पुंसोः पुंलिङ्गयोः समस्यमानयोः पूर्वपदान्ते स्वरे स्वरिते सति तत्समासप्रातिपदिकं बहुव्रीहित्वमेष्यतीति सूत्रार्थः । अत्र केचिद्वयभिचारमुद्भावयन्ति तदसत् । सामान्यलक्षणप्राप्तं हि पुनर्विशेषणलक्षणैरपोद्यत इति व्याकरणप्रक्रिया । यथोक्तम् । सामान्यविशेषवता लक्षणेनेति । तत्र विशेषलक्षणान्यपर्यालोच्य सामन्यालक्षणे व्यभिचारोद्भावनं कथं युज्यते । किञ्चानेन सूत्रेण बहुव्रीहौ पूर्वपदे प्रकृतिस्वरत्वमुपलक्ष्यते । ब्रह्मेन्द्रशब्दयोः स्वरितान्तत्वात् । तथाच कुतो व्यभिचारः । यथाऽह पाणिनिः । बहुव्रीहौप्रकृत्या पूर्वपदमिति । अत एव स्वरविनिर्णय इत्याह । अन्यथा समासनिर्णय इत्यवक्ष्यत् । अपिच सन्देहे सति स्वरेण समासनिर्णयार्थमिदमुच्यते । यथोक्तम् । असन्देहं प्रयोजनं व्याचक्षाणेन भाष्यकृता स्थूलपृषतीमनड्वाहीमालभेतेत्यत्र स्थूलपृषतीशब्दे तत्पुरुषबहुव्रीहिसन्देहं व्युत्पाद्य यदि पूर्वपदप्रकृतित्वं बहुव्रीहिः तदा यदि समासान्तोदात्तत्वं तदा तत्पुरुष इत्यादि । तथाचासन्दिग्धे व्यभिचारोद्भावनमसङ्गतमिति । ननु पूर्वान्तस्वरित इति कथम् । सामर्थ्याभावेन समासानुपपत्तेरिति । मैवम् । समासप्रातिपदिके पूर्वान्तस्वरिते सतीति व्याख्यानात् । तथापि स्वरितपूर्वान्त इति स्यात् । बहुव्रीहौ विशेषणस्य पूर्वनिपातात् । न । विशेषणविशेष्यभावस्य कामचारित्वात् । आहिताग्न्यादित्वाद्वेति । *३,३५१* एवं पुनरुक्तिप्रसङ्गेनोत्तरवाक्यबलेन च"ऋतं सत्यमिति पूर्वोत्तरार्धयोर्भिन्नविषयत्वमुपपाद्य सङ्क्षेपेण व्याख्यातं वाक्यं विस्तरेण व्याख्याति ऋतमिति ॥ ऋतं सत्यं परं ब्रह्मेत्याद्युद्देश्यद्वितीयका । विभक्तिरूर्ध्वरेतादिः प्रथमा रुद्रगोचरा
puṃsoḥ puṃliṅgayoḥ samasyamānayoḥ pūrvapadānte svare svarite sati tatsamāsaprātipadikaṃ bahuvrīhitvameṣyatīti sūtrārthaḥ / atra kecidvayabhicāramudbhāvayanti tadasat / sāmānyalakṣaṇaprāptaṃ hi punarviśeṣaṇalakṣaṇairapodyata iti vyākaraṇaprakriyā / yathoktam / sāmānyaviśeṣavatā lakṣaṇeneti / tatra viśeṣalakṣaṇānyaparyālocya sāmanyālakṣaṇe vyabhicārodbhāvanaṃ kathaṃ yujyate / kiñcānena sūtreṇa bahuvrīhau pūrvapade prakṛtisvaratvamupalakṣyate / brahmendraśabdayoḥ svaritāntatvāt / tathāca kuto vyabhicāraḥ / yathā'ha pāṇiniḥ / bahuvrīhauprakṛtyā pūrvapadamiti / ata eva svaravinirṇaya ityāha / anyathā samāsanirṇaya ityavakṣyat / apica sandehe sati svareṇa samāsanirṇayārthamidamucyate / yathoktam / asandehaṃ prayojanaṃ vyācakṣāṇena bhāṣyakṛtā sthūlapṛṣatīmanaḍvāhīmālabhetetyatra sthūlapṛṣatīśabde tatpuruṣabahuvrīhisandehaṃ vyutpādya yadi pūrvapadaprakṛtitvaṃ bahuvrīhiḥ tadā yadi samāsāntodāttatvaṃ tadā tatpuruṣa ityādi / tathācāsandigdhe vyabhicārodbhāvanamasaṅgatamiti / nanu pūrvāntasvarita iti katham / sāmarthyābhāvena samāsānupapatteriti / maivam / samāsaprātipadike pūrvāntasvarite satīti vyākhyānāt / tathāpi svaritapūrvānta iti syāt / bahuvrīhau viśeṣaṇasya pūrvanipātāt / na / viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasya kāmacāritvāt / āhitāgnyāditvādveti / *3,351* evaṃ punaruktiprasaṅgenottaravākyabalena ca"ṛtaṃ satyamiti pūrvottarārdhayorbhinnaviṣayatvamupapādya saṅkṣepeṇa vyākhyātaṃ vākyaṃ vistareṇa vyākhyāti ṛtamiti // ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahmetyādyuddeśyadvitīyakā / vibhaktirūrdhvaretādiḥ prathamā rudragocarā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.