ईशवाक्यत्वत॥। तत्राद्यस्तावत्प्रमाणम् । तदुक्तसाधनानुष्ठाने सति प्रत्यक्षत एव फलदर्शनात् । *३,९८* तदयं प्रयोगः । विमत आगमः प्रमाणं सफलप्रवृत्तिजनकत्वात् चरकसुश्रुतादिवत् । यद्यप्रमाणमभविष्यत् न समर्थां प्रवृत्तिमकरिष्यद्विप्रलम्भकवाक्यवत् । तदुक्तम्"प्रमाणतो ऽर्थप्रतिपत्तौ प्रवृत्तिसामर्थ्यादर्थवत्प्रमाणम्ऽ; इति । ततश्च तत्प्रणेतुः शिवस्य परमाप्तत्वमवधार्य तद्दृष्टान्तेन तत्प्रणीतस्य द्वितीयस्याप्यागमस्य प्रामाण्यमवसीयते । अत्र च प्रयोगः । विप्रतिपन्न आगमः प्रमाणं शिववाक्यत्वात्सम्प्रतिपन्नवदिति । विपक्षे शिवस्यानाप्तत्वप्रसङ्गो बाधकः । तदेवमनुमितप्रामाण्येन शैवागमेन शिवस्य जगज्जन्मादिकारणत्वा(स्य)भिधानान्नेदं लक्षणं विष्णोरुपपद्यत इति शैवाः । अनयैव दिशा तत्तदागमप्रामाण्यं तत्तद्देवतावादिनां प्रत्यवस्थानानि द्रष्टव्यानि । उपलक्षणं चैतत् । अनुमानेनापि शिवादीनां जगज्जन्मादिकारणत्वं सर्वज्ञत्वादिकं शक्यसाधनम् । तथा हि । क्षित्यादिकं सकर्तृकं कार्यत्वाद्घटवत् । विवादाध्यासितं कर्म प्रयत्नाधारजम् कर्मत्वात्सम्प्रतिपन्नवत् । विप्रतिपन्ने पृथिव्युदके, प्रयत्नवता धृते, गुरुत्वे सत्यपातित्वात्, सम्प्रतिपन्नवत् । क्षित्यादिकं प्रयत्नवद्विनाश्यम् (वि)नाश्यत्वात्सम्प्रतिपन्नवत् । इत्यादिभिरनुमानैर्विश्वोदयस्थितिलयकर्तरि सामान्यतः सिद्धे अस्मदादीनां तदसम्भवात् भगवांश्छिव एव परिशेषाज्जगज्जन्मादिकर्ता सिद्धयति । यथा च (वि)चित्रादिकार्यदशर्नात्तदनुगुण एव कर्ता कल्प्यते एवं विचित्रानेककार्यदशर्नात्(नेन) कल्प्यमानो ऽपि कर्ता तदनुगुणः सार्वज्ञादिमानेव सिद्धयति । अथवा क्षित्यादिकं कर्तेत्यदन्तर्गतमेव सवर्ज्ञत्वादिकं न यत्नान्तरमपेक्षते । निमित्तोपादानफलाद्यभिज्ञस्य तदनुगुणेच्छाप्रयत्नवत एव कर्तृत्वम् । एवं हिरण्यगर्भादिष्वपि परिशेषेण जगत्कारणत्वं योज्यमिति । *३,१०२फ़्।* अथ शैवाद्यगमप्रमाण्यसाधकानुमाननिरासः एवमागमादनुमानाच्चान्येषां जगज्जन्मादिकारणत्वे प्राप्ते प्रतिविहितं सूत्रकृता । आगमादनुमानतो वान्ये जगत्कारणत्वेन न कल्पनीयाः । कुतः । शास्त्रयोनित्वात् । ऋग्यजुःसामाथर्वाश्चेत्यादिनोक्तं शास्त्रं योनिः कारणमभिव्यञ्जकं प्रमाणमस्येति शास्त्रयोनि तस्य भावः शास्त्रयोनित्वं तस्मात् । एतदुक्तं भवति । जगज्जन्मादिकारणस्य वस्तुनो वेदादिशास्त्रैकसमधिगम्यत्वेन शैवाद्यागमानुमानागोचरत्वान्न तैरन्येषां जगत्कारणत्वं कल्पनीयम् । किन्तु शास्त्रं यस्य जगत्कारणत्वमाचष्टे स एव तथाभ्युपगन्तव्य इति । *३,१०३* स्यादेतत् । यदि शास्त्रैकसमधिगम्यत्वं सौत्रो हेतुः सिद्धः स्यान्न चैवम् । प्रत्यक्षागम्यत्वे ऽपि शैवाद्यागमैरनुमानैश्चोक्तविधया जगत्कारणत्वस्य निश्चेतुं शक्यत्वात्, इत्याशङ्कय सौत्रहेतुसिद्धये शैवाद्यागमगम्यत्वं तावन्निराचिकीर्षुस्तत्प्रामाण्यसाधकं परोपन्यस्तमनुमानमपाकरोति इति चेदिति ॥ ॥। इति चेत् तद्गव्यभिचारिणा । अप्रामाण्यानुमा च स्यान् ॥। तद्गः प्रत्यक्षावगतश्चासौ व्यभिचारः फलव्यभिचारश्च सो ऽस्यस्तीति तद्गव्यभिचारिवाक्यं तेन दृष्टान्तभूतेन शिवादीनां जगत्कारणत्वा(वगमहेतुभूता)गमस्येशवाक्यत्वादिना हेतुनाप्रामाण्यानुमितिश्च स्यात् । एतदुक्तं भवति । यदि प्रत्यक्षसंवादेन दृष्टार्थानां शिवादिवाक्यानां प्रामाण्यमनुमाय तद्दृष्टान्तेनादृष्टार्थानामपि शिवादिवाक्यत्वेन हेतुना प्रामाण्यमनुमीयते, तर्हि दृष्टार्थेष्वेव वाक्येषु यत्प्रत्यक्षत एव फलव्यभिचारवद्दृश्यते तस्य, विमतमप्रमाणमसमर्थप्रवृत्तिजनकत्वाद्विप्रलम्भकवाक्यवदित्यप्रामाण्यमनुमाय, तद्दृष्टान्तेन शिवादिवाक्यत्वादिहेतुनैवादृष्टार्थानामपि, विमतान्यप्रमाणानि शिवादिवाक्यत्वात् सम्प्रतिपन्नवदित्यप्रामाण्यमनुमातुं शक्यत एव । न हि दृष्टार्थं सर्वमेव शिववाक्यं समर्थप्रवृत्तिजनकम् । विफलप्रवृत्तिजनकस्यापि बहुलमुपलम्भात् । ननु तदपि वाक्यं प्रमाणमेव । फलव्यभिचारस्तु कर्तृकर्मादिवैगुण्यनिमित्त इति चेत्तर्हि तदपि वाक्यमप्रमाणमेव फलसंवासदस्तु काकतालीयो वा जगद्वयामोहकानां शिवादीनां गुडजिह्विका वेत्यस्तु । प्रामाण्ये हि सुदृढनिरूढे व्यभिचारस्य कर्त्रादिवैगुण्यं कारणं कल्पनीयम् । फलाव्यभिचारेणैव प्रामाण्यं परिकल्पयतः स्फुटमितरेतराश्रयत्वम् । शिववाक्यत्वं फलसंवादिन्यनैकान्तिकमिति चेन्न । तत्रापि फलविसंवादिन्यनैकान्त्यात् । किञ्च यः शिवागमस्यादृष्टार्थस्याप्येवं प्रामाण्यं मन्यते स हिरण्यगर्भाद्यागमानामपि प्रामाण्यमङ्गीकरोति न वा । नाद्यः । परस्परविरुद्धयोरुभयोः प्रामाण्यायोगात् । न द्वितीयः । अनुमानप्रकारस्य समानत्वे वैषम्यानुपपत्तेः । अथ तदनुमानमप्रयोजकं हिरण्यगर्भवाक्यत्वे ऽप्यागन्तुकेन विप्रलम्भादीनां दोषेणैकस्याप्रामाण्यसम्भवादिति चेत् । समं समाधानम् । अनेनैव न्यायेन चैत्यवन्दनादिवाक्यानामपि प्रामाण्यं शक्यसाधनम् । नहि तद्वक्ता कदापि सत्यं नावदीत् । तदेवं शैवाद्यागमप्रामाण्यस्याशक्यसाधनत्वान्न तेन जगत्कर्ता सिद्धयति (इति) । *३,१०७* अथ जगत्कारणत्वे अनुमानानवकाश इति व्युत्पादनम् मा भूच्छैवाद्यागमाज्जगज्जन्मादिकर्तृसिद्धिः । उक्तानुमानैस्तु भविष्यति । तत्कथं शास्त्रैकसमधिगम्यत्वं जगत्कारणस्येति चेत् । किं शास्त्रानुसार्यनुमानं जगत्कारणे प्रमाणमुच्यते । उत स्वतन्त्रम् । आद्यस्त्वङ्गीक्रियत एव । तेनास्मत्पक्षस्यैव सिद्धेः । शास्त्रस्य भगवदेकनिष्ठतायाः समन्वयसूत्रे वक्ष्यमाणत्वात् । द्वितीयं दूषयति न पृथगिति ॥ ॥। न पृथक् चानुमेश्वरे
īśavākyatvata... tatrādyastāvatpramāṇam / taduktasādhanānuṣṭhāne sati pratyakṣata eva phaladarśanāt / *3,98* tadayaṃ prayogaḥ / vimata āgamaḥ pramāṇaṃ saphalapravṛttijanakatvāt carakasuśrutādivat / yadyapramāṇamabhaviṣyat na samarthāṃ pravṛttimakariṣyadvipralambhakavākyavat / taduktam"pramāṇato 'rthapratipattau pravṛttisāmarthyādarthavatpramāṇam'; iti / tataśca tatpraṇetuḥ śivasya paramāptatvamavadhārya taddṛṣṭāntena tatpraṇītasya dvitīyasyāpyāgamasya prāmāṇyamavasīyate / atra ca prayogaḥ / vipratipanna āgamaḥ pramāṇaṃ śivavākyatvātsampratipannavaditi / vipakṣe śivasyānāptatvaprasaṅgo bādhakaḥ / tadevamanumitaprāmāṇyena śaivāgamena śivasya jagajjanmādikāraṇatvā(sya)bhidhānānnedaṃ lakṣaṇaṃ viṣṇorupapadyata iti śaivāḥ / anayaiva diśā tattadāgamaprāmāṇyaṃ tattaddevatāvādināṃ pratyavasthānāni draṣṭavyāni / upalakṣaṇaṃ caitat / anumānenāpi śivādīnāṃ jagajjanmādikāraṇatvaṃ sarvajñatvādikaṃ śakyasādhanam / tathā hi / kṣityādikaṃ sakartṛkaṃ kāryatvādghaṭavat / vivādādhyāsitaṃ karma prayatnādhārajam karmatvātsampratipannavat / vipratipanne pṛthivyudake, prayatnavatā dhṛte, gurutve satyapātitvāt, sampratipannavat / kṣityādikaṃ prayatnavadvināśyam (vi)nāśyatvātsampratipannavat / ityādibhiranumānairviśvodayasthitilayakartari sāmānyataḥ siddhe asmadādīnāṃ tadasambhavāt bhagavāṃśchiva eva pariśeṣājjagajjanmādikartā siddhayati / yathā ca (vi)citrādikāryadaśarnāttadanuguṇa eva kartā kalpyate evaṃ vicitrānekakāryadaśarnāt(nena) kalpyamāno 'pi kartā tadanuguṇaḥ sārvajñādimāneva siddhayati / athavā kṣityādikaṃ kartetyadantargatameva savarjñatvādikaṃ na yatnāntaramapekṣate / nimittopādānaphalādyabhijñasya tadanuguṇecchāprayatnavata eva kartṛtvam / evaṃ hiraṇyagarbhādiṣvapi pariśeṣeṇa jagatkāraṇatvaṃ yojyamiti / *3,102f.* atha śaivādyagamapramāṇyasādhakānumānanirāsaḥ evamāgamādanumānāccānyeṣāṃ jagajjanmādikāraṇatve prāpte prativihitaṃ sūtrakṛtā / āgamādanumānato vānye jagatkāraṇatvena na kalpanīyāḥ / kutaḥ / śāstrayonitvāt / ṛgyajuḥsāmātharvāścetyādinoktaṃ śāstraṃ yoniḥ kāraṇamabhivyañjakaṃ pramāṇamasyeti śāstrayoni tasya bhāvaḥ śāstrayonitvaṃ tasmāt / etaduktaṃ bhavati / jagajjanmādikāraṇasya vastuno vedādiśāstraikasamadhigamyatvena śaivādyāgamānumānāgocaratvānna tairanyeṣāṃ jagatkāraṇatvaṃ kalpanīyam / kintu śāstraṃ yasya jagatkāraṇatvamācaṣṭe sa eva tathābhyupagantavya iti / *3,103* syādetat / yadi śāstraikasamadhigamyatvaṃ sautro hetuḥ siddhaḥ syānna caivam / pratyakṣāgamyatve 'pi śaivādyāgamairanumānaiścoktavidhayā jagatkāraṇatvasya niścetuṃ śakyatvāt, ityāśaṅkaya sautrahetusiddhaye śaivādyāgamagamyatvaṃ tāvannirācikīrṣustatprāmāṇyasādhakaṃ paropanyastamanumānamapākaroti iti cediti // ... iti cet tadgavyabhicāriṇā / aprāmāṇyānumā ca syān ... tadgaḥ pratyakṣāvagataścāsau vyabhicāraḥ phalavyabhicāraśca so 'syastīti tadgavyabhicārivākyaṃ tena dṛṣṭāntabhūtena śivādīnāṃ jagatkāraṇatvā(vagamahetubhūtā)gamasyeśavākyatvādinā hetunāprāmāṇyānumitiśca syāt / etaduktaṃ bhavati / yadi pratyakṣasaṃvādena dṛṣṭārthānāṃ śivādivākyānāṃ prāmāṇyamanumāya taddṛṣṭāntenādṛṣṭārthānāmapi śivādivākyatvena hetunā prāmāṇyamanumīyate, tarhi dṛṣṭārtheṣveva vākyeṣu yatpratyakṣata eva phalavyabhicāravaddṛśyate tasya, vimatamapramāṇamasamarthapravṛttijanakatvādvipralambhakavākyavadityaprāmāṇyamanumāya, taddṛṣṭāntena śivādivākyatvādihetunaivādṛṣṭārthānāmapi, vimatānyapramāṇāni śivādivākyatvāt sampratipannavadityaprāmāṇyamanumātuṃ śakyata eva / na hi dṛṣṭārthaṃ sarvameva śivavākyaṃ samarthapravṛttijanakam / viphalapravṛttijanakasyāpi bahulamupalambhāt / nanu tadapi vākyaṃ pramāṇameva / phalavyabhicārastu kartṛkarmādivaiguṇyanimitta iti cettarhi tadapi vākyamapramāṇameva phalasaṃvāsadastu kākatālīyo vā jagadvayāmohakānāṃ śivādīnāṃ guḍajihvikā vetyastu / prāmāṇye hi sudṛḍhanirūḍhe vyabhicārasya kartrādivaiguṇyaṃ kāraṇaṃ kalpanīyam / phalāvyabhicāreṇaiva prāmāṇyaṃ parikalpayataḥ sphuṭamitaretarāśrayatvam / śivavākyatvaṃ phalasaṃvādinyanaikāntikamiti cenna / tatrāpi phalavisaṃvādinyanaikāntyāt / kiñca yaḥ śivāgamasyādṛṣṭārthasyāpyevaṃ prāmāṇyaṃ manyate sa hiraṇyagarbhādyāgamānāmapi prāmāṇyamaṅgīkaroti na vā / nādyaḥ / parasparaviruddhayorubhayoḥ prāmāṇyāyogāt / na dvitīyaḥ / anumānaprakārasya samānatve vaiṣamyānupapatteḥ / atha tadanumānamaprayojakaṃ hiraṇyagarbhavākyatve 'pyāgantukena vipralambhādīnāṃ doṣeṇaikasyāprāmāṇyasambhavāditi cet / samaṃ samādhānam / anenaiva nyāyena caityavandanādivākyānāmapi prāmāṇyaṃ śakyasādhanam / nahi tadvaktā kadāpi satyaṃ nāvadīt / tadevaṃ śaivādyāgamaprāmāṇyasyāśakyasādhanatvānna tena jagatkartā siddhayati (iti) / *3,107* atha jagatkāraṇatve anumānānavakāśa iti vyutpādanam mā bhūcchaivādyāgamājjagajjanmādikartṛsiddhiḥ / uktānumānaistu bhaviṣyati / tatkathaṃ śāstraikasamadhigamyatvaṃ jagatkāraṇasyeti cet / kiṃ śāstrānusāryanumānaṃ jagatkāraṇe pramāṇamucyate / uta svatantram / ādyastvaṅgīkriyata eva / tenāsmatpakṣasyaiva siddheḥ / śāstrasya bhagavadekaniṣṭhatāyāḥ samanvayasūtre vakṣyamāṇatvāt / dvitīyaṃ dūṣayati na pṛthagiti // ... na pṛthak cānumeśvare
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.