कथञ्चिद्भेदे ऽपि भागासिद्धत्वात् । न खलु गिरिसागरादीनामभूत्वाभावित्वमस्माभिरुपलभ्यते । तर्हि द्रव्येषु तावत्सावयवत्वात्कार्यन्वयसिद्धिरस्त्विति चेन्न । सावयवत्वं (हि) समवायिकारणवत्त्वमुत परिणामिकारणवत्त्वम् वा । आद्ये प्रतिवाद्यसिद्धिः । द्वितीये वाद्यसिद्धिः । किञ्च यस्य कार्यत्वमात्रे(ऽपि) विप्रतिपत्तिः स कथं कारणवत्तामेवाभ्युपेयात् । *३,१०८* ननु क्षित्यादीनां प्रत्यक्षत एव प्रदेशवत्त्वमनुभूयते । अन्यथा कथं भूतले घटभावाभावौ युगपत्सम्भवत इत्रत चेन्न । तर्ह्येवमाकाशादीनामपि कार्यत्वप्रसङ्गात् । कथमन्यथा (गगने) पक्षिणो भावाभावौ युगपदिति तत्रापि वक्तुं शक्यत्वात् । संयोगस्य सत्वात्यन्ताभावसमानाश्रयत्वादेवमिति चेत् । समं प्रकृते ऽपि । खननादिना येषां विभागो नोदनादिना च येषां संयोगस्ते क्षित्यादीनामवयवाः प्रत्यक्षसिद्धा इति चेत् । तत्किं संयोगविभागिसजतीयद्रव्यान्तरवत्त्वं सावयवत्वमित्युक्तं भवति उत तदारब्धत्वम् । आद्ये परमाणुभिर्व्यभिचारः । द्वितीये व्यर्थविशेषणत्वं पूर्ववदसिद्धिश्चेति । एतेन विवादाध्यासितं कर्म प्रयत्नाधारजमित्येतदपि निरस्तम् । यदपि पृथिव्युदके प्रयत्नवता धृते इत्यनुमितम् । तदपि पूर्ववत्सिद्धसाधनम् । किञ्च संयोगवेगप्रयत्नवददृष्टमपि कस्माद्गुरुत्वप्रतिबन्धकं न कल्प्यते । अपातित्वं च सन्दिग्धासिद्धम् । महत्त्वेन पततानुपलम्भसम्भवात् । एतेन चरमानुमानमपि निरस्तम् । क्षित्यादिकं विकर्तृकम् अनुपलभ्यमानकर्तृकत्वाद्गगनवदित्यादिना सत्प्रतिपक्षता च सर्वानुमानानाम् । अनुपलभ्य(मान)त्वं चास्मदुपलब्ध्ययोग्यत्वमिति न कश्चित्क्षुद्रोपद्रवः । परसुखादौ व्यभिचार इति चेन्न । तस्यानुमानादुपलब्धेः । तर्हि क्षित्यादिकर्ताप्यनुमानादुपलभ्यत इति चेन्न । अनुमानादीश्वरोपलब्धावस्मदनुमानस्य दुष्टत्वम् । तथा चानुमानादीश्वरोपलब्धिरितीतरेतराश्रयप्रसङ्ग(त्व)आत् । अनयैव दिशा सर्वाणि जगत्कारणमात्रसाधनानि स्वतन्त्रतानुमानानि निरसनीयानि(इति) । *३,११४* यच्च शिवादीनां जगत्कारणत्वे परिशेषानुमानं तदपि किं शास्त्रानुसारि किंवा केवलम् । नाद्यः । शास्त्रस्य भगवदेकपरताया वक्ष्यमाणत्वात् । द्वितीयं दूषयति न पृथक् चेति ॥ ईश्वरे शिवे जगत्कर्तरि च पृथगनुमानं न मानमित्यर्थः । तत्कथमित्यत आह पुंस्त्वेति ॥ पुंस्त्वहेतुबलादेव पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना पूर्वोक्तेन (एव) वर्त्मना शैवागमप्रामाण्यानुमाननिराकरणमार्गेणैव । सत्प्रतिपक्षत्वेनैवेत्यर्थः । एवकारो न दूषणान्तरान्वेषणेन वृथा मनः खेदनीयं स्फुटदोषे सतीति द्योतयति । *३,११६* ईश्वरवाक्यत्वं कथमत्र हेतुः स्यादित्यत आह पुंस्त्वेति ॥ पूर्वोक्तेन (एव) वर्त्मनेति सत्प्रतिपक्षतामात्रमतिदिष्यम् । नतु स हेतुरिति भावः । अयमत्र प्रयोगः । शिवो न जगत्कारणं पुंस्त्वाद्देवदत्तवदिति । ननु शिवः केन प्रमाणेन सिद्धः । अथ परिशेषतो जगत्कर्तृत्वं तस्मिन्ननुमिमानस्य तवापि कुतः सिद्धः । लोकप्रवादादिनेति चेत् । ममापि तथेत्यस्तु । भवदभिमते ब्रह्मणि हेतुरनैकान्तिक इति चेन्न । केवलानुमानवादिनं प्रत्यनीश्वरवादाङ्गीकारेण प्रत्यवस्थानात् । ननु जकत्कारणत्वं शिवनिष्ठमन्यत्रानुपपत्तौ सत्यां किञ्चिन्निष्ठतया प्रमितत्वादिति हि परिशेषानुमानम् । तत्कथमस्यायं प्रतिपक्ष इति चेन्न । विरुद्धार्थसाधनमात्रेण प्रतिपक्षसम्भवात् । प्रयोगतो ऽप्येकधर्मनिष्ठतायाः प्रमाणप्रयोजनशून्यत्वात् अन्यथैवंविधार्थिकप्रतिपक्षाणामन्यत्रानन्तर्भावेनादूषणत्वप्रसङ्गात् । न चैवमस्त्विति वाच्यम् । प्रतिरोधकत्व(स्याप्रतिबन्धकत्व)स्यानुभवसिद्धत्वात् । नन्वेवं सति सामान्यसिद्धिरनुपपन्नाऽपद्यत इति चेत् । आपद्यताम् । तदनुमानानां दूषितत्वात् । *३,१२०* किमतो यद्येवमिति चेत्, सिद्धः सौत्रहेतुरित्याह शास्त्रयोनित्वमिति ॥ शास्त्रयोनित्वमेतेन कारणस्य बलाद् भवेत्
kathañcidbhede 'pi bhāgāsiddhatvāt / na khalu girisāgarādīnāmabhūtvābhāvitvamasmābhirupalabhyate / tarhi dravyeṣu tāvatsāvayavatvātkāryanvayasiddhirastviti cenna / sāvayavatvaṃ (hi) samavāyikāraṇavattvamuta pariṇāmikāraṇavattvam vā / ādye prativādyasiddhiḥ / dvitīye vādyasiddhiḥ / kiñca yasya kāryatvamātre('pi) vipratipattiḥ sa kathaṃ kāraṇavattāmevābhyupeyāt / *3,108* nanu kṣityādīnāṃ pratyakṣata eva pradeśavattvamanubhūyate / anyathā kathaṃ bhūtale ghaṭabhāvābhāvau yugapatsambhavata itrata cenna / tarhyevamākāśādīnāmapi kāryatvaprasaṅgāt / kathamanyathā (gagane) pakṣiṇo bhāvābhāvau yugapaditi tatrāpi vaktuṃ śakyatvāt / saṃyogasya satvātyantābhāvasamānāśrayatvādevamiti cet / samaṃ prakṛte 'pi / khananādinā yeṣāṃ vibhāgo nodanādinā ca yeṣāṃ saṃyogaste kṣityādīnāmavayavāḥ pratyakṣasiddhā iti cet / tatkiṃ saṃyogavibhāgisajatīyadravyāntaravattvaṃ sāvayavatvamityuktaṃ bhavati uta tadārabdhatvam / ādye paramāṇubhirvyabhicāraḥ / dvitīye vyarthaviśeṣaṇatvaṃ pūrvavadasiddhiśceti / etena vivādādhyāsitaṃ karma prayatnādhārajamityetadapi nirastam / yadapi pṛthivyudake prayatnavatā dhṛte ityanumitam / tadapi pūrvavatsiddhasādhanam / kiñca saṃyogavegaprayatnavadadṛṣṭamapi kasmādgurutvapratibandhakaṃ na kalpyate / apātitvaṃ ca sandigdhāsiddham / mahattvena patatānupalambhasambhavāt / etena caramānumānamapi nirastam / kṣityādikaṃ vikartṛkam anupalabhyamānakartṛkatvādgaganavadityādinā satpratipakṣatā ca sarvānumānānām / anupalabhya(māna)tvaṃ cāsmadupalabdhyayogyatvamiti na kaścitkṣudropadravaḥ / parasukhādau vyabhicāra iti cenna / tasyānumānādupalabdheḥ / tarhi kṣityādikartāpyanumānādupalabhyata iti cenna / anumānādīśvaropalabdhāvasmadanumānasya duṣṭatvam / tathā cānumānādīśvaropalabdhiritītaretarāśrayaprasaṅga(tva)āt / anayaiva diśā sarvāṇi jagatkāraṇamātrasādhanāni svatantratānumānāni nirasanīyāni(iti) / *3,114* yacca śivādīnāṃ jagatkāraṇatve pariśeṣānumānaṃ tadapi kiṃ śāstrānusāri kiṃvā kevalam / nādyaḥ / śāstrasya bhagavadekaparatāyā vakṣyamāṇatvāt / dvitīyaṃ dūṣayati na pṛthak ceti // īśvare śive jagatkartari ca pṛthaganumānaṃ na mānamityarthaḥ / tatkathamityata āha puṃstveti // puṃstvahetubalādeva pūrvoktenaiva vartmanā pūrvoktena (eva) vartmanā śaivāgamaprāmāṇyānumānanirākaraṇamārgeṇaiva / satpratipakṣatvenaivetyarthaḥ / evakāro na dūṣaṇāntarānveṣaṇena vṛthā manaḥ khedanīyaṃ sphuṭadoṣe satīti dyotayati / *3,116* īśvaravākyatvaṃ kathamatra hetuḥ syādityata āha puṃstveti // pūrvoktena (eva) vartmaneti satpratipakṣatāmātramatidiṣyam / natu sa heturiti bhāvaḥ / ayamatra prayogaḥ / śivo na jagatkāraṇaṃ puṃstvāddevadattavaditi / nanu śivaḥ kena pramāṇena siddhaḥ / atha pariśeṣato jagatkartṛtvaṃ tasminnanumimānasya tavāpi kutaḥ siddhaḥ / lokapravādādineti cet / mamāpi tathetyastu / bhavadabhimate brahmaṇi heturanaikāntika iti cenna / kevalānumānavādinaṃ pratyanīśvaravādāṅgīkāreṇa pratyavasthānāt / nanu jakatkāraṇatvaṃ śivaniṣṭhamanyatrānupapattau satyāṃ kiñcinniṣṭhatayā pramitatvāditi hi pariśeṣānumānam / tatkathamasyāyaṃ pratipakṣa iti cenna / viruddhārthasādhanamātreṇa pratipakṣasambhavāt / prayogato 'pyekadharmaniṣṭhatāyāḥ pramāṇaprayojanaśūnyatvāt anyathaivaṃvidhārthikapratipakṣāṇāmanyatrānantarbhāvenādūṣaṇatvaprasaṅgāt / na caivamastviti vācyam / pratirodhakatva(syāpratibandhakatva)syānubhavasiddhatvāt / nanvevaṃ sati sāmānyasiddhiranupapannā'padyata iti cet / āpadyatām / tadanumānānāṃ dūṣitatvāt / *3,120* kimato yadyevamiti cet, siddhaḥ sautraheturityāha śāstrayonitvamiti // śāstrayonitvametena kāraṇasya balād bhavet
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.