupapattiḥ, śabdaparyayatvaṃ, guṇaguṇitvādyanupapattiriti, tasyottaraṃ nirbhedamapyato viśeṣaśadguṇānāmanantatvaṃ, brahmaṇaścaikatvam, anantā guṇā asyeti guṇaguṇyādibhāvo, brahma ca guṇāścetyapunaruktabhaṇanaṃ ca yujyata iti / atra jagajjanmādikāraṇatvamiti vaktavye 'nantaguṇamiti vacanamidaṃ sūtramanantaguṇa(vat)tvameva brahmaṇo lakṣaṇamabhipretya tatsādhanāya jagajjanmādikāraṇatvalakṣaṇaṃ pratipādayituṃ pravṛttamiti sūcayitum / tadevaṃ jagajjanmādikāraṇatvasya svalakṣaṇatve bādhakābhāvānna taṭasthatvakalpanaṃ yuktamiti siddham / atrāha / kimarthaṃ lakṣyalakṣaṇayorabhedamaṅgīkṛtya viśeṣabalena sarvavyavahārasamādhānaṃ kriyate / bheda eva kasmānnāṅgīkriyate / guṇaguṇibhāvastu samavāyasambandhādbhaviṣyati / yadi ca sūtrakāreṇa samavāyo nirākariṣyata iti nāṅgīkārārhastadā guṇaguṇinoreva sa kaścittādṛśaḥ svabhāvabheda ityaṅgīkaraṇīyam / nahi paṭādau bhedābhāve 'pi viśeṣabalādvayavahāraviśeṣadarśanamātreṇa brahmaṇyapi tathā kalpayituṃ yuktam / niścāyakapramāṇābhāvāt / niścāyakapramāṇopanyāsārthaṃ hi sambhāvanā kalpyate / yathā'huḥ *3,95* "sambhāvitaḥ pratijñāyāarthaḥ sādhyeta hetunā / na tasya hetubhistrāṇamutpatanneva yo mṛtaḥ'; // iti / na punaḥ sambhāvanaivārtha(sya)sādhiketyata āha evaṃ dharmāniti // evaṃ dharmāniti śrutyā tadabhedo 'pyudīryate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.