स्यादेतदेवम् । यद्यज्ञानमात्रनिबन्धनो ऽयं बन्धो जीवस्य स्यात् । न चैवम् । श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु परमेश्वरेच्छानिमित्तत्वावगमात् । अद्वैतिनामविद्याधीनजीवब्रह्मविभागवत्तार्किकादीनां च गुणवत्त्वाधीनद्रव्यवदनादेरपीश्वराधीनत्वोपपत्तेः । उपपादयिष्यते हि ज्ञानानन्दादिस्वरूपो ऽयं जीव इति पुंस्त्वादिवदित्यादिना । तद्भावानुपलब्धिश्चानुभवसिद्धा । तेनावगम्यते ऽस्ति किमप्यावरकम् । येनावृतः स्वप्रकाशचैतन्यरूपो ऽपि नात्मनस्तत्त्वं वेद । नच कामकर्मादिकमेव तथा भवितुमर्हति । तस्यापि सादिनः कारणापेक्षत्वात् । नच पूर्वपूर्वस्मादुत्तरोत्तरमिति युक्तम् । सुप्तिप्रलययोस्तद्वृत्त्यभावेन निष्कलङ्कचैतन्यबलात्स्वरूपावभासप्रसक्तेः । अतः कामकर्माद्यतिरिक्तं मायाविद्या प्रकृतिरित्यादिशब्दाभिधेयमनाद्येव किमपि द्रव्यमङ्गीकरणीयम् । "अनादिमायया सुप्तःऽ; इत्यादिश्रुतिस्मृतयश्च भवन्ति । नच मायापि कथं स्वप्रकाशमावृणोतीति युक्तम् । आवरकतयैव तस्याः प्रमितत्वात् । वक्ष्यते चात्रोपपत्तिः । नच जडस्य स्वतः किञ्चित्करत्वं युक्तम् । द्रव्यं कर्म चेत्यादिवाक्यविरुद्धं च । *१,४२४* ईश्वरप्रसादस्यापेक्षितत्वसमर्थनम् अतः परमेश्वर एव सत्त्वादिगुणमय्या विद्याविरोधित्वेनाविद्यया स्वाधीनया प्रकृत्याचिन्त्याद्भुतया स्वशक्तया च जीवस्य स्वप्रकाशमपि स्वरूपचैतन्यमाच्छादयतीति युक्तम् । स एव च स्वाधिष्ठानलब्धपरिणाममहदहङ्कारादिप्रकृत्यंशैः संयोज्य कर्तृत्वभोक्तृत्वस्वातन्तृयं कारकफलस्वाम्यं चास्याविद्यमानमेवोपदर्श्य रागाद्युत्पादनद्वरा दुःखमनुभावयति । तदेवं बन्धस्येश्वराधीनत्वात्स एव मोचको ऽङ्गीकार्याऽपरस्य स्वातन्त्र्याभावात् । प्रसन्न एवासौ स्वकीयां मायां व्यावर्तयतीति तत्प्रसादार्थं सर्वो ऽप्ययं साधनसन्दर्भ इत्युक्तम् । ततो यद्यपि न सूत्राक्षरेभ्यो भगवत्प्रसादो लभ्यते । तथाप्यनुपपत्त्याङ्गीकरणीय इति युक्तं व्याख्यानम् । वक्ष्यति चैतत्सूत्रकारः"ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ इति । एवमुक्तेन न्यायेन न ज्ञानस्यैवायं स्वभावो यत्साक्षान्मोक्षसाधनत्वम् । अस्तु वा तथापीश्वरप्रसादो ऽपेक्षितः । सकलकारकाणां तदधीनसत्ताप्रवृत्तित्वेन तदिच्छां विना कस्यापि कार्यस्यानुदयादिति । अङ्गीकारवादस्य चेदं प्रयोजनं यत्पूर्वस्यैवार्थस्य समर्थनम् । तथाहि । येन ज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वमङ्गीकृतं न तेनापि ईश्वरेच्छां त्यक्तुं शक्यते । कारकप्रेरकत्वादिनावश्याभ्युपगमनीयत्वात् । तथाच किमनेन ज्ञानेनाप्रमितेन । प्रमित ईश्वर एवाङ्गीकार्य इति । *१,४२६* अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुर्ज्ञानिनां मोक्षदश्च सः । आनन्ददश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः
syādetadevam / yadyajñānamātranibandhano 'yaṃ bandho jīvasya syāt / na caivam / śrutismṛtītihāsapurāṇeṣu parameśvarecchānimittatvāvagamāt / advaitināmavidyādhīnajīvabrahmavibhāgavattārkikādīnāṃ ca guṇavattvādhīnadravyavadanāderapīśvarādhīnatvopapatteḥ / upapādayiṣyate hi jñānānandādisvarūpo 'yaṃ jīva iti puṃstvādivadityādinā / tadbhāvānupalabdhiścānubhavasiddhā / tenāvagamyate 'sti kimapyāvarakam / yenāvṛtaḥ svaprakāśacaitanyarūpo 'pi nātmanastattvaṃ veda / naca kāmakarmādikameva tathā bhavitumarhati / tasyāpi sādinaḥ kāraṇāpekṣatvāt / naca pūrvapūrvasmāduttarottaramiti yuktam / suptipralayayostadvṛttyabhāvena niṣkalaṅkacaitanyabalātsvarūpāvabhāsaprasakteḥ / ataḥ kāmakarmādyatiriktaṃ māyāvidyā prakṛtirityādiśabdābhidheyamanādyeva kimapi dravyamaṅgīkaraṇīyam / "anādimāyayā suptaḥ'; ityādiśrutismṛtayaśca bhavanti / naca māyāpi kathaṃ svaprakāśamāvṛṇotīti yuktam / āvarakatayaiva tasyāḥ pramitatvāt / vakṣyate cātropapattiḥ / naca jaḍasya svataḥ kiñcitkaratvaṃ yuktam / dravyaṃ karma cetyādivākyaviruddhaṃ ca / *1,424* īśvaraprasādasyāpekṣitatvasamarthanam ataḥ parameśvara eva sattvādiguṇamayyā vidyāvirodhitvenāvidyayā svādhīnayā prakṛtyācintyādbhutayā svaśaktayā ca jīvasya svaprakāśamapi svarūpacaitanyamācchādayatīti yuktam / sa eva ca svādhiṣṭhānalabdhapariṇāmamahadahaṅkārādiprakṛtyaṃśaiḥ saṃyojya kartṛtvabhoktṛtvasvātantṛyaṃ kārakaphalasvāmyaṃ cāsyāvidyamānamevopadarśya rāgādyutpādanadvarā duḥkhamanubhāvayati / tadevaṃ bandhasyeśvarādhīnatvātsa eva mocako 'ṅgīkāryā'parasya svātantryābhāvāt / prasanna evāsau svakīyāṃ māyāṃ vyāvartayatīti tatprasādārthaṃ sarvo 'pyayaṃ sādhanasandarbha ityuktam / tato yadyapi na sūtrākṣarebhyo bhagavatprasādo labhyate / tathāpyanupapattyāṅgīkaraṇīya iti yuktaṃ vyākhyānam / vakṣyati caitatsūtrakāraḥ"tato hyasya bandhaviparyayau iti / evamuktena nyāyena na jñānasyaivāyaṃ svabhāvo yatsākṣānmokṣasādhanatvam / astu vā tathāpīśvaraprasādo 'pekṣitaḥ / sakalakārakāṇāṃ tadadhīnasattāpravṛttitvena tadicchāṃ vinā kasyāpi kāryasyānudayāditi / aṅgīkāravādasya cedaṃ prayojanaṃ yatpūrvasyaivārthasya samarthanam / tathāhi / yena jñānasya mokṣahetutvamaṅgīkṛtaṃ na tenāpi īśvarecchāṃ tyaktuṃ śakyate / kārakaprerakatvādināvaśyābhyupagamanīyatvāt / tathāca kimanena jñānenāpramitena / pramita īśvara evāṅgīkārya iti / *1,426* ajñānāṃ jñānado viṣṇurjñānināṃ mokṣadaśca saḥ / ānandadaśca muktānāṃ sa evaiko janārdanaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.