गुणवाचिनां च प्रथममाह देवः समन्वयम् न शतक्रत्वादिशब्देभ्य इवैतेभ्यो गुणिविशेषप्रतीतिरस्ति । ते च मयट्प्रत्ययादिना ब्रह्मणे ऽन्यत्प्रत्याययन्तीति भवन्त्यन्यत्रप्रसिद्धाः । गुणवाचिनस्त्वानन्दादयस्ते गुणिनि ब्रह्मणि वर्तितुं नार्हन्तीत्यन्यत्रप्रसिद्धाः । गुणगुणिनोरभेदस्त्वहिकुण्डलाधिकरण एव साक्षात्सूत्रकृता वक्ष्यते । अभेदे ऽपि शब्दादिसाङ्कर्याभावश्चेति । *३,२९६* आनन्दमयादिपञ्चकस्य विष्णुवाचकत्वम् तैत्तिरीयके स वा एष पुरुषो ऽन्नरसमय इत्यदिनान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयाः पठ्यन्ते । तत्र संशयः । किमेते ऽन्नमयादयः परमात्मैव । उत तदन्यः कश्चिदिति । सर्वत्र ब्रह्मशब्दश्रवणात्तस्य च विष्णावन्यत्र च प्रयोगात् । किं तावत्प्राप्तम् । अन्य एवान्नमयादिशब्दार्थ इति । कुतः । अन्नमयादिशब्दा हि विकरवाचिनः । मयट् प्रत्ययस्य विकारार्थेऽनुशासनात् । विकारस्य च शरीरादिकोशेषु सम्भवात् । सर्वविकारात्मकत्वेन प्रकृतौ वोपपत्तेः । जीवानां वा विकाराभिमानिनामन्नमयत्वादिकं युक्तम् । गौरः श्याम इत्यादिवत् । अधिष्ठात्रीणां ब्रह्मादिदेवतानां वायं शब्दः सम्भवति । अशनिरिन्द्र इतिवत् । नच विकारत्वं परस्य ब्रह्मणः सम्भवति । निर्विकारो ऽक्षरः शुद्ध इत्यादेः । यद्यपि विकार इव प्राचुर्ये ऽपि मयट्प्रत्ययो ऽस्ति । तथाप्यन्नमयशब्दस्तावद्विकारार्थो ऽङ्गीकार्यः । "ओषधीभ्यो ऽन्नमन्नात्पुरुषःऽ; इत्योषधिजनितान्नविकारं पुरुषशब्दाभिधेयं शरीरं प्रकृत्य"स वा एष पुरुषो ऽन्नमन्नरसमयःऽ; इत्युक्तत्वात् । "तस्येदमेव शिरःऽ; इत्यपरोक्षतया निर्देशात् । तथाच द्वैविध्यकल्पनानुपपत्तेः सर्वत्र विकारार्थ एवाङ्गीकार्यः । किञ्चान्नमयादयः पञ्च, ब्रह्म त्वेकमेव, अतः कथं तदेतैः शब्दैरुच्येत । अपि चैते परस्परमन्यतया शरीरशरीरिभावेनान्तरत्वेन चोच्यन्ते । नचैवं ब्रह्म भवितुमर्हति । नच तर्ह्यानन्दमयो ऽस्तु ब्रह्म सर्वान्तरत्वादिति वाच्यम् । विकारप्रवाहपतितत्वात् । अन्नमयाद्यान्तरत्वमात्रेण सर्वान्तरत्वानिश्चयात् । किञ्च ब्रह्मविदाप्नोति परमिति प्रकृतं परं ब्रह्म आनन्दमयस्य"ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽ; इत्यवयवतया प्रतीयते । नचावयव एवावयवी, विरोधात् । अतो न अन्नमयादयः पञ्चापि ब्रह्म किं त्वन्य एवेति । एवं प्राप्ते सिद्धान्तयत्सूत्रं व्याख्याति समुद्रशायिनमिति ॥ समुद्रशायिनं सर्वप्रसूतिप्रसवं श्रुतिः
guṇavācināṃ ca prathamamāha devaḥ samanvayam na śatakratvādiśabdebhya ivaitebhyo guṇiviśeṣapratītirasti / te ca mayaṭpratyayādinā brahmaṇe 'nyatpratyāyayantīti bhavantyanyatraprasiddhāḥ / guṇavācinastvānandādayaste guṇini brahmaṇi vartituṃ nārhantītyanyatraprasiddhāḥ / guṇaguṇinorabhedastvahikuṇḍalādhikaraṇa eva sākṣātsūtrakṛtā vakṣyate / abhede 'pi śabdādisāṅkaryābhāvaśceti / *3,296* ānandamayādipañcakasya viṣṇuvācakatvam taittirīyake sa vā eṣa puruṣo 'nnarasamaya ityadinānnamayaprāṇamayamanomayavijñānamayānandamayāḥ paṭhyante / tatra saṃśayaḥ / kimete 'nnamayādayaḥ paramātmaiva / uta tadanyaḥ kaściditi / sarvatra brahmaśabdaśravaṇāttasya ca viṣṇāvanyatra ca prayogāt / kiṃ tāvatprāptam / anya evānnamayādiśabdārtha iti / kutaḥ / annamayādiśabdā hi vikaravācinaḥ / mayaṭ pratyayasya vikārārthe'nuśāsanāt / vikārasya ca śarīrādikośeṣu sambhavāt / sarvavikārātmakatvena prakṛtau vopapatteḥ / jīvānāṃ vā vikārābhimānināmannamayatvādikaṃ yuktam / gauraḥ śyāma ityādivat / adhiṣṭhātrīṇāṃ brahmādidevatānāṃ vāyaṃ śabdaḥ sambhavati / aśanirindra itivat / naca vikāratvaṃ parasya brahmaṇaḥ sambhavati / nirvikāro 'kṣaraḥ śuddha ityādeḥ / yadyapi vikāra iva prācurye 'pi mayaṭpratyayo 'sti / tathāpyannamayaśabdastāvadvikārārtho 'ṅgīkāryaḥ / "oṣadhībhyo 'nnamannātpuruṣaḥ'; ityoṣadhijanitānnavikāraṃ puruṣaśabdābhidheyaṃ śarīraṃ prakṛtya"sa vā eṣa puruṣo 'nnamannarasamayaḥ'; ityuktatvāt / "tasyedameva śiraḥ'; ityaparokṣatayā nirdeśāt / tathāca dvaividhyakalpanānupapatteḥ sarvatra vikārārtha evāṅgīkāryaḥ / kiñcānnamayādayaḥ pañca, brahma tvekameva, ataḥ kathaṃ tadetaiḥ śabdairucyeta / api caite parasparamanyatayā śarīraśarīribhāvenāntaratvena cocyante / nacaivaṃ brahma bhavitumarhati / naca tarhyānandamayo 'stu brahma sarvāntaratvāditi vācyam / vikārapravāhapatitatvāt / annamayādyāntaratvamātreṇa sarvāntaratvāniścayāt / kiñca brahmavidāpnoti paramiti prakṛtaṃ paraṃ brahma ānandamayasya"brahma pucchaṃ pratiṣṭhā'; ityavayavatayā pratīyate / nacāvayava evāvayavī, virodhāt / ato na annamayādayaḥ pañcāpi brahma kiṃ tvanya eveti / evaṃ prāpte siddhāntayatsūtraṃ vyākhyāti samudraśāyinamiti // samudraśāyinaṃ sarvaprasūtiprasavaṃ śrutiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.