अचेतने ऽपि प्रधाने भवत्यात्मशब्दः । आत्मनः सर्वार्थकारित्वात् । यथा राज्ञः सर्वार्थकारिणि भृत्ये ममात्मा भद्रसेन इत्यात्मशब्ददर्शनादिति । तत्रोत्तरम् तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥ नैवमात्मशब्दालम्बनं प्रधानं कल्प्यम् । स आत्मातत्त्वमसीति श्वेतकेतोस्तन्निष्ठामुपदिश्य तस्य तावदेव चिरमिति मोक्षोपदेशात् । न ह्यचेतननिष्ठस्य मोक्षो युक्तः । *३,२१०फ़्।* स्यादेतत् । ब्रह्मैव ज्ञीप्सितम् । तच्च न प्रथमं सूक्ष्मतया शक्यं श्वेतकेतुं ग्राहयितुमिति तत्सम्बद्धं प्रधानमेव स्थूलतयाऽत्मत्वेन ग्राह्यते । अरुन्धतीमिवातिसूक्ष्मां दर्शयितुं तत्सन्निहितां स्थूलतारकां दर्शयन्तीयमरुन्धतीति । अस्यां शङ्कायामुत्तरम् हेयत्वावचनाच्च ॥ एवं सति स्थूलतारावन्नायमात्मेति हेयत्वं ब्रूयात् । नचैवमब्रवीत् । अतो नैषा कल्पना युक्ता । चशब्द एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाविरोधं समुच्चिनोति ॥ *३,२११* स्वाप्ययात् ॥ सच्छब्दवाच्य प्रस्तुत्य स्वं ह्यपीतो भवतीत्युच्यते । नह्यचेतने चेतनस्याप्ययः सुप्तौ लये च सम्भवति । अतश्च न प्रधानं सच्छब्दवाच्यम् । गतिसामान्यात् ॥ यदि च क्वचिदप्यचेतनं प्रधानं जगतः कारणमुच्येत वेदान्तेषु । तथा सति कथञ्चिदीक्षणादिकं कल्प्येत । न चैवम् । अतो वेदान्तोत्पाद्याया गतेरवगतेरैकरूप्याच्च न प्रधानं जगत्कारणमिति ॥ श्रुतत्वाच्च ॥ स कारणं कारणाधिपाधिप इति साक्षात्सर्वज्ञस्येश्वरस्य जगत्कारणत्वं श्रूयते । अतश्च न प्रधानं जगत्कारणं वेदान्तवेद्यम् । ज्ञानक्रियाशक्ती त्वपरिणामिनो ऽपीश्वरस्य सवितुरिव युज्येते । इत्येवं साङ्खयनिराकरणायैतानि सूत्राणि भगवान्सूत्रकारश्चकारऽ; । इति यन्मायावादिनो वदन्ति तन्नेत्यर्थः । कुतो नेति चेत् न । सूत्राक्षराणामनानुगुण्यात् । *३,२१८* पराभिमताधिकरणशरीरपरामर्शः तथा हि । अशब्दं हि तदिति हेतूकृतमशब्दत्वं नाम शब्दगोचरत्वं वा शब्दावाच्यत्वं वा अवैदिकत्वं वा कारणतयावैदिकत्वं वा । सर्वत्राप्यसिद्धिरित्याह नहीति ॥ ॥। नह्यशब्दत्वं प्रधाने ऽङ्गीकरोत्यसौ
acetane 'pi pradhāne bhavatyātmaśabdaḥ / ātmanaḥ sarvārthakāritvāt / yathā rājñaḥ sarvārthakāriṇi bhṛtye mamātmā bhadrasena ityātmaśabdadarśanāditi / tatrottaram tanniṣṭhasya mokṣopadeśāt // naivamātmaśabdālambanaṃ pradhānaṃ kalpyam / sa ātmātattvamasīti śvetaketostanniṣṭhāmupadiśya tasya tāvadeva ciramiti mokṣopadeśāt / na hyacetananiṣṭhasya mokṣo yuktaḥ / *3,210f.* syādetat / brahmaiva jñīpsitam / tacca na prathamaṃ sūkṣmatayā śakyaṃ śvetaketuṃ grāhayitumiti tatsambaddhaṃ pradhānameva sthūlatayā'tmatvena grāhyate / arundhatīmivātisūkṣmāṃ darśayituṃ tatsannihitāṃ sthūlatārakāṃ darśayantīyamarundhatīti / asyāṃ śaṅkāyāmuttaram heyatvāvacanācca // evaṃ sati sthūlatārāvannāyamātmeti heyatvaṃ brūyāt / nacaivamabravīt / ato naiṣā kalpanā yuktā / caśabda ekavijñānena sarvavijñānapratijñāvirodhaṃ samuccinoti // *3,211* svāpyayāt // sacchabdavācya prastutya svaṃ hyapīto bhavatītyucyate / nahyacetane cetanasyāpyayaḥ suptau laye ca sambhavati / ataśca na pradhānaṃ sacchabdavācyam / gatisāmānyāt // yadi ca kvacidapyacetanaṃ pradhānaṃ jagataḥ kāraṇamucyeta vedānteṣu / tathā sati kathañcidīkṣaṇādikaṃ kalpyeta / na caivam / ato vedāntotpādyāyā gateravagateraikarūpyācca na pradhānaṃ jagatkāraṇamiti // śrutatvācca // sa kāraṇaṃ kāraṇādhipādhipa iti sākṣātsarvajñasyeśvarasya jagatkāraṇatvaṃ śrūyate / ataśca na pradhānaṃ jagatkāraṇaṃ vedāntavedyam / jñānakriyāśaktī tvapariṇāmino 'pīśvarasya savituriva yujyete / ityevaṃ sāṅkhayanirākaraṇāyaitāni sūtrāṇi bhagavānsūtrakāraścakāra'; / iti yanmāyāvādino vadanti tannetyarthaḥ / kuto neti cet na / sūtrākṣarāṇāmanānuguṇyāt / *3,218* parābhimatādhikaraṇaśarīraparāmarśaḥ tathā hi / aśabdaṃ hi taditi hetūkṛtamaśabdatvaṃ nāma śabdagocaratvaṃ vā śabdāvācyatvaṃ vā avaidikatvaṃ vā kāraṇatayāvaidikatvaṃ vā / sarvatrāpyasiddhirityāha nahīti // ... nahyaśabdatvaṃ pradhāne 'ṅgīkarotyasau
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.