तर्ह्येकमुक्तौ सर्वमुक्तिः स्यात् । न स्यात् । प्रतिजीवमविद्याभेदाङ्गीकारात् । अत्र विशेषः"स्वगुणाच्छादिकात्वेकाऽ; इत्यागमादनुसन्धेयः । *१,४५३* सिद्धान्तेबन्धनिवृत्तिसमर्थनम् स्यादेतत् । ब्रह्मविदामप्यविद्यानुवर्तते । तेन च श्रुतिस्मृतीनां प्रामाण्यम् । ब्रह्मसाक्षात्कारो ऽविद्यानिवर्तको न विवेकमात्रमिति चेन्न । तद्वतामपि संसारानुवृत्तिदर्शनात् । साक्षात्कृतब्रह्मणां सद्यः शरीरादिपाते वातपुत्रीयाः पौरुषेया ब्रह्मोपदेशाः प्रसज्येरन्निति । मैवम् । न स्मरति भवानुक्तार्थस्य । प्रसन्नः परमेश्वर एव बन्धविध्वंसं करोतीत्युक्तम् । नच साक्षात्कारस्तत्प्रसादसाधनम् । येन सो ऽपि कथं तेषां नेति पर्यनुयुज्येत । भक्तेः परावस्था हि तद्धेतुरुक्ता तत्सम्पत्तिश्च कार्यगम्या । परचित्तवृत्तीनामप्रत्यक्षत्वात् । प्रारब्धकर्मप्रतिबद्धो भगवत्प्रसाद इति तु मन्दम् । अचेतनानां कर्मणां स्वतन्त्रभगवत्प्रसादप्रतिबन्धकत्वायोगात् । *१,४६१* तान्यपि तदिच्छाविशेषानुगृहीतानीति चेत् । भगवदिच्छयोर्विरोधप्रसङ्गात् । मोचकप्रसाद एवैवंरूप इति चेत् । तर्हि स एवापरिपूर्ण इत्येवागतम् । अन्यथा कथं प्रारब्धानामप्युपमर्दं वक्ष्यति । प्रारब्धप्रतिबन्धादिवादास्तूपचरितार्था एव । वस्तुतस्तु भगवानेव अनादेरपि बन्धस्य निवर्तक इति साधूक्तं"ज्ञानिनां मोक्षदश्च सःऽ; इति । ननु चानन्दः स्वरूपमेव । स चाविद्यावृतो ऽविद्यानिवृत्तौ स्वतः सिद्ध एव । अनुभवो ऽप्येवमेव । विषयित्वमप्यनुभवस्वभावो न त्वागन्तुको धर्मः । ततो मोक्षदानात्कथं पृथगानन्दादिदानम् । उच्यते । परमेश्वरशक्तिरेव जीवस्वरूपावरणं मुख्यम् । अविद्या तु निमित्तमात्रम् । ततो ऽविद्यायां निवृत्तायामपि नाशेषानन्दाभिव्यक्तिर्यावदीश्वर एव स्वकीयां बन्धशक्तिं न ततो व्यावर्तयति । अत एवानन्दह्रासवृद्धी वक्ष्येते इति । *१,४६७* इत्युक्तेर्बन्धमिथ्यात्वं नैव मुक्तिरपेक्षते नहि मिथ्याभूतस्य शशविषाणादेर्ध्वंसो ऽस्ति । ननु यथा मिथ्याभूताच्छशविषाणादेर्व्यावृत्तौ ध्वंसः सत्ये पर्यवस्यतीति भवतोच्यते । तथा सत्याच्चिदात्मनो ऽपि व्यावृत्तौ मिथ्याभूते पर्यवस्यतीति मयापि वक्तुं शक्यत एव । सत्यमापाततस्तथा तथाप्यपि सौत्री अर्थापत्तिः सन्देहास्कन्दिता कुण्ठितैव । अनिर्वाच्यनिरासेन निश्चयमपि भवतो जनयिष्यामः । बन्धबाध एव मुक्तिरिति चेत् । नैवं श्रुतिसूत्रे वदतः । तरति शोकमित्यादौ विपरीताभिधानात् । विमुक्तश्च विमुच्यत इति श्रुतार्थापत्तिस्तु भाष्यकृतैवान्यथोपपादिता । *१,५३५* अपि चैवम् उक्तिर्ब्रह्मज्ञानं जीवगतं बन्धं निवर्तयतीति सौत्री प्रयोजनोक्तिर्बन्धमिथ्यात्वं नापेक्षते । यदि जीवज्ञानं जीवगतस्य बन्धस्य निवर्तकमिति प्रयोजनोक्तिः सूत्रे स्यात्तदा कथञ्चिदपेक्षेतापि बन्धमिथ्यात्वम् । नचैवं सूत्रकृदाह नहि शुक्तिकायामारोपितं रजतं घटज्ञानान्निवर्तते । ब्रह्मज्ञानं नाम त्वंपदार्थस्य जीवस्य तत्पदार्थेन ब्रह्मणैक्यानुभव इति तु स्वगोष्ठीनिष्ठं प्रलापमात्रम् । निराकरिष्यमाणत्वात् । *१,५३६* अपि च यदि बन्धमिथ्यात्वं यदि च ज्ञानमात्राद्बन्धबाधः । तदा ज्ञाने सति किमपि मुक्तिर्नैवापेक्षत इति सद्य एव साक्षात्कृतब्रह्मणां शरीरादिनिवृत्तिः प्रसज्येतेत्यर्थापत्तेस्तर्कविरोधः । एतच्च तृतीये प्रपञ्चयिष्यामः । एवं सूत्रितप्रयोजनाक्षिप्तं बन्धमिथ्यात्वमिह वर्णितमित्येतन्निराकृतम् । *१,५३८* अथवा विषयोक्तयाक्षिप्तमित्येतदनेन निराचष्टे । एवमुक्तिः सौत्री ब्रह्मणो विषयत्वोक्तिर्बन्धमिथ्यात्वं नापेक्षते । यदि हि सूत्रे जीवात्मनो विषयतयोक्तिः स्यात्तदा सा तस्य सन्दिग्धतासिद्धये कतृत्वादिबन्धमिथ्यात्वं कथञ्चिदपेक्षेतापि । ब्रह्मैव ह्यत्र विषयतयोच्यते । नह्यन्यस्य सन्दिग्धतयान्यस्य विचारविषयतोपपद्यते । अतिप्रसङ्गात् । आत्मैव ब्रह्मेत्येतां तु दुराशामपाकरिष्यामः । यद्वा सकलतन्त्रार्थोपोद्घातः प्रयोजनं युष्मदस्मदित्यादिग्रन्थस्येत्येतदनेनापाकरोति । तथा हि । एवमुक्तिः सकलजगज्जन्मादिनिमित्तत्वलक्षणं समस्तजीवजडात्मकात्प्रपञ्चदत्यन्तव्यावृत्तं ब्रह्मैवाशेषवेदप्रतिपाद्यमित्येवं तत्तु समन्वयादित्यादिकोक्तिर्जीवगतबन्धमिथ्यात्वं नापेक्षते । एषा हि ब्रह्मण्येव प्रमाणाभासप्रतिपन्नस्य जीवाभेदादेरेव मिथ्यात्वमपेक्षते । यदि हि जीवस्य ब्रह्मतायां सकलवेदान्तपर्यवसानं प्रतिपादयितुमिदं शास्त्रं प्रवृत्तं स्यात्तदा विरोधशान्त्यै बन्धमिथ्यात्वापेक्षा । न चैवम् । यथा चैतत्तथा वक्ष्यामः । नन्वपेक्षायाः पुरुषधर्मत्वात्कथमेतत् । इत्थम् । प्रमितस्यानुपपद्यमानस्यार्थस्यैवोपपादकाक्षेपशक्तिरपेक्षात्रोच्यत इति । एवञ्च ज्ञानद्बन्धनिवृत्तेर्बन्धमिथ्यात्वेन विनानुपपद्यमानत्वाभावान्न तदाक्षेपकत्वमित्युक्तम् । *१,५४२* मिथ्यात्वमपि बन्धस्य न प्रत्यक्षविरोधतः
tarhyekamuktau sarvamuktiḥ syāt / na syāt / pratijīvamavidyābhedāṅgīkārāt / atra viśeṣaḥ"svaguṇācchādikātvekā'; ityāgamādanusandheyaḥ / *1,453* siddhāntebandhanivṛttisamarthanam syādetat / brahmavidāmapyavidyānuvartate / tena ca śrutismṛtīnāṃ prāmāṇyam / brahmasākṣātkāro 'vidyānivartako na vivekamātramiti cenna / tadvatāmapi saṃsārānuvṛttidarśanāt / sākṣātkṛtabrahmaṇāṃ sadyaḥ śarīrādipāte vātaputrīyāḥ pauruṣeyā brahmopadeśāḥ prasajyeranniti / maivam / na smarati bhavānuktārthasya / prasannaḥ parameśvara eva bandhavidhvaṃsaṃ karotītyuktam / naca sākṣātkārastatprasādasādhanam / yena so 'pi kathaṃ teṣāṃ neti paryanuyujyeta / bhakteḥ parāvasthā hi taddheturuktā tatsampattiśca kāryagamyā / paracittavṛttīnāmapratyakṣatvāt / prārabdhakarmapratibaddho bhagavatprasāda iti tu mandam / acetanānāṃ karmaṇāṃ svatantrabhagavatprasādapratibandhakatvāyogāt / *1,461* tānyapi tadicchāviśeṣānugṛhītānīti cet / bhagavadicchayorvirodhaprasaṅgāt / mocakaprasāda evaivaṃrūpa iti cet / tarhi sa evāparipūrṇa ityevāgatam / anyathā kathaṃ prārabdhānāmapyupamardaṃ vakṣyati / prārabdhapratibandhādivādāstūpacaritārthā eva / vastutastu bhagavāneva anāderapi bandhasya nivartaka iti sādhūktaṃ"jñānināṃ mokṣadaśca saḥ'; iti / nanu cānandaḥ svarūpameva / sa cāvidyāvṛto 'vidyānivṛttau svataḥ siddha eva / anubhavo 'pyevameva / viṣayitvamapyanubhavasvabhāvo na tvāgantuko dharmaḥ / tato mokṣadānātkathaṃ pṛthagānandādidānam / ucyate / parameśvaraśaktireva jīvasvarūpāvaraṇaṃ mukhyam / avidyā tu nimittamātram / tato 'vidyāyāṃ nivṛttāyāmapi nāśeṣānandābhivyaktiryāvadīśvara eva svakīyāṃ bandhaśaktiṃ na tato vyāvartayati / ata evānandahrāsavṛddhī vakṣyete iti / *1,467* ityukterbandhamithyātvaṃ naiva muktirapekṣate nahi mithyābhūtasya śaśaviṣāṇāderdhvaṃso 'sti / nanu yathā mithyābhūtācchaśaviṣāṇādervyāvṛttau dhvaṃsaḥ satye paryavasyatīti bhavatocyate / tathā satyāccidātmano 'pi vyāvṛttau mithyābhūte paryavasyatīti mayāpi vaktuṃ śakyata eva / satyamāpātatastathā tathāpyapi sautrī arthāpattiḥ sandehāskanditā kuṇṭhitaiva / anirvācyanirāsena niścayamapi bhavato janayiṣyāmaḥ / bandhabādha eva muktiriti cet / naivaṃ śrutisūtre vadataḥ / tarati śokamityādau viparītābhidhānāt / vimuktaśca vimucyata iti śrutārthāpattistu bhāṣyakṛtaivānyathopapāditā / *1,535* api caivam uktirbrahmajñānaṃ jīvagataṃ bandhaṃ nivartayatīti sautrī prayojanoktirbandhamithyātvaṃ nāpekṣate / yadi jīvajñānaṃ jīvagatasya bandhasya nivartakamiti prayojanoktiḥ sūtre syāttadā kathañcidapekṣetāpi bandhamithyātvam / nacaivaṃ sūtrakṛdāha nahi śuktikāyāmāropitaṃ rajataṃ ghaṭajñānānnivartate / brahmajñānaṃ nāma tvaṃpadārthasya jīvasya tatpadārthena brahmaṇaikyānubhava iti tu svagoṣṭhīniṣṭhaṃ pralāpamātram / nirākariṣyamāṇatvāt / *1,536* api ca yadi bandhamithyātvaṃ yadi ca jñānamātrādbandhabādhaḥ / tadā jñāne sati kimapi muktirnaivāpekṣata iti sadya eva sākṣātkṛtabrahmaṇāṃ śarīrādinivṛttiḥ prasajyetetyarthāpattestarkavirodhaḥ / etacca tṛtīye prapañcayiṣyāmaḥ / evaṃ sūtritaprayojanākṣiptaṃ bandhamithyātvamiha varṇitamityetannirākṛtam / *1,538* athavā viṣayoktayākṣiptamityetadanena nirācaṣṭe / evamuktiḥ sautrī brahmaṇo viṣayatvoktirbandhamithyātvaṃ nāpekṣate / yadi hi sūtre jīvātmano viṣayatayoktiḥ syāttadā sā tasya sandigdhatāsiddhaye katṛtvādibandhamithyātvaṃ kathañcidapekṣetāpi / brahmaiva hyatra viṣayatayocyate / nahyanyasya sandigdhatayānyasya vicāraviṣayatopapadyate / atiprasaṅgāt / ātmaiva brahmetyetāṃ tu durāśāmapākariṣyāmaḥ / yadvā sakalatantrārthopodghātaḥ prayojanaṃ yuṣmadasmadityādigranthasyetyetadanenāpākaroti / tathā hi / evamuktiḥ sakalajagajjanmādinimittatvalakṣaṇaṃ samastajīvajaḍātmakātprapañcadatyantavyāvṛttaṃ brahmaivāśeṣavedapratipādyamityevaṃ tattu samanvayādityādikoktirjīvagatabandhamithyātvaṃ nāpekṣate / eṣā hi brahmaṇyeva pramāṇābhāsapratipannasya jīvābhedādereva mithyātvamapekṣate / yadi hi jīvasya brahmatāyāṃ sakalavedāntaparyavasānaṃ pratipādayitumidaṃ śāstraṃ pravṛttaṃ syāttadā virodhaśāntyai bandhamithyātvāpekṣā / na caivam / yathā caitattathā vakṣyāmaḥ / nanvapekṣāyāḥ puruṣadharmatvātkathametat / ittham / pramitasyānupapadyamānasyārthasyaivopapādakākṣepaśaktirapekṣātrocyata iti / evañca jñānadbandhanivṛtterbandhamithyātvena vinānupapadyamānatvābhāvānna tadākṣepakatvamityuktam / *1,542* mithyātvamapi bandhasya na pratyakṣavirodhataḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.